Táýelsizdik jyldary aralyǵynda QazǴZVI 100 jyldyq mereıtoıy atalyp ótti, bul el tarıhyna Qazaqstannyń estelik poshtalyq markasymen endi (tırajy 1 mıllıonnan asa dana). Mundaı markanyń elimizdiń veterınarııa qurmetine shyǵarylýy TMD-da alǵash ret boldy. 2013 jyly ınstıtýt qyzmetkerleriniń bastamasymen, dástúrli qazaq qoǵamyndaǵy medısınanyń sımvolyna sáıkes uly ǵalym Sh.Ýálıhanovtyń eńbegine «Ot tazartatyn qasıetke ıe, eki ottyń arasynan ótkizip tazartady. Qazaqtarda tazartý rásimi «alastaý» dep atalady. Qystaqtan kóshetin kezde olar eki ottyń arasynan kóship ótedi» dep silteme jasaı otyryp, Qazaqstanda vaksınalyq aldyn alýdyń 100 jyldyǵyna arnalǵan poshtalyq markanyń úlgisi jasaldy. Maket Densaýlyq saqtaý mınıstrligimen bekitilip, «Qazposhta» AQ-ǵa jarııalaýǵa berildi. «Qazposhta» AQ 2015 jyldyń 15 qańtarynda 10 myń dana tırajben poshtalyq kórkem markasyn qoldanysqa shyǵardy.
Qazaqstannyń tabysty ekonomıkalyq damýy ǵylymǵa da oń áserin tıgizdi jańa tehnologııalardy damytýǵa, janýarlardyń ártúrli aýrýyn balaýdyń tıimdi quraldary men ádisterin jasaýǵa memleket jetkilikti qarajat bóledi. Osyǵan oraı, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ǵylymı-zertteý jumystarynyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda «Biryńǵaı zerthanalyq jelini qurý» baǵdarlamasyn bekitti, ony júzege asyrý barysynda ınstıtýt kúrdeli jóndeý jumystarynan ótti. Zerthanalyq janýarlardy ustaýǵa jáne ósirýge arnalǵan jańa vıvarıı, hlorator salyndy, ınstıtýttyń barlyq ǵımaraty kúrdeli jóndeýden ótti, ınjenerlik jeliler aýystyryldy jáne joǵary ádistemelik deńgeıde, dalalyq jáne zerthanalyq jaǵdaıda, kúrdeli jáne josparly taldaý ádisterin qoldana otyryp, irgeli jáne qoldanbaly zertteýler júrgizýge múmkindik beretin, halyqaralyq standarttarǵa saı keletin zamanaýı qural-jabdyqtar satyp alyndy. QazǴZVI qural-jabdyqtary attestattaýdan ótti, nátıjelerdiń senimdiliginiń joǵary deńgeıin rastaıtyn sáıkestik sertıfıkattary bar.
Instıtýt MemST ISO/MEK 17025-2019 talaptaryna sáıkes synaý ortalyǵy retinde akkredıtteldi, onyń akkredıtasııa aýqymyna janýarlardyń 30-dan astam juqpaly aýrýlarynyń dıagnostıkasy (serologııalyq, bakterıologııalyq, molekýlaly-genetıkalyq, parazıtologııalyq, vırýsologııalyq), barlyq veterınarııalyq preparattardyń sapasyn anyqtaý, janýarlardan jáne ósimdikterden alynatyn ónimder men shıkizatta GMA, antıbıotıkterdi, et ónimderiniń falsıfıkasııasyn anyqtaý kiredi; MemST ISO/IEC 17043-2013 sáıkes 6 asa qaýipti ınfeksııalardy zerthanalyq balaý (balaýdyń 14 ádisi) boıynsha biliktilikti tekserý provaıderi retinde akkredıtasııadan ótti. II, III, IV toptardaǵy patogendi mıkroorganızmdermen jáne gelmınttermen tájirıbelik, dıagnostıkalyq jáne óndiristik jumystar júrgizýge, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Rejımdik komıssııasynyń ruqsaty, ınstıtýttyń kásibı quzyrettiligin rastaıtyn kýálikteri men memlekettik lısenzııalary bar. Veterınarııalyq preparattardy óndirý úshin GMP EC sertıfıkaty alyndy.
