JULDYZY BIIK TALANT

AQAN SERI Almaty shaHarynyń kindik tusyn kókteı tesip ótetin Kókentaı ózeniniń jarlaýyt jaǵasyna minbeleı kelip irge tepken eńseli úılerdiń birinde meni kópten ińkár etip júrgen músinshi, ózimizdiń Tólegen Dosmaǵambetovtiń sheberhanasy ornalasqan. Astanaǵa jol túsken sońǵy bir saparda osy sheberhanada áldeneshe ret bolýyma, has sheberdiń jumys ústindegi qımyl-áreketterin kózben kórip, kóp syrdy kóńilge túıýge týra keldi. Árıne, bul baqyt edi... Tóleshtiń týǵan halqynyń tarıhynda ǵalam­dyq deńgeıge kóterile alǵan alyptar shoǵyryna bútindeı bet túzep, solardyń tulǵalaryn somdaýǵa umtylysy, sóıtip respýblıkada kenjeleý qalyp kelgen monýmentaldy beıneleý óneriniń eńsesin bıiktete bersem degen izgi muraty sútpen enip, súıek­ke daryǵan deıtindeı qasıetimen oqshaý­lanary daýsyz shyndyq. О́ıtkeni, ol sonaý Le­nıngrad qalasyndaǵy I.Repın atyndaǵy Beı­neleý, músindeý men arhıtektýra akademııasynda oqyp júrgende-aq týǵan topyraq tuǵyrynda turǵan tulǵalar taǵdyryna qatty qyzyǵatyn. Dıplomdyq jumys taqyrybynyń halyq qaHarmany Amangeldige tirelýi de sodan bolatyn. Sol kezdegi keńestik músindeý óneriniń bir oqshaý korıfeıleri Anıkýshın, Pınchýk, Tomskıılerdiń iltıpatyna bólenip, joǵary baǵasyn alǵan bul jumystyń akademııa mýzeıinde qaldyrylýy Tólegenniń bul ónerge tosynnan kezdeısoq kelmegendigin dálel­dese, ekinshi jaǵynan akademııa akademııa bolǵaly E.Nıko­laevtan keıin qarapaıym qazaq balasynyń dıplom ju­mysynyń mýzeıde qa­lýy onyń tabıǵı talan­tyn qapysyz tanyta alǵan aqjoltaı qadamyn ańǵartqandaı edi... Meniń kóz aldym­daǵy aınalmaly tuǵyrda Aqan seriniń kósile shapqan at ústindegi beınesi tur. Tur emes, ekpini erek, eren shabys; shabyspen astasa bitken shabytty shyrqaý qımyl ústinde aq seleýli baıtaq keńistikpen keleshekti betke ala kósiltip kele jatqan seri; oń qaptalynda qazaqtyń qumaı tazysy, sol qaptalynda “kúnine alpys úırek, qyryq qaz ilgen” Kókjendeti; at tizginin bos tastap, dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp jiberip shyrqaı jónelgen Aqannyń osy bir asyl beınesiniń onyń barlyq ǵumyrynyń kúreske toly tragedııalyq hali, tynymsyz sharq urǵan armanshyl janynyń qııalshyl qııapaty úılesim tapqandaı eken. Anaý tazy, mynaý qyran, qoldaǵy dombyra sal-serilik tirliktiń atrıbýttary desek te basyn oramalmen shart býyp tastap, ekpindete josylǵan at aǵysyna ilese ózi de qanattanyp, qııalaı bıiktep bara jatqan Aqannyń dınamızmge toly tulǵasynan mamyrajaı, beıjaı tirlik keshpegen ahýalyn ańdap, alaburtqan aqyndyq, ánshilik qasıetterin dóp basyp, qapysyz tanyǵandaımyz. Áli tolyq bitip, sońǵy núktesi qoıylmasa da jalpy sheshimi shyraı berip turǵan osynaý músinniń sátti tustaryn qýattaǵan