JEŃIS-65

JETISÝLYQ ÁSKERI UShQYSh “...1941 jyly soǵys bastalardan bir aı buryn Orynbor­daǵy ushqyshtar mek­tebine oqýǵa tústim...” dep bastalǵan joldar odan ári Jumahan Bala­panovtyń ush­qyshtar mektebin óte jaqsy bitirip, jaýyngerler qatarly soǵysqa kirip, otannyń, halyq­tyń aldyndaǵy perzenttik paryzyn adal ótep, 1945 jyl­dyń kúzinde kapıtan shenimen Keńes armııasynyń zapastaǵy ofıseri retinde aman-esen elge oralǵanymen jalǵasady. Ár sózin aqyl tarazysyna salyp, asyqpaı ári tasymaı sóıleıtin jan estelik jazýda da sol ba­ıyp­tylyǵynan tanbaı maı­dan­daǵy kúnderi, aılary, jyl­dary jaıly jazbasyn bylaı sabaq­taıdy: “ Meniń jasymda soǵysta bolǵandar “men anany qyrdym, mynany joıdym” dep kóbirek aıtyp jatady. Olardiki ras ta, birinshiden soǵysta erlik bol­masa, onda soǵys ta bolmaıdy. Ekinshiden, saǵan qarsy kelgen jaýdy jerde bolsyn, aspanda bolsyn, sen atyp óltirmeseń, ol seni óltiredi. Sondyqtan janyń­dy saqtaý úshin bar aqylyńdy, kúshińdi jaýǵa qarsy paıda­lanýǵa mindettisiń ” dep oıyn bir qaıyrady. “Tas túsken jerine aýyr” dep atalarymyz beker aıtpa­­ǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys Ýkraına jerin tolyq qamty­ǵandyqtan sol eldiń halqy kóp zardap shegip, qısapsyz qyr­ǵyn­ǵa ushyraǵanyn, sodan keıingi orynda adam shyǵyny jaǵynan Qazaqstan turǵan­dyǵyn Baýyr­jan Momyshuly jazdy. Ol týra­ly qujattar da bar. Sol ot pen oqtyń aýzynan aman kelgen jandardyń biri Jumahan aǵa Balapanov soǵys zardaby, adam­zattyń jan azaby jaıly aıtýdy qalamaıtyn edi. Kóp jyl qa­syn­da júrip, azdy-kópti tárbıe­sin kórgendikten jaıma-shýaq kúnderde soǵys jaıly sóz qoz­ǵal­ǵanda: “Qar­ǵys atqyr sol sum soǵys jaıly men aıtpaıyn, sender esti­meńder”, dep qysqa qaıyratyn. Negizi er azamat­tardyń barly­ǵy qarýly kúsh qataryna alynǵanymen áskerı áýe kúshiniń quramyna ekiniń biri ilinbegeni anyq. Iriktep, san túrli synaqtardan ótkizip baryp qana ushqyshtar sapyna turǵy­­zylǵany taǵy málim. Bizdiń keıipkerimiz tabıǵaty­nan búgingi kúnge táýbe aıtyp, erteńgi kúnge úmit artyp ómir súrgen jandar sanatynda bolǵandyqtan ba eken “Adal eńbek, aq nıet” atty ǵumyr­namalyq kitabynda da maıdan­daǵy jyldary jaıly kóp jazbaǵan. Áıtpese, áskerı usha­ǵymen kókke kóterilgende jer­degi mergenderdiń kózdegen nysa­nasy bolǵanymen qudaı saqtap boraǵan oqtan aman shyǵyp, áskerı tapsyrmalardy múltiksiz oryndap, óz áýe beketine aman-esen qoný ekiniń biriniń mań­daıyna jazylmaǵan baqyt qoı. Jumahan aǵa Balapanov 1942-1943 jyldary ushqysh bolyp, el qatarly qan maıdannyń al­dyńǵy shebinde júrse, odan keıin­gi jyldary 1945 jyldyń qońyr kúzine deıin avıa eskadrılıada partııa uıymynyń hatshysy bolyp qyzmet istegen. Statıstıkalyq málimet bo­ıynsha soǵysqa 61 memleket, dúnıe júzi halqynyń 80 paıy­zy qatysty. Soǵys qımyldary 40 memleket jerinde júrip, 110 mln. adam áskerge alyndy. 