Aǵa-dosty ańsaý

Qaraǵandynyń qabaq túıgen kúzi bolatyn. Kóshe boıyndaǵy tal-terekterden jaýǵan japyraq tońazı bastaǵan kesh­ki sátte dostarmen birge dabyrlasa, sa­baqtan oralyp, jataqhanadaǵy ból­me­me kirer-kirmesten, eleń ettim. Eleń etkizgen án edi. Án bolǵanda da, janyńnyń názik pernelerin tap basa, júrek túpkirinde jasyrynǵan tylsym sezimderińdi bulqynta, ǵajaıyp bir álemge jetelep áketken án edi. Án eliktirip áketti. Jalt burylyp, syrly saz áýelep jatqan kórshi bólmege bardym. Amandyq joq, saýlyq joq, oryndyqtardyń birine otyra kettim.

«Kezimde qadirińdi sezbes mynaý,

Beker-aq, qarǵam, maǵan kezdestiń-aý...» – dep jalyndaǵan sezim men órtengen ókinishti qatar terbetken án de aıaqtaldy.

Álginde ǵana án tógiltip turǵan magnıtofon tetigin syrt etkize sóndirgen bólme ıesi Aıdar Ábeýov aǵam jymııa qarady. – Ánshini tanydyń ba? – dedi.

Buǵan deıin mynadaı ǵajap daýys­ty estimegenime, bir estigennen júrek túpkirine uıalap úlgeretin sıqyrly da­ýys ıesin osyǵan deıin bilmeı júrgenime yńǵaısyzdana: «Buryn estimegen ánshim eken», – dedim.

Marqaıa, masattanyp qalǵan Aıekeń:

– Bul Meıirhan Adambekov degen ánshi! – dep maqtana jaýap qaıyrdy da, bul aıtqany azdyq eterdeı sezindi me: – Ǵalamat ánshi! – dep jáne qosty.

 Onysy da az bolǵandaı, «Budan bylaı bilip júr!» – dep eskertip úlgerdi.

Nazqońyr úni júregimde uıalap úlgergen ánshi aǵanyń ózimen júzbe-júz tanysýymyz da kútpegen jerden boldy.

Sabaqtan shyqqan bir top stýdent oqý ǵımaratynyń aldynda jan-jaqqa tarasyp, men Gagarın alańyndaǵy avtobýs aıaldamasyna bettegen edim. Dene bitimi dembelshe kelgen, orta boıly, kelbeti kelisti, jyly shyraıly júzinen shýaq tógilip turǵandaı áser etetin aǵanyń men jaqqa moıyn bura qarap turǵanyn alys­tan ańǵardym. «Bul kisi kim boldy eken? Kim bolsa da, sálem bergenim jón bolar» dep oılana jaqyndaı bergenimde, beıtanys azamat ta maǵan qaraı bir-eki adymdap, shola qarap ótti de:

– Sen Amanjolsyń ba? Amanjol Áltaev degen aqyn jigitsiń be? – dep kóz tige qarady.

Aıtys alamanyna endi-endi arala­sa bastaǵandyqtan, ózimdi aqynmyn dep aıtýǵa áli de ımenshektep júrgen kez­de túr-tulǵasy symbatty, qımyl-qozǵa­lysynan da, úninen de salıqaly minez ańdalatyn aǵanyń suraǵyna sál tosylyp baryp: «Iá, aǵa, Amanjolmyn», – dep jaýap qaıyrdym. Beıtanys adamnyń tany­ǵanyna ishteı birshama masattanyp qalǵanym da ras.

– Báse, jańylyspaýǵa tıis edim. Onda búginnen bastap tanys bolaıyq, baýyrym. Men Meıirhan Adambekov degen aǵań bolamyn, – dedi.

Aǵanyń aýyzynan shyqqan «baýyrym» degen sózde adam balasyna degen jyly sezim, izgi nıet, iltıpat esip turǵandaı edi.

– Men de sizdi bilemin, aǵa.

– Qaıdan bilesiń?

Ánshi aǵam synaı qaraǵandaı boldy.

«Kezinde qadirińdi sezbes mynaý,

Beker-aq, qarǵam, maǵan kezdestiń-aý...» – dep baıaý ándetip jibergen edim, Meıirhan aǵamnyń meıirli júzi tipti shýaqtanyp sala bergendeı sezildi.