bizge seriniń basyn oramalmen shart baılaǵan myna keıpin kórer kópshilik kóz qalaı qabyldar eken degen Tóleshtiń kúdikti oıy da bolmaı qalmady. Sheberhanada seriniń bórik kıgen alǵashqy nusqasyna da nazarymyz aýǵan. Sonda osy bir shaǵyn detaldyń qanshalyqty mánge ıe bolyp turǵanyn sezingendeı edik. Josylǵan at ústindegi seri qımyly sońǵy jobadaǵydaı emes, qýatty dınamızmnen aıyrylyp qalǵandaı áserge jetelegen. Osy tusta Lev Tolstoı men uly Sýrıkovtyń arasyndaǵy myna bir áńgime oıymyzǵa oralǵan. Jazýshy Sýrıkovtyń ataqty “Boıarına Morozova” degen polotnosyn kórip turyp: “Kartınanyń etek jaǵyn kesip tastaý kerek eken, shananyń izine kóp oryn qaldy­rypsyz”, – degende, “Shananyń qar ústindegi izin qysqartyp tastasam, jalpy kartınanyń ón boıyndaǵy qımyl toqtap qalar edi” dep, uly sýretshi ony óz dálelimen sendirgen ǵoı. Endeshe, bórikti seriden de oramaldy shart túıgen seriniń tap osy at ústindegi qımyly dınamızmge baı ári utymdy sheshim tapqan degenge saıamyz. Músinshini Aqan seri taqyryby kópten tol­ǵandyrǵandaı ma, qalaı, Kókshetaýdaǵy Aqan seri eskertkishine sarabdal sabyrlylyq, alysqa kóz tikken oıshyl jannyń beınesi menmunda­laıtyndaı. Eger oıǵa alǵan jospary júzege assa, eskertkish etegi Qulagerdiń mert bolý trage­dııasymen baılanysty bir bederli keskindememen tolyspaq. Onda Aqan beınesi qazirgiden de som­dalyp, ishki mazmun tolǵanysy tereńdeı túseri aqıqat. Tólegenniń bul armandy oıy onyń ómir­den erte ketýimen júzege aspaı qaldy. Árıne, bul orny tolmas ókinish boldy! Qulager demekshi, bul taqyryp ta Tóleshti beıjaı qaldyrmaǵanǵa uqsaıdy. Halyq aýzyndaǵy Qulager ásirese Ilııas sýrettegen Qulagerdi eske alsaq, shabysy bólek bolǵanmen kórer kózge qorashtaý shyǵar edi. Al ony músin tilimen somdap shyǵý qııamettiń qııameti ekendigin ekiniń biri sezine de bermeýi múmkin. Sondyqtan Abaı, Ilııas sýrettegen standartty qazaqy uǵymnan shyǵyp, tulpar turpatyn álem músinshileri somdaǵan syrt bitimi Hám sulý, Hám symbatty, ıesine laıyq derlik dárejege kótergen maqul. О́ıtkeni, jylqy qasıetin qazaqy kózben ǵana qarap qabyldaýǵa bolmas. Kenashy aýylynda Qulager qudyǵynyń irgesinen boı kótergen jańaǵy tátpishteńkireı sóz etken Aqan seri eskertkish keshenin qyzyqtaǵan kún de týǵan. Bul Tólegen Dosmaǵambetovtiń uly babasyn músindeýde qol jetken iri tabysy bolyp kezinde qabyldanǵandyǵyna kýá bolǵanbyz. Eskertkish ornaǵannan keıin sol aqıqattyń shyraıly shyndyǵyna kóz jetkizdik. ShOQANNAN ÁLIBIGE DEIIN 1971 jyldyń shilińgir shildesi. Kókshetaýda zor qýanysh. Búgin munda uly jerlesimiz Shoqanǵa arnalǵan eskertkish ashylmaq. Akademık jazýshy Sábıt Muqanov qaratory balań jigittiń qaıta-qaıta emirene mańdaıynan ıiskep, baýyryna basady. Bul