50 — 55 mln. adam qazaǵa úshyrap, 4 trıllıon dollar kóleminde shy­ǵyn bolǵan ekinshi dúnıejúzilik soǵys­tan keıin elge kelip qyzmet istep, úlken asýlardan kóringen jan qashanda adaldyqty tý etip kótere bildi. ... Zamanymyzdyń paıǵambary Dımash aǵa – Dinmuhammed Ah­metuly Qonaevtyń senimine ıe bolyp, arqa súıep, eldiń, jerdiń ıgiligi úshin ýaqytpen sanaspaı eren eńbek úlgisin kórsetken mar­qas­qa qazaqtardyń biri Jumahan aǵa Balapanov desek, artyq aıt­qandyq emes. Kezinde Jetisý jerin­­de aýyl sharýashylyǵy sala­synyń ortalyǵyna aınalyp, mańa­ıyndaǵy aýdandardy quramy­na en­gizgen Taldyqorǵan qalasy­nyń tiz­ginin Jumahan Bala­panov­qa Dıme­keń ózi ustatqan. Onyń basty sebebi: toǵyz jasyn­da eń­bek­ke aralasqan bizdiń keıipkeri­mizdiń adaldyǵy, eńbek­qorlyǵy, iskerligi, saýattylyǵy, qashanda qara qyldy qaq jaratyn ádildigi, eńbek adamy­nyń múddesin qorǵap, halyqtyń kóńilinen jyly oryn ala bilgen adamı qasıetteri edi. Eńbek joly degende aıta keter bir dáıek jo­ǵaryda atalǵan kitap­ta “... Sony­men eki úıdiń bala-shaǵa­sy bolyp, sheshem mar­qum­nyń basshylyǵymen tuzdy kóldiń betinen qara balshyq­tar­men ara­las­tyrmaı, bir elideı ǵana bolyp baılanǵan tuzdy epti­­likpen kúrek­pen qyryp shyǵaryp, tazar­typ-sorǵytyp úırendik. Kól­de túbi joq qara bat­paqqa batyp ket­pes úshin ár­qaı­symyz aıaǵy­myzǵa eki metrden uzyn aǵashtan shańǵy baı­lap aldyq”, degen jol­dar­men Ju­ma­han Bala­panov ózi týyp ós­ken jeri Alakól óńiriniń tabıǵı baı­lyǵy jaıly habardar ete ketedi. Kezinde halyq qajettiligi úshin salynǵan aýrýhanalar, bilim orda­lary, óndiris oryndary sekildi ómirlik máni zor dúnıelerdi bir adamnyń ǵana eńbegi dep dáripteý artyq. Biraq, solardyń  barly­ǵynyń túpqazyǵy adam aqylyna baılanbaı ma?! Endeshe, Jetisý­dyń kindik qalasy Taldy­qor­ǵannyń órkenıetke qadam basýy­­na Jumahan Balapanov ta qar­lyǵashtyń qanatymen sý sep­kendeı bolsa da septigin tıgizgeni aqıqat. Oǵan sol jyldary boı kótergenimen qurylys jumystary aıaqtalmaı qalǵan, tipti keıbiriniń irgetasy da qalanbaǵan ortalyq mádenıet úıi, qala kommýnı­ka­sııa­sy, oblystyq ortalyq aýrý­hana, teledıdar munarasy sekildi dúnıe­lerdiń joǵary deńgeıde jasalyp, el ıgiligine jaraýyna muryndyq bolýy naqty dálel ekeni ámbege aıan. Eki márte Eńbek Eri Nurmolda Aldabergenovpen de jaqyn arala­syp, syrlasa bilgendikten nar tul­­ǵanyń Úndistanǵa attanǵan de­le­ga­sııa quramynda birge baryp, Hrýshevtiń qaharyna qalaı ilin­geni jaıly aqıqat ta Juma­han aǵa estelikterinen taby­lady. Tabıǵatynan aǵysqa qarsy júzip, kóregendikpen aldyn boljaı biletin, zamana aǵy­myna oı júgirte alatyn jan ómirlik baǵy­tyn kúrt ózger­tip, basshy bolý qyz­metinen ǵy­lymǵa bet burǵanda Dıme­keń syn­dy suńǵyla jan­dar durys túsinip, quptady. Jumyr basty pende bolǵan soń – dos, qyzmet istegen soń – áriptes bolady ǵoı. Áıtse de, sol dostyń da dosy, áriptestiń de áriptesi bola­tyny taǵy bar emes pe. Tý syrty­nan synaı qaraıtyn sondaı jan­darǵa syr bermeı shıryǵyp, jige­­rin janı bilgen jan ǵylym bas­paldaq­tarymen birtindep kóterile berdi. Grektiń “eikoz” - úı, “nomoz” - zań sharýashylyq júrgizý erejesi degen sózderinen túbir alǵan ekono­mıka ǵylymynda tabany kúrekteı otyz jyl eńbek etý úne­mi izdený­diń, ózim bilemdikke bas­paı, árqan­daı dúnıeniń aldyn, artyn boljaı alýdyń, eń bas­tysy, esep bilýdiń jemisi. О́mirlik tájirıbesi mol, aýyl sharýa­shy­lyǵy salasynyń jiligin shaǵyp, maıyn jegen kánigi maman eńbek­qorlyǵynan tanbady. Aldyn kórip tálim alyp, tereń biliminiń káýsar bulaǵynan sýsyn­daǵan shákirtteriniń biri retinde kóńi­lime túıgen bir qasıeti – “ ómir­diń ózi úırenýden turady” degen támsildi jadynan shyǵar­maı­tyn edi. Baıyppen aqylyn aıtyp, ómirde kórgen, oqyǵan dúnıelerdi kókeıge toqýdy úıretetin edi. Allanyń buıryǵy solaı boldy ma, Jumahan aǵa