– Bilgenińe razymyn. Ekeýimizdiń búgingi kezdesýimiz de beker emes sekildi. Taǵdyrdyń ózi tabystyryp turǵan shyǵar. Sondyqtan qadirimizdi biletin aǵa men baýyr bolaıyq, – dedi de, jymııa kúlip, baýyryna tartty.

Kópten beri kóńil tórinen oryn alyp úlgergen ánshi aǵanyń birden jaqyn tarta sóılegen baýyrmaldyǵyna alaburtyp ketsem kerek:

– Árıne, aǵa! – degennen basqa sóz aýzyma túser emes.

Aǵanyń avtobýsy keldi.

Júzine meıirim tunǵan Meıirhan aǵam avtobýsyna bir qarady da:

– Al, baýyrym, senen myqty aqyn shyǵady, talabyńa nur jaýsyn! – dep, sypaıy qoshtasty da, kólikke bettedi.

Avtobýs uzap bara jatty. Uzap bara jatqan avtobýs ishinde adam balasyn alalaýdy bilmeıtin meıirim ketip bara jatty, Meıirhan aǵam ketip bara jatty...

Júrdek ýaqyt stýdenttik dáýrenniń de sońyna jetip, ýnıversıtetti támam­dap, kafedraǵa aǵa oqytýshy bolyp qyzmetke qabyldandym. О́nerdiń arqa­synda Meıirhan aǵamen túrli keshterde, jıyndarda jıi kezdesetin boldyq. Kezdesken saıyn oıymyzdyń ortaq, nıetimizdiń bir ekenin sezinip, etene aralasa berdik. Aǵa men baýyr syılastyǵy bolyp bastalǵan baılanys birte-birte qylaýsyz dostyqqa ulasty. Aǵa-dostyń bolmysynda úlgi tutar ónege, kim-kimdi de súısindiretin qasıet mol edi.

Eń bastysy – Meıirhan aǵamnyń has ónerge adaldyǵy, máni men sáni úndesken maǵynaly ánge ińkárligi, talǵampaz syrbazdyǵy bolatyn. «Babadan jetken baıtaq ónerdi saf, taza qalpynda urpaqqa amanattaý – paryzymyz» degendi jıi aıtatyn. Aıtyp qana qoımady, bar ǵumyryn ult ónerin asqaqtatýǵa, án tazalyǵyn saqtaýǵa arnady. Basqadan da sony talap etti.

О́nerden paıda tabýdy emes, ónerge paıdasyn tıgizýdi kózdedi. Sondyqtan da Meıirhan ánshi óz repertýaryna muqııat qarady. Daýysty myń qubyltýdy emes, án áserin arttyrýdy, án arqyly sezim per­ne­lerin tap ba sýdy, sol arqyly qa­lyń jurtqa naǵyz ánniń qadirin, qa­sıetin sezdirýdi maqsat etti. Dombyra shanaǵynan shyqqan alǵashqy dybystan bastap, án sońyndaǵy sońǵy dybysqa deıin yjdahatpen zer saldy. Meıirhan ánshiniń ár áni sondyqtan da júrekterge jol tapty. О́ıtkeni ol óz boıyna sińip, óz janynyń jylýy darymaǵan ándi halyqqa usynbaıtyn.

Ol oryndaǵan ánderdiń alýan-alýan ıirimderiniń júrek qylyn shertip-shertip ótýiniń syry ánshiniń júrek qaǵysymen úndesip jatýynda edi. Án­shi aǵam ózi oryndaıtyn ándermen birge jaralǵandaı bolyp, ár áninde adam jaratylysynyń san túrli kúıin bastan ótkeretin. Mysaly, Mádıdiń «Shirkin-aıy» sekildi ándi aıtqanda, qyryq kúndik tirlikte jalǵannyń qyzy­ǵynan góri, qystalań-qyspaǵyn, talas-tartysyn kóp kórip, jany kúızelgen Dala darabozynyń sher kúıin, ókinishti muń-zaryn óz basynan ótkergendeı hal­ge túsip, tebirente otyryp, endi bir sátte qaıratyna qaıta mingendeı jiger­le­ne, kózi jaınap shyǵa keletin. Al Bir­jan­nyń «Aıtbaıy», Shashýbaıdyń «Aq­qaıyńy» tárizdi keń tynysty án­derge kelgende, Saryarqanyń saqı da­lasyn erkin shola, kók júzinde jalǵyz qalyqtaǵan qyrandaı erkin samǵaıtyn. Serik Aqsuńqarulynyń «Shaıtankól», Nurǵısa Tilendıevtiń «Saǵyndym ǵoı» ánderin aıtqan kezderinde ánshiniń jan tereńine boılaǵan lırıkaǵa beıim sezimtal janynyń qyr-syryna qa­nyq­qandaı áserge bólener ediń. Ánshi aǵanyń osyndaı sheberlik bıigine jetýi­niń syry daýys qudireti men óziniń jan dúnıesin, sezim álemin jarasymdy úılestire bilýinde jatqany anyq. Meıirhan aǵanyń ánshilik daralyǵy – jan daýysynyń ánge bólenip jetýinde.