músinshi Tólegen Dosmaǵambetov edi. Mine, aq shymyldyq sýsyp tústi. Shıraq adymdaǵan bozbala Shoqan jurtshylyqpen qaýyshýǵa kele jatqandaı syńaıda eken. Júzinen tereń oı, elegizip eleńdeýi mol parasat paıym­dylyǵy syrtqa tepken tektilik nyshany ańǵa­rylǵandaı. Tolysyp bitpegen balań tulǵasyna qona qalǵan áskerı beshpenti Shoqannyń syrtqy bitimin odan ári jınaqylandyryp, odan ári ajarlandyra túsken be dersiń. Jigerli janaryn alǵa qadaǵan qalpy nyq qadam basqan turpatynan uly Shoqannyń jan dúnıesindegi jasymas jiger men órshil arman, sarqylmas qýat pen syrbaz syrshyldyq, tereń oılylyq pen izgi murat jolynan taımas qaısarlyǵy toǵysqandaı. Osynyń bárin jansyz qola músinniń ón boıyna qapysyz qotara bilgen Tólesh talantynyń shúbásizdigi onyń Kókshetaý qalasynyń kóshesinde turǵan Shoqan Ýálıhanov eskertkishin zerdeleı baıyptap, tereń úńilgen zerek kóńilge tańylmaı qalmas-aý, sirá. Uly Rodenniń “kogda vy lepıte, nıkogda ne myslıte v poverhnostı, a tolko v glýbıný” degen qaǵıdasy oıǵa oralady bul tusta. Osy oraıda akademııany jańadan ǵana bitirip kelgen Tólegenniń (bar-joǵy 25 jasta edi) Shoqan Ýálıhanovtyń eskertkishine jarııalanǵan odaqtyq báıgede birinshi oryn alǵandyǵyn, Almatynyń tórinde turar bul eskertkishtiń áldeqandaı sebeppen oblys ortalyǵyna syrǵytylyp jiberilgendigin jazyp jatýdyń qajeti bolmas... Álibı Jangeldınge barar jol burynǵy Odaqtyń jarty ǵasyrlyq merekesin toılaý qarsańynda jarııalanǵan báıgemen oraılas kelgen. Bul joly da Tólegen báıgege túsip, baq synaýdan shet qalmaǵan. Torǵaı dalasynda atqa qonyp atoı salǵan Amangeldi dıplomdyq jumysyna taqyryp bolsa, Álibı “dala komıssary” retinde Odaq toıynda tarıhı tulǵalar qatarynda turýǵa ábden laıyq bolatyn. Dereý iske kiristi. Ádetinshe bolashaq músinniń áldeneshe nusqasyn qatar somdady. Sóıtip, zaıyby Olga Grıgorevna ekeýlep tórt nusqany qatar jasap shyqty. Bir tulǵa, tórt obraz, tórt kompozısııa, tórt sheshim. Komıssııa tórteýdiń bireýin ǵana qabyldap aldy. Bıiktigi 6 metrlik músin Lenıngradta quıyldy. Tólegen osy arada óziniń rýhanı ustazy sanaıtyn akademık Anı­kýshın tarapynan qatty qarsylyqqa tap boldy. Lenıngradtaǵy ataqty Pýshkın eskertkishiniń avtory, Lenındik syılyqtyń laýreaty Anıkýshın Tólegenniń Shoqanyn kórgende qatty tolqyp, qýanyshyn jasyra almasa, Álibı músinin tiksine, tosyrqaı qarsy alǵan. Munda Tólegen basqa stıl, basqa sheshimmen kelgen. Shoqan boıynda qanshalyqty ǵulamalyq syry jatqanymen, sulý lırızmge baı jylylyq baıqalmaı qalmaıtyn. Al, Álibı tulǵasynda, ásirese áskerı kıim sıpatynda da múlde basqa kó­rinis oryn alǵan. Joryqty jyldar jalynynan sýyrylyp shyqqan dala komıssary óz dáýiriniń bar daýyldy tustaryn óz boıyna darytqandaı. Onyń