QazǴZVI-de respýblıkalyq mańyzy bar rejımdik nysan statýsynda jumys isteýge arnalǵan barlyq qujaty bar. Akkredıtasııadan ótý, Elbasy N.Nazarbaevtyń «ekologııalyq taza ónimder óndirisiniń kóshbasshysy bolý jáne veterınarlyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdi jalǵastyrý» degen úndeýi boıynsha maqsatqa saı jumys isteıdi. Sonymen qatar barlyq ruqsat berý qujattary ǵylymı ujymnyń joǵary kásipqoılyǵyn moıyndaýǵa, ıaǵnı QazǴZVI-di zerthanalyq synaqtardyń senimdiliginiń kepili retinde tanýǵa aınaldy. Munyń artynda akkredıtteýdiń halyqaralyq jáne ulttyq talaptaryna sáıkes ınstıtýttyń búkil ǵylymı qyzmeti men qurylymyn jańǵyrtý boıynsha úlken eńbek jatyr.
Qazirgi kezde ınstıtýttyń qurylymdyq bólimshelerinde 10 ǵylym doktory, 30 ǵylym kandıdaty, 3 PhD, 44 magıstr jumys jasaıdy.
Instıtýt qyzmetkerleriniń ınfeksııa oshaqtarynda jańa oqshaýlanǵan qozdyrǵyshtardyń túrlerin anyqtaýda, ónimdi shtamdardy alý men irikteýde, jergilikti, ımmýnologııalyq belsendi shtamdardy qoldana otyryp, bakterııaǵa qarsy jáne vırýsqa qarsy preparattardy jasaýda mol tájirıbesi bar.
Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyly ishinde ınstıtýt 741 qorǵaý qujatyn (ónertabysqa patentter, paıdaly modelderge patentter, ǵylym týyndylaryna kýálikter) aldy. 1992 jylǵy 24 maýsymda Qazaqstan Respýblıkasy El tarıhynda alǵash ret QR Patenttik Zańyn qabyldady. Atalǵan zańdy ázirleý jónindegi Úkimettik jumys tobyna QazǴZVI qyzmetkeri kirdi. Bul zań onyń basylyp shyqqan alǵashqy kúnderinen bastap qazirgi ýaqytqa deıin óz kúshine ıe. Zań birneshe ret basylyp shyqty, biraq bastapqy shyǵarylymdy shamaly ózgeristermen saqtap qaldy.
Nátıjesinde, ınstıtýt biregeı tájirıbe jınady. Qazaqstannyń veterınarııa ǵylymynyń tarıhynda tuńǵysh ret QazǴZVI bizdiń ǵalymdar ázirlegen bıopreparattardy paıdalaný quqyǵyna 6 lısenzııa satty. Sońǵy jyldary ınstıtýt Qazaqstannyń veterınarııalyq preparattar tiziliminde 20-dan astam preparatty tirkedi jáne olar sátti engizilip keledi. Bıýdjetten tys qyzmetten túsetin kiristi arttyrý maqsatynda QazǴZVI bıýdjettik baǵdarlama boıynsha túrli baıqaýǵa únemi qatysady. Osylaısha, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men Respýblıkalyq veterınarııalyq zerthanasynyń tenderi aıasynda QazǴZVI jylqylardyń epızootııalyq lımfangıtin, qoshqardyń ınfeksııalyq epıdıdımıtin jáne janýarlardyń trıpanosomozyn dıagnostıkalaýǵa arnalǵan jıyntyqtardy, janýarlar brýsellezin dıagnostıkalaý kezindegi plastınkaly agglıýtınasııa reaksııasyna arnalǵan Roz-bengal antıgenin, bıelerdiń salmonellezdi túsigine qarsy vaksınany tapsyrady. Instıtýt preparattary shetelde de suranysqa ıe. Mysaly, 2010 jyly Ázerbaıjanǵa myna dıagnostıkýmdar jetkizildi: janýarlar brýsellezin dıagnostıkalaýǵa arnalǵan rozbengal-antıgen jáne sútqorektilerge arnalǵan PPD-týberkýlın; 2019 jyly Reseı Federasııasyna «Immýnofarm» ımmýnomodýlıatory, qoshqardyń ınfeksııalyq epıdıdıtin dıagnostıkalaýǵa arnalǵan jınaq jetkizildi. Instıtýt ǵalymdary veterınarııalyq qolaılylyqty qamtamasyz etý jáne epızootııaǵa qarsy is-sharalardyń ǵylymı negizdelgen júıelerin engizý maqsatynda jeke fermerlik sharýashylyqtarmen kelisimsharttar jasaıdy, atap aıtqanda respýblıkamyzdyń 14 oblysynyń sharýashylyq sýbektileri etqorektiler ehınokokkozyn emdeýge jáne aldyn alýǵa arnalǵan preparatyn (EhınoSTOP) satyp aldy.