Meıirhan ánshini tyńdaı otyryp, ánniń dınamıkasyn, psıhologııalyq kó­ńil kúıin, dramalyq shıelenisin, lırı­kalyq sulýlyǵyn, ıntonasııalyq aıqyn­dyǵyn, akýstıkalyq úndiligin sezinbeý, ańǵarmaý múmkin emes. Ánshiniń ulylyǵy men daryndylyǵy osynda.

Jaqsy ánshi bir ándi oryndap bit­­ken­she tutas dramalyq qoıylymnyń bas­ty rólinde oınap shyqqandaı jaýap­kershilikti moınyna artady. Bizdiń Meıir­han aǵa sahnaǵa ár shyqqan sa­ıyn osyndaı kúı keshkenin men jaqsy bilemin!

Ánshi aǵanyń ekinshi eren qasıeti – ustazǵa, úlkenge degen qurmeti!

Úlkenderden bata alyp, ánshi bolýdy armandaı, Almatyǵa barǵan kezinde áıgili Júsekeńe, Júsipbek Elebekovke qalaı sálem bergenin, án qazynasyna aınalǵan uly tulǵanyń qalaı iltıpat tanytqanyn maqtan tuta, ańyzdaı etip áńgimelegen sátterinde án ónerindegi uly ustazyna degen kirshiksiz qurmeti anyq sezilip turatyn.

Rýhanı ustazy Qaırat Baıbosynov pen tól ustazy Jánibek Kármenovterdiń aldyndaǵy shákirttik paryzynan jańy­lyp kórgen emes edi. Olardyń ónerdegi nusqaǵan jolyn, sanaǵa sińirgen tálimin ómir boıy ustanyp qana qoımaı, ózge­lerge de ulaǵat etip ótken bolatyn. Ulynyń esimin Jánibek dep qoıýy da ulaǵatty ustazyna degen adal kóńiliniń, kirshiksiz qurmetiniń aıǵaǵy ekeni anyq.

Qadirli Mekemniń ózi ardaq tutqan abzal aǵalary az bolǵan joq. Solardyń bárine de aq-adal nıetimen qurmet tanytty, kez kelgen sátte ini bolyp qyzmet etýge daıar júretin. Ásirese, Ǵabdolla Qulqybaev aǵamyzǵa yqylas-peıili, qurmeti eren edi. Ǵabekeń qaıtpas sapar­ǵa attanǵanda: «Aǵanyń arystany edi-aý, endi kimge erkeleımiz, kimnen aqyl suraımyz?!.» – dep qatty qamyǵa, daýysy dirildeı, kóńili bosaǵany áli esimde.

Meıirhan aǵam Qaraǵandy rýhanııa­tynyń qaryshtap damýyna ólsheýsiz úles qosqan qaıratker jan Rymbala Ken­jebalaqyzynyń abzal bolmysyn ardaqtaı qurmettep, týǵan apasyndaı qasterledi. Bárimizge de qamqorlyǵyn aıamaǵan aıaýly apamyz da ánshi aǵamyzdy týǵan baýyryndaı jaqyn tutyp, ónerpaz azamattyń qadir-qasıetine jete bildi, qoldady, demeý boldy.