kıiminde de tigisi jatyq jarasymdylyq joq, moıynyn shalt buryp tastap bir qıyrǵa úńilgen sátinde de jylylyqtyń ornyn sustylyq, oılylyqtyń ornyn elegizigen attanshap uran basqandaı. О́ńi susty, júrisi shıraq, kıimi qursanǵan saýyttaı ma dersiń. Bul dáýir lebi, zamana shyndyǵy edi. Ustazy qansha qarsylyq bildirgenmen Tólesh músindi quıyp, Almatydaǵy qutty ornyna qondyrǵan. Osy eńbegi úshin Qazaqstan Memlekettik syılyǵyna ıe boldy. Bul iri tabys edi. Oıǵa alǵanyń oryndalar bolsa Kókshetaýdaǵy Birjan salǵa arnalǵan eskertkish tóńireginde alýan oı, arnaly pikirler kúni búgin de tolas tappaı keledi. Birjandy “jyndandy” dep keregege tańyp tastaǵanymyz da, “ánińdi toqtat” dep dombyrasyna jarmasqanymyz da tarıhı shyndyq bola tura, sol shyndyqqa topyraq shashatyndardyń sondaǵy bar aıtary ári basty aıtary: “Birjandy nege baılap qoıǵan, dombyrasyn nege syndyrǵan” bolyp keledi. Beınebir Kókshetaý eli aqyndaryn áspettep, aıalaı bilgendeı, Birjekeńniń myna otyrysyn óz betterine salyq, óz boılaryna min sanaıtyndaı syńaı bildirgensıdi. Onyń bári jalǵan namys ǵoı, aǵaıyn. Sózimdi joqqa shyǵarǵysy kelgenderge týǵan elinen pana tappaı taý kezip kúńirenip ketken Aqan, keregege kerip baılanǵan Birjan, “halyq jaýy” atanyp, elinen qýylǵan Ybyraı, qazaqtar oǵynan opat bolǵan Balýan Sholaq taǵdyryna taǵy bir úńil, zerdele, sosyn baryp sóıleselik der edim. Sóz joq, Birjan asa kúrdeli tulǵa. Onyń “Temirtasy” óziniń ólimine arnalǵan rekvıemi edi. Osynda uly ánshiniń bar ómiri, tirligi, qýanysh-qaıǵysy, súıinishi men sergeldeńi jatyr. “Aıbo­zy­mynda” uly arman, sarqylmas saǵynysh, beıopa tirlik, qaıta oralmas mahabbat, arman jalynan aıyrǵan jalǵyzdyq bar. Al “Janbotasynda” óz basyn zor tutqan, topas­tan kórgen qorlyq, qas­kóı qysastyqqa qarsy atoılaǵan ashý yza, topandy qarsylyq kúresi jatyr. Másele dombyra­syn tartyp alý-almaýda, sabap ketýde me eken. Másele Birjanǵa án aıtpa dep tyıym salýda ǵoı. Al Birjanǵa óleń aıtpa degennen de atyp tastaǵandary artyq emes pe. Osyny túsinbeıtinder Birjandy eshkim sabaǵan joq, dombyrasyn syndyrmaq túgili qol tıgizgen joq dep keshe ǵana uly ánshimen tabaqtas bolǵandaı ónbes daýdy qoqsytady. Birjannyń ár áni tarıh, onyń áýezdi, áýendi ıirimderinde jan kúızelisi, sheri, shattyǵy men muńy jatyr. Sony nege tyńdamaımyz, sonda nege qorytyndy jasamaımyz. Osy tusta Tóleshtiń Birjandy músindeýdegi sheshimi utymdy shyqqan (al kórkemdik keskindeý basqa áńgime) demeske lajymyz joq. О́ıtkeni, uly ánshiniń ómirindegi eń sherli ánderi ózin qorǵaýdan, taban astyna salyp ılegisi kelgenderge qarsylyqtan týǵan... Bir ǵana dálsizdik músinshiniń Birjandy tym jas kezinde baılap qoıýy shyndyqtan alshaqtaý bolmaq, al ol