óte jaqsy hám ádemi qartaıdy. Qudaıdyń súıgen quly boldy. Úlken ómirde sózi men isi qabysyp júrgendigi de sol adal­dyǵynyń óteýi bolar. Ámánda, ózinen ulaǵatty isi bir qadam bolsa da alǵa júretin edi. Bul qasıetin de eli eskerip, halyqtyń qoldaýy­men Almaty oblysy, Alakól aýda­ny aýma­ǵynan ózi týǵan aýyldy Juma­han Balapanov atyndaǵy aýyl dep atady. Jetisýdyń kindik qalasy Almaty oblysynyń orta­lyǵy – Taldyqorǵan qalasynan da bir kóshe­ge Jumahan Bala­panovtyń atyn berdi. “Máńgilik ómir joq qoı. Endi bizdiń jasymyzǵa kelgender qudaı­dan qosymsha ómir suramaı-aq, balalardyń tilegin tilep, kóp ja­saı­myn dep, balalardyń basyn aýyr­typ tyrtańdaı bermeı, qudaı­dyń bergen jasyna qanaǵat­tanyp, el aldynda saǵyń synbaı, “jesir” shal atanbaı, balalardyń, kempir­diń aldynda jón tapqanǵa ne jet­sin. Biraq, munyń barlyǵy qudaı­dyń qolynda. Qalǵan ómirdi olaı-bulaı dep jobalap, jospar­laı berýge bolmaıdy”, dep jany jánnatta bolǵyr Jumahan aǵamyz jıi aıtatyn edi. Qandaı aqyldy sóz deseńizshi. Muny aıtý da erlik. Baqılyqqa balalarynyń aldynda osy tilekpen attandy. Maket NIIаZBEKOV, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty. TALDYQORǴAN. RÝHY MYQTY MAIDANGER Madııar Moldalıev aqsaqaldyń jasy búginde toqsannyń tabaldyryǵynan attaǵanymen oıy da, boıy da sergek qalpynda 1940 jyly qazirgi Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Georgıev­ka degen shaǵyn aýyldaǵy mektep-ınternatty bitirgen Madııar Moldalıev  nebári on toǵyzda bo­la­­tyn. Jas bolsa da bolashaqqa jańa­­sha kózqaraspen qarap, bıik maqsattarǵa jetýdi arman etip, alǵa umtylǵan ol on segiz jasynan bas­tap-aq sol kezdegi BK(b)P qatary­na kandıdattyqqa ótip úlgergen edi. Jasy jıyrmaǵa tol­ǵanda, 1941 jyly mamyr aıynda ásker qataryna alynyp, Máskeý túbindegi 497-shi gaýbısa (atqysh­tar) polki­ne jiberiledi. Onda bir aıdaı ǵana ýaqyt oqý-jattyǵýdan óter-ótpes­ten soǵys bastalyp ketti. Osylaısha ol Brıansk baǵytyn­daǵy qan maıdannyń qyzǵan orta­synan bir-aq shyǵady. Soǵystyń alǵashqy aılary bolǵandyqtan nemis-fashıst basqynshylarynyń áýeldegi qarqyny tipti joıqyn bolatyn. Alǵashqy urystarda-aq Madııar Moldalıev qatysqan polk­­tegi zeńbirekter isten shyǵa bas­tady, shyndyǵyn aıtqanda, jaý­dyń ozyq úlgidegi motoat­qysh­tar qarýy basymdyq kórsetip, qater tóndirip-aq turdy. О́mir men ólim jaǵalas­qan, keskilesken urystar­dyń birin­de bulardyń polkinen nebári jıyr­ma shaqty jaýynger ǵana tiri qalady. Olar­dyń ózinde de jaýǵa tótep beretin qarý-jaraq joqtyń qasy edi. Aman qalǵandar­dy dereý 16-shy aıryq­sha jaıaý ásker brıgadasyna qosady. Sóıtip, olar Dondaǵy Rostov qalasyn nemisterden azat etý úshin júrip jatqan jan alyp, jan berisken qyrǵyn soǵysqa qatysa­dy. Jaý qansha ekpindep, ajal tóndirgenimen Madııar Moldalıev quramynda bolǵan rýhy myqty bólim áskerleriniń jigerin muqalta almaıdy. Boılarynda Otanǵa degen zor súıispenshiligi bar qahar­­man ulandar kúshi basym jaý­ǵa jaı oǵyndaı atylyp, olar­dy dúrkirete qýyp, qalany azat etedi. Osylaısha olar alǵashqy­lar­dyń biri bolyp kúlli keńes armııasyna rýh berip, ǵalamat erliktiń úlgisin kórsetken edi. Osy urysta oqystan kelip jarylǵan jaý snarıadynyń jaryq­shaǵy tıip, Madııar aýyr jaraqat­tanyp, gos­pıtalǵa túsedi. Áýeli Kıslo­vodski­degi, sosyn Erevandaǵy gos­pıtaldan soń jaraqatynyń aýyr­lyǵyna