Bókeı ordasynyń baǵyn ashqan – Táýelsizdik

da ornady degen jadaǵaı aqpa­ratty 70 jylǵa jýyq ýaqyt boıy jelpildetip keldi. Al osy ke­ńes­tik bılik túgin tartsa maıy shyq­qan qasıetti Naryn óńirine ne berdi? Nesimen jarylqady? Bul sa­ýaldarǵa jaýap berilgen joq. Ke­risinshe keńestik kezeńde memle­ket­tiliktiń barlyq nyshandary bolǵan shuraıly ólke ıadrolyq synaqtardyń alańyna aınaldy. Onyń zardaby áli kúnge deıin jalǵasyp keledi.

Tek táýelsizdiktiń irgetasy qa­lan­ǵan tusta ǵana ejelgi Bókeı handyǵyn qonystanǵan el-jurt­tyń óz qoldary óz aýyzdaryna jete bastaǵan edi. Egemendiktiń búgingi otyz jyldyq bederli belesinen kóz tastaǵan kezde Naryn óńirinde eldik pen memlekettilikke qol jetkizý jolynda atqarylǵan ilkimdi ister az emes. Bul jóninde egemendiktiń eleń-alańynda Bókeı ordasy aýdanynyń ákimi qyzmetin atqarǵan Lavr Haıretdınov óz oı tilegin tómendegishe túıindedi.

– «Aman eldiń aty shyǵady» demeı me dana halqymyz. Búgin­gi kúni táýelsizdigimizdiń topshy­sy bekı túsken kezde totalı­tar­lyq rejim qyspaǵynan aman shyqqa­nymyzǵa shúkirshilik etýimizdiń de ábden jóni bar. Shyntýaıtyna kelgende keńestik ıdeologııa ús­tem­dik quryp turǵan kezinde shynaıy shejiremiz ben tereń tarı­hymyz qoldan umyttyryldy. Sol olqylyqtardyń ornyn toltyrý kezeńi táýelsizdikke qol jet­kizgennen keıingi 5-6 jyldan soń bastaldy.

Shyn tarıhty qalpyna keltirý men ulttyq bolmysty jandandyrý otandyq tarıhshylar men barsha Qazaqstan halqyna táýelsizdik ta­laptary júktegen mereıli mindet dep sanaımyn. Bir sózben aıt­qan­da, tutastaı táýelsiz eldiń bir push­paǵy Bókeı ordasynyń baǵyn ashqan – Táýelsizdik dep bilemin. Táýel­sizdiktiń qadir-qasıetin biz osy­laı túsinip, baǵalaýymyz qajet degen oıdamyn. Ári buǵan qosarym, Orda aýdany dep ata­lyp kelgen aımaqqa Bókeı de­gen anyqtaýyshtyń qosyp atalýy da Táýelsizdiktiń tıgizgen sha­paǵaty. О́ıtkeni Naryn qumy jurt­shylyǵynyń damý men órkenıetke qol sozý kezeńderiniń bári Bókeı ataýymen tikeleı baılanysty. Joǵa­ryda aıtylǵandaı shyn ta­rıh­ty qalpyna keltirý dep júrge­ni­mizdiń bir mysaly da osy bolyp shyǵady.

Buǵan qosarymyz, toqsanynshy jyldardyń  ekinshi jartysynda oblys ákimdiginde Bókeı han­dy­ǵy­nyń 200 jyldyǵyn atap ótý sha­ra­lary belgilenip, oǵan ázirliktiń is-jospary jasalǵan edi. Atap aıtqanda, 1996 jyly sol kezdegi oblys ákimi Qabıbolla Jaqypov bekitken qaýlyǵa sáıkes tıisti is-qımyl jospary belgilenip, Han orda­sy aýylyndaǵy murajaı keshe­ni men tarıhı ǵımarattarǵa jón­deý jumystaryn júrgizý qol­ǵa alyndy. Sonymen birge Bókeı handyǵynyń tarıhyn ja­ńa sapalyq deńgeıge kóterý máse­le­leri qozǵalyp, bul baǵytta tarıhı-zertteý eńbekter men kitaptar jazý qolǵa alyndy.