shyn mánisinde qartaıa kele bolǵan qysastyq edi. Almatyǵa barǵan saıyn M.Tólebaev kóshe­sindegi bir eskertkish belgige soqpaı kete almaı­myn. Osy arada Tólegenniń taǵy bir týyndysy tur. Ol memleket qaıratkeri Din­muhamed Qonaevtyń eskertkishi. Ol kezde eki márte Batyr atanǵandarǵa eskertkish belgi qoıý dástúri bar edi ǵoı. Sol tusta respýblıka bas­shylyǵy tarapynan Tólegen Dosmaǵambetovke arnaıy tapsyrma berilgen bolatyn. Ol qolda bar fotosýretterdi paıdalana otyryp ári Dı­mekeńmen júzbe-júz kezdese júrip, respýblıka basshysynyń beınesin somdap shyǵarǵan. Sh.Ýálıhanovpen birlesip arhıtektýralyq sheshimi de tabylǵan. Aqyry Tólesh bastaǵan toptyń usynǵan eńbegi qabyldanyp, eskertkishi ázir bolǵannan keıin Dımekeń bastaǵan basshylar músinshi sheber­hanasyna kelgen. Osy arada ZýHra jeńgemiz músinshi sheberligine tántiligin bildirý ústinde óziniń nazyn da ótkizip jibergen kórinedi. Onysy Dımekeńniń jan jylylyǵyn júzinen kórsek degenge saısa kerek. Men osy bir qola músindi kórgen saıyn sol oqıǵanyń izin izdeımin, bir kezdegi memleket qaıratkeriniń júzinen elim dep eljiregen jan jylýyn, keńpeıildi kemeńgerligin tapsam deımin... Tólegen Ǵanı Muratbaevtyń músinin somdady. Ol da Almatynyń bir ásem múıisinde tur. De­genmen onyń alǵashqy oıǵa alǵan sheshimderi to­lyq júzege aspaı qaldy. Halyqtar dostyǵyna ar­nal­ǵan monýment te daıyn boldy. Alaıda toǵyz jyl­ǵa sozylǵan bul báıgede de jeńip shyq­qa­ny­men, myna alasapyranda músinshi eńbegi ele­nip, el ıgiligine aınalary qıyndyqqa tirelgen edi. Sheberhananyń orta tusynda alyp jartastyń ústinde aqyn otyr. Ol Ilııas Jansúgirov. Bul eskertkish Taldyqorǵan qalasynyń tórinen oryn aldy. Myna bir tusta at ústinde aldaspanyn aspan­datyp batyr tur. Bul qarakereı Qabanbaı. Al myna bir arýdyń at qulaǵynda oınaıtyn has she­berligi sondaı, quıǵytqan tulparǵa teris qonyp, sońynan túsken qýǵynshylarǵa sadaq tartyp keledi. Bul skıfterdiń áıel patshasy Tomırıs. Aldyna jaıyp salǵan kartaǵa úńile qadalyp, qadalǵany qaharlana sus shashqandaı Baýyrjan Momyshuly tur sóre tórinde. Onyń janynda aqyn Kákimbek aǵanyń bıýsti. Akademıkter N.Se­me­nov, M.Áýezov, aqyn O.Súleımenov port­ret­teri de Tólesh eńbeginiń ishindegi eleýlileri. Al shaǵyn sheberhana sheńberine syımaı, mýzeıler aralap ketken aǵashtan, qoladan, mármárdan quı­yp, qashap, jonyp jasaǵan eskertkishteri qanshama deı otyryp, Tólegen Sábıtuly Dosmaǵam­be­tov­tiń qysqa da mazmundy ǵumyrynda jıi joly­ǵysyp, keıinnen syrlas dostyqqa ulasqan sát­ter­de túıgen oı baılamdarymnyń bir oqshaý sıpa­tyn baıandaý ústinde osylaısha oı qorytsam deımin. Tólegen QAJYBAI, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Aqmola oblystyq fılıalynyń dırektory.