Instıtýt Qazaqstan Respýblıkasy mal sharýashylyǵynyń veterınarııalyq qolaılylyǵyn qamtamasyz etýge ǵylymı qoldaý kórsetedi. Búgingi tańda ınstıtýtta aýsyl aýrýymen kúresýdiń jańa strategııasy daıyndalyp, sheteldik sarapshylardyń, sonyń ishinde Halyqaralyq epızootııalyq bıýronyń (HEB), otandyq ǵalymdar men mamandandyrylǵan ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń, sonymen qatar tájirıbelik veterınarııalyq mamandardyń jan-jaqty taldaýynan keıin tájirıbege engizildi. Aýrýmen kúresý strategııasy aıasynda vaksına qoldanǵannan keıin, QazǴZVI-diń aýsyldyń epızootııalyq jaǵdaıyna júrgizgen monıtorıngi, Qazaqstanda 2013 jyldyń mamyr aıynan bastap aýsyldyń klınıkalyq túri anyqtalmaǵanyn jáne aýsyl vırýsynyń taralý belgileriniń joq ekenin kórsetti. Oblystarǵa sáıkes keletin HEB statýsyn alý úshin, aýsyl boıynsha qolaıly epızootııalyq jaǵdaıǵa baılanysty 9 oblys aýmaǵyna vaksınalaýsyz aýsyldan taza aımaq retinde qujattama, sondaı-aq 5 oblys aýmaǵyna vaksınalaýmen aýsyldan taza aımaq retinde qujattama daıyndaldy. Mundaı halyqaralyq dárejeniń berilýi, Qazaqstanǵa janýarlardy, shıkizat pen malsharýashylyǵy ónimderin eksporttaýǵa múmkindik beretini óte mańyzdy. Bizdiń elimiz úshin qol jetkizilgen dárejeniń arqasynda ózimizdiń janýarlar men ónimderimizdi kórshi Reseı aýmaǵyna eksporttaı alatynymyz da mańyzdy.
Qazaqstandy aýsyl aýrýy boıynsha qolaıly epızootııalyq jaǵdaıy bar aýmaq retinde halyqaralyq moıyndaýy QR AShM Veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý Komıteti qoıǵan mindetke sáıkes keledi. Aýsyl aýrýynyń taralýymen kúresýde QazǴZVI-diń qol jetkizgen jetistigi Qazaqstan ekonomıkasy úshin óte mańyzdy, óıtkeni aýsyl aýrýynan mıllıardtaǵan teńge shyǵynǵa ushyraýy múmkin. Aýsyl aýrýy bul jer silkinisi, sý tasqyny nemese daýyl sııaqty tabıǵı apattardan ekonomıkalyq shyǵyny boıynsha on ese artatyn bıologııalyq apat. Mysaly, Taıvanda 1997 jyly 6 myńnan astam aýsyl aýrýy oshaǵy paıda bolyp, 4 mıllıonnan astam shoshqa joıylyp, 10 mlrd dollarǵa jýyq shyǵyn keldi. Ulybrıtanııa 2001 jyly O tıpti aýsyl epızootııasynan 12 mlrd dollar kóleminde shyǵynǵa ushyrady.