Sondaı-aq 2000 jyldyń aıaǵyn­da Elbasy Nursultan Nazar­­­baev­­tyń Jarlyǵymen Batys Qa­­zaq­­stan oblysynyń ákimi bolyp taǵaıyndalǵan  Qyrym­bek Kósher­baev Bókeı han­dy­ǵy­nyń 200 jyl­dyq datasy sheń­berinde atqaryl­ǵan jumys­tar­dyń ekinshi tynysyn asha bildi. Osyǵan oraı qosym­sha qara­jat bólinip, Han ordasyn­daǵy tarıhı ǵımarattarǵa kúrdeli jón­deý júrgizý isine «Kazres­tav­ra­sııa» mamandary tartyldy. Kóp ke­shik­peı belgili ǵalym-etnograf Sa­lyq Babajanovqa kesene tur­ǵyzý jumystary bastaldy.

Bókeı handyǵynyń 200 jyl­dyǵyn atap ótý men Bókeıdiń bel balasy, tikeleı murageri Jáń­gir hanǵa kesene turǵyzýdyń arasynda belgili bir baılanys pen sabaqtastyq bar ekendigi anyq. Keńestik ıdeologııa jetekshileri biryńǵaı sińiri shyqqan qara taban kedeıshilikti nasıhattap, ult tarı­hynda alatyn orny men róli joǵary materıaldyq ıgilikterdi jasaý kózderin taba bilgen «ústem tap» ókilderi men handardy kúre­singe ysyryp tastady. Ári olarǵa keńes adamdarynyń jek­kó­ri­nish­tilik sezimin týǵyzýǵa tyrys­ty. Mundaı quldyq sana-sezimnen birden arylý da ońaıǵa tımegen shyǵar.

Aıtaıyn degenimiz, Táýel­siz­digimiz jarııalanǵannan keıin arada 5 jyl ótken soń Han orda­sy aýyly tusynda Jáńgir hanǵa kesene turǵyzylyp, onyń ashy­lýyna Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń arnaıy kelip qatysýy tek bókeıordalyqtar ǵana emes, bar­lyq otandastarymyzdyń boıynda handar men handyq bas­qarý júıesine qatysty jańa tarıhı sananyń ornyǵýy men qalyptasýyna septigin tıgizgeni anyq. Bul 1997 jyldyń qyrkúıek aıy edi. Bul oqıǵa aýdan tarıhyna al­tyn áriptermen jazylyp qaldy deýge bolady. Nursultan Ábish­ulynyń keseneniń ashylý sátinde tutastaı qazaq handyǵynyń tarı­hy, sonyń ishinde elge sińirgen eńbegi aıtýly Jáńgir jóninde tógil­dire sóılegen salıqaly sózi tur­ǵyndar arasynda erekshe serpilis týǵyzdy. Asqaq rýh pen ulttyq sana-seziminiń shyrqaý bıikke bir-aq kóterilgen kezi boldy bul kún. Dál osy kúnnen bastap halyq­tyń Elbasy men Úkimetke jáne jer­gilikti atqarýshy bılik ókilde­rine degen senimi budan ári arta tús­keni baıqaldy. Sondaı-aq dál osy kúnnen bastap aýdanda Táýel­siz­dik talaptaryna sáıkes jer-sý­dyń tarıhı ataýlaryn qalpy­na keltirý jóninde keń aýqymdy ister júrgizile bastady.

Biz búgingi áńgimemizdi eń al­dy­men táýelsizdiktiń qadir-qasıeti jóninde bastap, ótpeli kezeńde atqarylǵan isterdi aıtý­dy kelesi kezekke qaldyryp qoı­ǵan sekildimiz. Bókeı ordasy aýdanynda ótpeli kezeńde mal basy, ony baǵyp-qaǵý núkteleri, mekeme-kásiporyn ǵımarattary, ózge de ınfraqurylymdyq ınje­nerlik-kommýnıkasııalyq júıe­ler talan-tarajǵa ushyramaı saqtalyp qalǵany úlken olja. Onyń ishinde eki aýdandy qamtyp otyr­ǵan Aımeken toptyq jáne jergi­likti mańyzy bar Aqmektep sý qu­byrlarynyń orny bólek. Son­daı-aq materıaldyq aktıv­terdiń árkimniń aldyn ala esep­telgen paılaryna sáıkes bólinýine basa nazar aýdaryldy. Salystyrmaly túrde alǵanda aýdandaǵy zańdyq jáne jeke tul­ǵalardyń energııa tasymaldaýshy kom­panııalar men qarjy ıns­tı­týt­taryna bereshegi óte tómen bol­ǵany da aıtýǵa tu­rar­lyq másele.