baılanysty Madııar­dy elge qaıtarady. Elge oralǵan soń Madııar Mol­dalıev  beıbit eńbekke birden ara­lasyp, aýdanda esepshi, sosyn býh­galter bolyp júredi. Biraz ýaqyt ótken soń kadrlar jónindegi ıns­pek­tor bolyp qyzmet ete bastaıdy. Adam ómirinde jaqsy bir ózgeris bolaıyn dese áp-sátte ǵoı. Taǵdyr­dyń buıryǵymen ol 1943 jyly Almatyǵa keledi. О́zine beıtanys úl­ken qalany qyzyqtap kele ja­typ, Chaıkovskıı kóshesi­niń bir bu­ry­­shyndaǵy ǵımarattyń mańdaı­sha­synan Almaty memle­ket­tik zań ıns­­tıtýty degen iri jazýlarǵa kózi túse ketedi. Oqý-bilimge degen arma­ny qaıta oıanǵan ol atalǵan joǵary oqý ornynyń esigin ashady. Osy­laısha Madııar Moldalıev zań jo­lyn­daǵy alǵash­qy qadamyn attaǵan edi. ...1946 jyly Zań ınstıtýtyn oıdaǵydaı támamdaǵan ol Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Lengir aýdanyna prokýrordyń kómekshisi bolyp quqyq qorǵaý salasyndaǵy eńbek jolyn bastaıdy. Instıtýt qabyrǵasynda alǵan bilimin qyz­met tájirıbesine sheber qol­dana bilgen azamatty 1949 jyly sol kezdegi Taldyqorǵan oblysy, Andreev aýda­nynyń prokýrory etip taǵa­ıyndaıdy. Az ýaqyttyń ishinde-aq ózin alǵyrlyǵymen bilikti maman retinde kórsete bil­gendikten 1953 jyly Keńes Odaǵy prokýra­týra­synyń bir jyldyq mamandyǵyn jetildirý kýrsyna shaqyrylyp, Máskeýde bilim deńgeıin kóterip qaıtady da, Qazaq KSR-iniń pro­kýra­týrasyna asa mańyzdy isterdi tergeıtin tergeýshi retinde qyz­met­ke taǵaıyndalady. Bir jyldaı ýaqyt tergeýshilik qyzmettiń qyr-syryn ıgergen jas ta alǵyr azamat kóp uzamaı Batys Qazaqstan obly­sy prokýrory­­nyń orynbasary bolyp qyzmetke kirisedi. Osy qyzmette tabany kúrekteı segiz jyl asa jaýap­ker­shilikpen qyzmet etip, memle­ket­tiń, zańnyń ustanǵan qaǵıdat­taryna shyn júregimen berile eńbek etip, ádildikti tý etip ustaǵan ol quqyq qorǵaý salasynda adal­dyqtyń, kásibı iskerliktiń tamasha úlgisin kórsetip, Qazaqstan mem­leketi úshin aıanbaı ter tókti. Onyń zań salasyndaǵy qyzmetin­degi kásibı biliktiligi joǵary baǵa­lanyp, Batys Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy bolyp taǵa­ıyndalady. Eren eńbegi men zań ádildigin ornatýdy únemi baǵdar etip ustan­ǵan ol qazaqstandyq pro­kýratýra qyzmetkerleri arasynan birneshe ret halyq qalaýlysy bolyp depýtattyqqa saılanǵan. Prokýratýra ardageri Madııar Moldalıevtiń jasy búgingi tańda toqsanǵa tolyp otyr. Ol toqsanǵa kelse de shıraq qalpynda. Áli de kóp oqıdy, kóp oılaıdy, qaına­ǵan ómirge degen qulshynysyn birde-bir kemitken emes. Tórt ul ósirip, tárbıelep, olardan nemere-shóbere kórip otyrǵan abyroıly aqsaqal. Kóp kórgen kóp túıedi degen naqyl sóz Madııar aqsaqalǵa arnalyp aıtylǵandaı. 1995 jylǵa deıin, ıaǵnı jetpis bes jasqa kel­genshe Atyraý oblystyq prokýra­týra­syn­da qyzmet etip, uzaq jyldar quqyq qorǵaý organyna adal eńbegi sińgen ol búgingi toq­sanǵa kelgen shaǵynda da izdený, kitap oqý, aınalada bo­lyp jatqan ómir, qoǵam qubylys­taryna da ózindik tereń tolǵammen oı túıýden jalyqqan emes. Osyn­daıda “Ǵa­syr jasasań ǵasyr boıy úıren” degen orys máteli eriksiz esińe túse­di. Toqsanǵa kelgenshe kári­lik­ke boı bermeı, únemi sergek kúıde bolýyna áýelgi sebep – kólik ataýlyǵa kóp kóńil bólmeı, jaıaý júrýdi ádetke aınaldyrǵany bolsa kerek. О́zi turatyn úıdiń besinshi qabatyna ózdigimen esh qınalys­syz shyǵyp-túse beredi. Álemdegi toq­san jasqa kelgender jarysyn uıym­dastyrsa, Madııar aqsaqal qazaqtyń týyn jelbiretip, álemge qazaqtyń qandaı ekenin kórsetip, mańdaıy jar­qyrap, bas júldeni alatynyn senim­men aıtady. Oǵan biz de shúbásiz sendik. Jastaıynan otyzynshy jyl­dar­dyń ashtyǵy men el basyna tóngen náýbet jyldardy basynan keshirip, odan soń surapyl soǵys­tyń qan maıdanynda oq pen ottyń arasynan aman shyǵyp, soǵystan sońǵy jyldardaǵy aýyrtpalyq taqsiretin tartsa da Madııar aq­saqal­dyń qashan da rýhy túsken emes. Qaı kezde de taǵdyrdyń tap kel­gen qatal synyn qaıyspaı qar­sy alyp, qasqaıa qarap, eńsesin tik ustap, tek alǵa qaraı júre bildi. Sol tik tulǵaly qalpynan taımaǵan kúıinde júz degen ǵasyr qurdasyna qaraı shıraq adymdap keledi. Shaıahmet ALJANBAI, jýrnalıst. ALMATY. QURMETTI ULY OTAN SOǴYSYNYŃ ARDAGERLERI! Sizderdi Uly Otan soǵy­syn­daǵy Jeńistiń 65 jyldyq mereı­toıy­men shyn júrekten quttyq­taımyn. Bul – Otan qorǵaýdyń óshpes ónegesi men erliktiń eren úlgisi bolyp adamzat shejiresinde máńgi jazylyp qalǵan eń aıtýly mereke. Ar men namysty, Otanyna degen adal­dyq pen eline degen jan­qııar­lyqtyń úlgisin kórsetken batyr­lardyń rýhy aldynda keıingi urpaq árqashan bas ıip, qan maıdanda ot keshken qaharmandarǵa taǵzym etedi. Sizder el basyna kún týǵan sol bir qaharly kúnderi erlik pen el­diktiń óshpes ónegesin kórsetti­ńiz­der, adam tózgisiz qıynshy­lyq­tar­dy qaıyspaı kóterip, eldiń qamal-qorǵany bol­dyńyzdar. Siz­der sııaqty jeńimpaz urpaqtyń eren erligi qashanda jalyndaǵan jigerdiń, órshil rýhtyń, Otany­myzdyń erkindigi men táýel­sizdigi jo­­lyn­­­daǵy bizdiń halqymyz­dyń quryshtan quıylǵandaı berik bir­liginiń jarqyn úlgisi bolyp qala beredi. Sizder sekildi ardagerdiń biri­nen týǵan ul retinde aıtarym: tógil­­gen qan men ter arqyly kel­gen, halqy­myz úshin tym qym­batqa túsken osy Uly Jeńistiń máni men mańyzyn tereń túsinip, qashanda qasterleı bilý, artyn­daǵy eli men jeri úshin etigimen sý keship, Otan úshin otqa túsken qaharmandardyń bıik tulǵalaryn ardaq tutyp, esimderin esten shyǵarmaý – búgingi urpaqtyń paryzy men qaryzy. О́ıtkeni, olar­ǵa degen qurmet – ata-baba rýhyna qurmet, tarıhqa taǵzym. Erlik – elge mura, urpaqqa úlgi. Adamzat tarıhyndaǵy eń qandy qasap basqynshylyqqa qarsy 1 mln. 700 myń otanda­symyz Bresten Berlınge deıingi barlyq maıdanǵa qatysyp, erlik­tiń eren úlgisin kór­set­ti. 500-ge jýyq qazaqstan­dyqtyń Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn, júz myńdaǵan batyr baba­larymyz­dyń orden-medaldarmen marapat­tal­ǵany sol erliktiń dáleli. О́zi­niń qolbasshylyq daryny men batyr­lyǵynyń arqasynda dúıim jurtqa dańqy jaıylǵan Baýyr­jan Momysh­uly, qaharman qyzdary­myz Álııa men Mánshúk, naǵyz dala qyrany Talǵat Bıgeldınov, Jeńis týyn jelbiretken Raqym­jan Qoshqarbaev syndy batyr­larymyz eren erliktiń úlgisin kórsetti. Soǵysqa qansha adam qatyssa, solardyń árqaısysy bir-bir tarıh. Eren erlik umytylmaq emes. So­ǵys­tyń bar aýyrtpalyǵyn ıyǵy­men kóterip, ǵalamat qıyn­shy­lyq­tardy belden keshe júrip eren eńbegimen jeńisti jaqyn­datqan tyl eńbekker­leriniń erligi de óz aldyna bir tarıh. Sizder halqymyzdyń myńda­ǵan erjúrek uldary Otan úshin sheıit bolǵan surapyl soǵystyń ishin­de bolyp, kózimen kórgen maı­­danger­sizder. Jeńis kúnin jaqyndatýǵa qosqan úlesterińizdiń dańqy urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kete bereri sózsiz. Búgingi bizder­diń jetistikterimiz keshegi sizder­diń jeńisterińizdiń jarqyn jalǵasy. Jeńis kúni qutty bolsyn. О́zderińiz syılaǵan beıbitshilik kúniniń shýaǵy men el qurmetine bólenip, uzaq ǵumyr keshińizder! Qaırat MÁMI, Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas Prokýrory. JEŃIS JAÝYNGERI 1943 jyldyń jeltoqsany. 5-shi gvardııalyq brıgadanyń dala gospıta­li. Úlken Belozerka jáne kishi Belo­zer­ka eldi mekenderi úshin bolǵan qyr­ǵyn shaıqasta jaralanǵan jaýyn­gerlerde esep joq. Qaqaǵan qysta jar­tylaı qıra­ǵan qos qabatty úıge ornalasqan dala gospıta­liniń opy­rylǵan bir buryshyn brezent­pen qym­tap qoıypty. Operasııa bólmesi. Jaǵa­laı qatarlas­tyra qoıa sal­ǵan zem­bil­derdiń ústinde jatqan jaraly jaýyn­gerlerdiń janaı­qaıynan qulaq tunady. Operasııa stolyna uzyn boıly jas jigitti ákelip saldy. “Pýlemet­shi­ler vzvo­dy­nyń komandıri Qońdy­baı Jek­senbaev. Oń ıyǵyna snarıad jaryqshaǵy kirgen”, – dedi sanıtar qyz dáriger­ge. Mań­daıynan burshaqtaǵan terin bir súrtip, eńgezerdeı dáriger jaraly jaýyngerge jaqyn­dady. Jas jigit essiz jatyr eken. Dáriger onyń jarasyn tańǵan shoqpyttardy qaıshymen qıyp tastady. Oń ıyqtyń qoń etin borshalap ketken jaryqshaq buǵanaǵa boı­laı kirip ketken sııaqty. Skalpelmen tilgilep, tós súıek­ke qadalǵan py­shaq synyǵyndaı snarıad jaryq­shaǵyn sýyryp alyp, jaraqat ornyn tazarta bastaǵan dárigerdiń kózi súıekke qadala jyltyrap tur­ǵan taǵy bir temirge tústi. Ol denege jabysqan temirdi pın­set­pen qysyp, julyp aldy. Spırtke salyp, qan­nan tazartyp qarasa, kishkentaı bes burysh­ty juldyz­sha eken. Kádimgi ofıser­lerdiń shenin aıqyndaı­tyn kishkene juldyzsha. Tájirıbeli dáriger jaǵdaıdy birden túsindi. Ol sanıtar qyz­ǵa qarap: “Bul jigittiń áskerı ataǵy qan­daı?” – dedi. “Aǵa leıtenant”, – dedi sanıtar qyz taq etip. Iyq­qa kirgen snarıad jaryqshaǵy ekpininiń kúshti­ligi sondaı, pogondaǵy ofıser belgisiniń juldyzsha­laryn da som balǵamen soqqandaı denege sińirip jibergen. Bir juldyzsha tabyldy. Endi eki juldyz­sha qaıda? Taǵy da operasııa jasaý kerek. Dáriger aýyr kúrsinip, qajyǵan keıippen pysha­ǵyn taǵy qolǵa aldy. Jas jigittiń oń jaǵyn túgel keskilep, aqy­ry keýde súıektiń kók etine sińip ketken qos jul­­dyz­dy da tapty... Erteńine esin jıǵan jaraly jigitke barmaq basyndaı jaryqshaqpen birge úsh kishkentaı juldyzshany usynyp, bolǵan jaıdy baıandady... Qart maıdanger Qońdybaı Jeksenbaevtyń jeti jylǵa sozylǵan uzaq maıdan jolynyń bul bir kórinisi ǵana. Surapyl soǵys bastalar shaqta Túrki­menstandaǵy Baıramaly aýyl sharýashy­ly­ǵy tehnıkýmyn bi­tir­gen on toǵyz ja­sar Qońdy­baı maı­dan­ǵa aly­nyp, 1942 jyly Kýshka qala­syn­daǵy 1-shi Túrki­stan pýle­metshiler koman­dır­lerin daıar­laıtyn ýchı­lıshesin bitirip, soǵysqa atta­nady. 8-shi gvar­dııa­lyq ar­mııa­nyń 50-shi at­qysh­­tar dı­vı­zııa­sy­nyń 359-shy pol­­ki­niń quramynda pýle­­­met­­shiler vzvo­dy­nyń ko­man­dıri retinde Izıým qala­sy úshin bolǵan shaıqas­qa qa­ty­­syp, jaýyn­gerlik jolyn basta­dy. Ne­she kúnge so­zyl­ǵan osy shaı­qasta aýyr jarala­nyp, gospı­tal­ǵa tús­ti. Birer aı emde­lip, taǵy soǵysqa kirdi. Taǵy jaralandy. Gospıtalda biraz emdelip, jaraqaty sál jazyla bastasymen-aq Qońdybaı Saýranbaıuly taǵy da alǵy shepke surandy. Bul joly ony 8-shi armııanyń 79-shy atqyshtar dıvızııasyna zenıtshi-pýlemetshiler vzvodynyń komandıri etip jiberdi. Maıdan shebine kelgen alǵashqy kúni Qońdy­baıdy rota komandıri, Keńes Odaǵynyń Batyry Vasılıı Zaısev qabyldady. Keýdesinde eren erliginiń belgisi – Altyn juldyzy jarqyraǵan osy jigitti alǵash kórgende Qońdybaı aǵa ony­men óziniń dostyǵy uzaqqa jalǵasatynyn oılaǵan joq edi. Taǵdyr ony ózi qıylystyrdy. Ekeýiniń dostyǵy kóp keshikpeı Odessa qalasyn azat etý jolyndaǵy shaıqasta ot pen oqtyń arasynda shyń­daldy. Ataqty qala úshin bolǵan bul shaıqas Uly Otan soǵysynyń tarıhyna óshpesteı bolyp jazylǵan. Dańqty qolbasshy, marshal V.I.Chýıkov óziniń esteli­ginde, aǵa leıtenant Zaısev basqarǵan zenıtshi-pýle­met­shiler rotasynyń erlik qımyl­daryn súısine baıan­dap, joǵary baǵa bergen. Bizdiń jaýyngerlerdiń qalaǵa birden basyp kir­gen alǵashqy tegeýrindi sha­býyl­dary birneshe ret sát­siz­dikke ushyrady. De­gen­men, jaý jaǵy da ábden tıtyq­tady. Endi bir joı­qyn shabýylǵa shy­da­maı­tyn túri bar. Dál osyn­daı bir sheshý­shi sátte rota koman­dıri Vasılıı Zaısev eki aıaǵynan birdeı aýyr jara­landy. Qansy­rap jat­qan ko­mandıriniń qasyna birin­shi bolyp jetken Qoń­­dy­baı ony arqasyna salyp, jer baýyrlaı jyl­jyǵan kúıi oq boraǵan alań­­nan alyp shyqty. Bir sátke esin jınaǵan Zaısev Qońdy­baıdy qushaǵyna qatty qysyp, dereý rotaǵa basshylyq jasaýǵa buıryq berdi. Qońdybaı jaraly komandırin sońdarynan jetken sanıtarǵa tapsyryp, rotany shabýylǵa kóterip, qalanyń shetine birinshi bolyp basyp kir­di. Urystaǵy erligi men rotany bas­qarý­daǵy tap­qyrlyǵy úshin Q. Jeksenbaev “Qy­zyl Jul­dyz” ordenimen nagradtaldy. Shaıqas­tan ke­ıin gospı­talda jatqan Zaısevti tapty. Ol osydan keıin soǵysqa kire alǵan joq. Biraq ekeýi­niń ara­syn­daǵy dostyq Jeńisten keıin jalǵasyn tapty. Búkil Eýropadan aıaq tireıtin jer tappaı qan­­syraı jylystaǵan jaý sońǵy bekinisi – Berlınge kelip tyǵylyp, jaraly jyrtqyshtaı jantalasa qar­­sy­lasyp jatyr. Ekinshi dúnıe­júzilik soǵys tarıhynda fashıster dál Berlındi qorǵaǵandaı óler­mendik tanytyp kórmegen shyǵar. Berlındi alý – bizdiń jaýyngerler úshin búkil álemge Uly Jeńis­ti pash etý, Berlınnen aıyrylý – gıtler­shil­der úshin ólim úkimine qol qoıý. Sondyqtan Ber­lın úshin shaı­­qas – naǵyz ómir men ólim taıtala­syna aınal­dy. Árbir kóshe, árbir úı úshin bolǵan urys­­tarda soǵys tútinine ystalyp, oqqa shyńdal­ǵan zenıt­shiler nebir erlik úlgisin kórsetti. Bir shaı­qasta Qoń­dy­baıdyń jigitteri qatarynan jaý­dyń eki samo­letin atyp túsirdi. 3 mamyrda Qońdy­baı Jek­­sen­­baevtyń rotasy sha­býyl­daǵan ýchaskedegi nemis­ter aq tý kóterip, tut­qynǵa berildi. Bul Uly Jeńis­tiń alǵashqy nyshany edi. Berlındi tize búk­tir­gennen keıin Qońdybaı Saýran­baıuly I jáne II dáre­jeli “Otan soǵysy” orden­derimen marapat­taldy. Birne­she kúnnen keıin jıyrma tórt jastaǵy kapıtan Qońdybaı Jeksen­baev keńes halqynyń tarıh­taǵy teńdesi joq Uly Jeńisiniń kýási boldy. Fashızmniń ordasy – Reıhstagtyń, tóbesinde Jeńis týy jelbiredi. Dúnıe júzi fashızmnen azat etildi. Sol kúnderi Qońdybaıdyń kóz aldyna týǵan jer, artta qalǵan qart anasy men aǵaıyn-týys­tary elestedi. Ol týǵan elge asyqty. Biraq joǵa­ry basshylyqtyń buıryǵymen jas kapıtan Berlın komendatýrasynda qyzmetke qaldyry­latyn boldy. Amal qansha? Buıryqtyń aty buıryq. Sóıtip, kópshilik maıdangerler úshin 1945 jyly aıaqtalǵan joryq joly Qońdybaı Saýranbaıuly úshin taǵy da úsh jylǵa sozylyp, 1948 jyly ǵana aıaqtalǵan edi. Soǵystan keıingi beıbit kúnderdegi Qońdy­baı aǵanyń barlyq sanaly ǵumyry elimizdiń orman sharýa­­shylyǵyn damytý jumysymen bite qaına­syp ótti. 1948 jyldan 1953 jylǵa deıin Semeı mehanı­kalandyrylǵan orman sharýashy­lyǵy­nyń dırek­tory boldy. 