Sonymen qatar Qazaqstannyń veterınarııa ǵylymy men tájirıbesinde alǵash ret aýylsharýashylyq janýarlarynyń juqpaly aýrýlaryn dıagnostıkalaý men aldyn alýdyń jańa ádisterin qoldana otyryp, Strategııalar daıyndalyp, olar veterınarııalyq tájirıbege sátti engizilýde (qutyryqpen kúresý, aýsyldyń aldyn alý, shoshqalardyń afrıkalyq obasynyń aldyn alý, ehınokokkoz devastasııasy, usaq kúıis maldarynyń obasy (ChMJ) boıynsha epızootııalyq jaǵdaıyn baqylaý strategııasy, nodýlıarly dermatıtpen kúresý boıynsha); aýsyl, brýsellez jáne leıkoz aýrýlaryn baqylaýǵa arnalǵan Ulttyq baǵdarlamalar daıyndaldy.
Instıtýt halyqaralyq talaptarǵa sáıkes keletin ǵylymı zertteýler júrgizedi, muny Qazaqstan aýmaǵynyń aýsyl aýrýy, jylqylardyń afrıkalyq obasy jáne klassıkalyq shoshqa obasy boıynsha taza statýsy jónindegi HEB bergen 13 sertıfıkattary kýálandyrady. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan aýmaǵynyń IQM kontagıozdy plevropnevmonııasynan taza statýsyn alýǵa arnalǵan Dose qarastyrylýda. HEB saıtynda shoshqanyń afrıkalyq obasy men qus tumaýynan qolaılylyq týraly ózin-ózi deklarasııalaý jarııalandy.
Alǵash ret «Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵyndaǵy sibir jarasy aýrýynyń topyraqtyq oshaqtarynyń kadastry» jasalynyp, jarııalandy. Bul elimiz oblystarynyń jergilikti atqarýshy organdarymen birlesip, 2016 jáne 2017 jyldardaǵy sibir jarasynyń belgisiz kómindilerin saraptaý kezindegi ınstıtýt qyzmetkerleriniń jumys nátıjeleri negizinde qurastyryldy. Kadastrda sibir jarasy kómindileri boıynsha ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynan bastap qazirgi ýaqytqa deıingi málimetter bar.
Instıtýt alys jáne jaqyn shetelderdiń 17 ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen (Qytaı, Fransııa, Ulybrıtanııa, Italııa, Belgııa, Fransııa, Polsha, Shveısarııa, Mońǵolııa, Reseı, Tájikstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan) birlesip qyzmet etedi. Tek sońǵy 3 jyldyń ishinde ınstıtýttyń 36 jas ǵalymy Shveısarııa, Anglııa, Fransııa, Grýzııa, Polsha, Serbııa, Ońtústik Koreıa, Ispanııa, Túrkııa, Ýkraına, Reseı elderiniń jetekshi sheteldik mekemelerinde, AQSh Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik qorǵaý departamentiniń (CDC) qoldanbaly epıdemıologııa kýrstarynda taǵylymdamadan ótti. Qazirgi ýaqytta ǴZJ oryndaýǵa 6 alys sheteldiń ǴZÝ ǵalymdary (Fransııa, Parıj, Halyqaralyq epızootıkalyq bıýro; Ulybrıtanııa, Pırbraıt ınstıtýty; Shveısarııa, Sıýrıh ýnıversıtetiniń fakýlteti Vetsýıs epıdemıologııa ınstıtýty; Polsha, Pýlava q., Ulttyq veterınarııalyq zertteý ınstıtýty; Belgııa, Brıýssel q., Sciensano Instıtýty; Ulybrıtanııa, Veıbrıdj q. Janýarlar men ósimdikter densaýlyǵyn qorǵaý Agenttigi (ARNA)) qatysýda. Nıýkasl aýrýy, qus tumaýy, iri qara maldyń leıkozy boıynsha HEB aımaqtyq referenttik zerthanasy mártebesin alý maqsatynda HEB egıdasymen 2 tvınnıng joba oryndalýda.