Eldegi bilim berý oshaqtaryna jóndeý jumystaryn júrgizýge aýdan turǵyndary bir kisideı jumyla bildi. Densaýlyq saq­taý oryndary men mádenıet meke­melerin jasaqtaý isinde de osyn­daı aýyzbirshilik ahýaly aıqyn ańǵaryldy. Kásipkerlik nysan­dar paıda bola bastady. Jańa sa­lyqtyq júıe qalyptasty. Jeke menshik dúkender men bazar alań­dary iske qosyldy. Jeke avtobýs, taksı qatynastary turǵyndarǵa qyz­met kórsetýdi qolǵa aldy. So­nyń arqasynda el-jurttyń eńsesi tiktelip, turmystary túzele tústi.

Oblys ortalyǵynan 550-600 sha­qyrym qashyqtyqta ornalasqan Bókeı Ordasy, óńirdiń Jánibek jáne Kaztalov sekildi aý­dandary birqatar turmystyq máselelerdi Reseıdiń shekaralas aýdandary arqyly sheship, olarmen udaıy ári turaqty tirshilik qarym-qatynastar jasap kelgenin bilemiz. Osyndaı baılanystardyń kúrt úzilýi qosymsha qıyndyqtar týǵyzǵany da jasyryn emes.

– О́ıtkeni kórshiles memle­ket­terdiń keden, shekara qyzmeti, derbes valıýtasy paıda bolýy onsyz da qıyn kúnkóris máselelerin budan ári kúrdelendirip jiberdi. Soǵan qaramastan Reseıdiń Vol­gograd, Astrahan jáne Saratov oblysy aýdandarymen qarym-qatynasymyz úzilgen joq. «Bas sol» AQ sekildi reseılik qurylym jetekshileri ózara kelisim negizinde jergilikti mańyzy bar sharýalardy tyndyryp otyrdy. Sondaı-aq Jeńistiń 55 jyldyǵyna oraı Volgograd oblysynyń gýbernatory Nıkolaı Maksıýta aýdan ardagerlerin qabyldaýy sol kezde kórshilermen baılanysty utymdy jolǵa qoıa bilgenimizdiń bir mysaly bola alady degen oıdamyn, – deıdi burynǵy aýdan basshysy Lavr Haıretdınov.

Keńestik saıasat pen tota­lı­tarlyq rejim tusynda Kapýs­tın-Iаr ıadrolyq synaq polı­gony aýmaǵynda júrgizilgen sy­naq­tar saldarynan turǵyndar densaýlyǵyna zaqym kelgeni belgili. Táýelsizdiktiń alǵashqy on jyldyǵynda onyń zardaptaryn joıý jóninde birqatar sharalar belgilendi. Osy oraıda birinshi kezekte ekologııa máselelerine kóńil bólý qajet dep tabyldy. Bul is oblystaǵy «Naryn» qoǵamdyq qozǵalysynyń jetekshisi Káken Kóbeısinovpen birlese atqaryldy. Aýdanda onyń bólimshesi ashylyp, ekologııalyq tepe-teńdikti saqtaý jónindegi halyq talaby men tilegi aıqynyraq estile bastady. Osy oraıda el Úkimeti men Ekologııa mınıstrligine tur­ǵyn­dar atynan birneshe ret hat jol­dandy. Orda aýylynda polıgon­nan zardap shekkenderge arnalyp eskertkish qoıyldy.

О́z kezeginde K.Kóbeısinov El­basynyń qabyldaýynda eki ret bolyp, qasıetti qum – Narynnyń qasiretin alǵa tartty. Bul kez­desýler nátıjesiz qalǵan joq. О́ńirde aýdanaralyq saýyqtyrý ortalyǵy salynyp, paıdalanýǵa berildi. Polıgon zardabynan syrqatqa tap bolǵan múgedekterge oblystyq bıýdjetten járdemaqy tólene bastady. Áıtse de keıin atalǵan áleýmettik tólemder tóleý isi jalǵasyn taba almaı qalǵany ókinishti-aq.

Mine, Táýelsizdiktiń alǵashqy tusynda Bókeı Ordasy aýdanynda atqarylǵan san alýan isterdiń keıbir qyrlary osyndaı.