1953 jyly Aqmola óńirine keldi. Osy­dan keıingi onyń búkil maǵy­na­ly ómir joly oblys­tyń orman sharýashyly­ǵyn órken­detýge arnaldy. Alǵash­qy jeti jylda ol qazirgi Sandyqtaý aýdanynyń Ma­ral­­dy orman sharýa­shy­lyǵynyń dırektory qyz­metin atqardy. Al 1960 jyldan bastap eńbek dema­ly­syna shyq­qan­ǵa deıin Aqmola oblystyq orman sharýashy­lyǵy basqarmasynyń bastyǵy bolyp taban aýdarmaı eńbek etti. Búkil Arqa óńiri­niń úlken-kishisi qapsaǵaı boıly qart maıdangerdi áli kúnge deıin “bas ormanshy” dep erekshe qurmet tutady. Jylqybaı JAǴYPARULY. Aqmola oblysy. “SOǴYS TÝRALY UZAQ ESTELIK” Bul – jańa ári qundy joba Uly Otan soǵysyna, qan maı­dan­­ǵa jastary 18-19-ǵa tolar-tol­mas­tan at­tanǵan­dardyń ózi qazirde 80-nen asyp, 90-ǵa betteýde. Sóıtip, so­ǵys arda­gerleriniń qatary ýaqyt ót­ken saıyn sırep, azaıyp bara ja­tyr. Qasıetti Otany­myzdyń qorǵa­ny bolyp, qan­quıly soǵysta jeńis­ke jetken maı­dangerlerdiń sol bir aýyr jyldar týraly aıtqan estelik­teri – búgingi jáne keleshek urpaq úshin úlken qundylyq eken­digi sózsiz. Soǵan oraı, Almatyda “Soǵys týra­ly uzaq este­lik” atty jańa joba qolǵa alyndy. Qazaqstannyń Jastar medıa­oda­ǵynyń bastamasymen dúnıege kelgen jobany Almaty azamattyq Alıansy, respýb­lıkalyq ardager­ler keńesi jáne Almaly aýdany­nyń ákimdigi qoldady.  “Soǵys týra­ly uzaq este­lik” atty jobany júzege asyrý­shylar – joǵary oqý ornynyń stýdentteri, olardyń arasynda bolashaq tarıhshylar, fılologtar, sondaı-aq jas jýr­nalıster de bar. – Bizdiń alǵa qoıǵan basty maq­­saty­myz – maıdannan kelgen hat­­tardy, fotosýretterdi, áskerı qu­jat­­tardy jınaqtap, www.pobeda65.kz veb-saıtyna ornalastyrý. Al, bul saıt bolsa ótken jyly qurylǵan jáne de ol Kaznette Uly Otan soǵy­sy týra­ly tolyq aqparattyq resýrs bolyp eseptelinedi. Atap aıtar­lyǵy, bizder, respýblıka boıyn­sha óz pikirlesterimizben tyǵyz baılanys ornatýǵa jáne olarǵa kómek qolyn sozýǵa múddelimiz, – deıdi jobaǵa qatysýshylar Vladı­mır Symbalıýk pen Valerııa Mamonova óz oılaryn ortaǵa salyp. “Soǵys týraly uzaq estelik” jo­ba­­synda ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, “Turan” ýnıversıteti jáne ózge de joǵary oqý oryn­darynyń stýdent­teri belsendilik tanytýda. Olar Uly Otan soǵysy ardager­leriniń estelik­terin úntaspaǵa jazyp alyp, tarı­hı qujattardy kóshirmeden ótkizýde. – Sóz retine qaraı aıta keteıik, beıtanys adamdardyń ózi “Soǵys týraly uzaq estelik” atty joba týraly estip, bilip, bizderge ózderiniń otbasylyq qundy málimetterin ákelip tapsyrý­da. Bizdiń maqsatymyz – Otan qorǵaýshylar er­ligi týraly mura­jaı qurý. Qazir www.pobeda65.kz saıtyn­da 100-ge jýyq soǵys ardageri týraly aqparat jı­naqtalǵan. Jumys odan ári jal­ǵa­sýda, 2010 jyldyń sońynda Máde­nıet mınıstrliginiń qol­daýy­men “So­ǵys týraly uzaq estelik” atty kitap shy­ǵarý josparlanýda, – deıdi Qazaq­stan Jastar medıaoda­ǵynyń dırek­tory, joba jetekshisi Svetlana Galıeva. Baqyt BALǴARINA, ALMATY.