Ánshi aǵanyń kelesi keremet qasıeti – dostyqqa adaldyǵy. Maǵaýııa, Aıtash, Qurmash sekildi aǵa-dostarynyń ortasyn­da erke baladaı erkin júrdi. Aǵalary da erkelete bildi. Onyń syry dostardyń bir-birine degen berik seniminde, kir­shiksiz kóńilinde edi. Olar bir-birin qol­daı biletin, bir-birin qorǵaı biletin. Qınalsa, demeı biletin, umtylsa, jebeı biletin dostar edi. Kez kelgen sátte janynan tabylatyn ázız dostary Maǵaýııa men Aıtash aǵalar dúnıeden ótkende japanda jalǵyz qalǵandaı jany kúızele, qulazı qaıǵyrǵan sátterine kýá bolǵan edim.

Al óziniń úzeńgiles ánshi dosy Jaq­sykeldi Kemalov aǵamyzben aradaǵy dostyǵy Arqa jurtyna ańyz bolǵany qashan. Ekeýi qońyr dombyranyń qos shegindeı úndese, kúndelikti ómirde adal dostyqtyń ónegeli jolyn kórsetti. О́ner kóginde qos qyrandaı qatarlasa samǵady. Qıyndyqty kóteristi, qyzyq-qýanyshty bólisti.

Jaqan aǵamnyń tuńǵyshy Aqan kenetten qaıtys bolǵanda, ánshi aǵanyń qaıǵysyna qalyń eldiń qabyrǵasy qaıy­sa, ortaqtasqany da belgili. Al Meıirhan aǵamnyń ýaıym-alańy tipti bólek bolǵan edi. Aqanjandy óz balasyndaı joqtady. Sóıte júrip, jan dosyna alańdaýmen boldy.

О́kinishtisi sol, Jaqan dosyna alańdap, ýaıym keship júrgen Meıirhan aǵamnyń ózi jaryq dúnıege qosh aıtyp ketti. «О́mir boljaýsyz, dúnıe jalǵan» degen osy shyǵar...

Meıirhan aǵamnyń ár minezinen adam alalaýdy bilmeıtin aq-adal kóńil árdaıym ańdalyp turatyn. Inileri men qaryndastaryna degen nıeti qandaı bolsa, kelinderi men kúıeý balalaryna da sondaı aǵalyq sezimmen qarap, erkelete meıirlenip, udaıy qamqorlyq jasap júretin. Janyna jaqyn tarta jaqsy kórgen baýyrlarynyń da, kelinderi­niń de esimderin týra atamaı, Qoılan, Aýjan, Halken, Baýken dep, erkelete at qoıyp alýshy edi.

Aǵa-dosyma aınalǵan Mekemdi ta­nyp-bilgenime qanshama jyl bolsa da, ashýyn syrtqa shyǵara, kisi balasyna daýys kóterip renjigenin kórmegen ekenmin. Kimniń qateligin kórse de, kóńiline aýyr tıip qalsa da, sonyń bárinde sabyrynan jańylmastan, qas-qabaqpen ańǵartýǵa, ıá bolmasa, ba­ıyppen túsindirýge umtylatyn. Áıtse de, parasatty qalpynan tanbaı, ár sózine qorǵasyndaı salmaq arta, oıyn jetkizgen kezinde aıtqan sózi kóńilge qattalyp qalatyn. Qaýeset qaýzap, ósek-aıań órshitý sııaqty juǵymsyz tirlikten boıyn aýlaq ustap, aınalasyna jaqsy sózden jylý shashyp ótken edi aǵamyz.

...Bizdi alǵash tanystyrǵan án edi. Aǵa-dostyń áni edi... Abzal aǵamnyń ánin alǵash estigenimde kúz edi. Qazir de kúz. Yzǵarly kúz... Bálkim, bul kúzge de Meıirhan aǵamnyń jan jylýy jetpeı turǵan bolar. Kim bilipti?..

Qulaǵyma Meıirhan aǵamnyń «Sa­ǵyn­­dym ǵoı...» dep ándetken daýysy jet­­kendeı. Eleńdeı, terezege jaqyndap edim, qarly jańbyr jaýyp tur...

Qazaqtyń ulan-ǵaıyr dalasy da peıili kóldeı aǵamdy ańsap, kóz jasyn tógip turǵandaı... Saǵyndym ǵoı, Aǵa!.. Peıishte nuryń shalqysyn, Aǵa!

Amanjol ÁLTAI