Qazirgi tańda doktorantýrada 9 jas qyzmetker oqıdy, onyń ishinde 1-eýi – Shveısarııada, Sıýrıh ýnıversıtetiniń granty esebinen; tórteýi QazUAÝ doktoranty bola otyryp, Pırbraıt ınstıtýtynda (Ulybrıtanııa); Ulttyq veterınarlyq zertteý ınstıtýtynda (Polsha) jumys isteıdi; tórteýi Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-da oqıdy. Eki qyzmetker JDBǴZI (Reseı) aspırantýrasyn bitirip, kandıdattyq dıssertasııalaryn sátti qorǵady, bireýi QazUAÝ doktorantýrasyn aıaqtady jáne dıssertasııalyq jumysty aldyn ala qorǵaýdan ótti.
Instıtýt bazasynda, QR BjǴM «Ǵylym qory» ǴTQN kommersııalızasııalaý jobalary aıasynda, Qazaq ǴZVI ǵalymdary ázirlegen preparattar óndirisin jáne tehnologııalaryn oryndaý jelileri jasaldy.
Ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerin nasıhattaý, olardy tájirıbege engizý maqsatynda, tájirıbelik veterınarııalyq qyzmet ókilderiniń jáne QR Májilis pen Senat depýtattarynyń qatysýymen semınar-otyrystar ótkizildi. Instıtýt bazasynda Nur Otan partııasynyń «Agrarlyq sektor» baǵyty boıynsha komıssııanyń «Qazaqstan 2021: Birlik. Turaqtylyq. Qurý» syrttaı otyrysy ótkizildi.
Oblystar, aýdandar, aýyldyq okrýgter jáne epızootııalyq birlikter sheńberinde janýarlardyń asa qaýipti juqpaly aýrýlarynyń epızootııalyq jaǵdaıyn anyqtaý jáne baǵalaý kezindegi zertteý nátıjelerin sıfrlandyrý bastaldy. Epızootııalyq derekterdi zertteý jáne statıstıkalyq taldaý nátıjeleri negizinde, sandyq jáne sapalyq kórsetkishteri bar, epızootııalyq oshaqtar týraly elektrondyq málimetter bazasy jasalyp, avtomattandyrylǵan rejımde vızýalızasııalanady.
Táýelsizdik jyldarynda QazǴZVI kóptegen ǵylymı ázirlemeni oryndady jáne muny jalǵastyrýda. Olardy engizý eldegi epızootııalyq jaǵdaıdy baqylaýda ustaýǵa jáne qazaqstandyqtardy mal sharýashylyǵynyń sapaly ónimderimen qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Bolashaqta epızootııalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý boıynsha memlekettiń strategııalyq mindetterin oryndaý úshin ınstıtýttyń mynadaı josparlary bar:
– ınstıtýt bazasynda GMP standarttary boıynsha shaǵynbıokombınat qurý arqyly QazǴZVI ǵalymdary ázirlegen bıopreparattar óndirisin uıymdastyrý;
– veterınarııa mamandarynyń biliktiligin arttyrý jáne magıstrler men PhD-di oqytý boıynsha oqý-bilim berý ortalyǵyn qurý;
– HEB erejelerine sáıkes asa qaýipti, zooantroponozdyq jáne emerdjenttik aýrýlardyń táýekelderin boljaý, baǵalaý jáne basqarý boıynsha aqparattyq-taldaý ortalyǵyn qurý;
– asa qaýipti jáne emerdjenttik ınfeksııalardyń (qus tumaýy, Nıýkasl aýrýy, leıkoz, brýsellez) zerthanalyq dıagnostıkasy jáne monıtorıngi boıynsha HEB óńirlik referens ortalyǵyn qurý.
Instıtýtty jańǵyrtý boıynsha keleshekke qoıylǵan barlyq mindet bizdiń elimizdiń aýmaǵynda turaqty epızootııalyq salamattylyqty qamtamasyz etý úshin zertteýlerdi halyqaralyq talaptarǵa jaýap beretin joǵary ǵylymı-ádistemelik deńgeıde oryndaýǵa múmkindik beredi.
Ahmetjan SULTANOV,
veterınarııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Ál-Farabı atyndaǵy ǵylym jáne tehnıka salasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty
