Muqaǵalı muńy

«Muqaǵalı týraly fılm túsirý múm­kin emes» dep at-tonyn alyp qasha­tyndaı emes, keıipkerdiń ómiri dramaǵa suranyp tur, derek mol, biraq ol rejıs­serden jaýapkershilikti, ssenarıı avtorynan zertteýdi, al akterden minsiz oıyndy qajet etedi. О́ıtkeni árkimniń óz Muqaǵalıy turǵanda, ózge Muqaǵalıdy qabyldaý qalaı aıtsaq ta qıyn. Muqaǵa­lı este joq eski dáýirdegi mıftik tulǵa emes, keshe ǵana 90 jyldyq mereıtoıy atalyp ótken, kóz kórgen zamandastary, urpaǵy bar, daýysy taspada jazylyp, óleńi arqyly esimi el arasyna ańyz bolyp taralǵan tulǵa ekenin eske alsaq, kınoteatrǵa kele jatqan kórermen eń aldymen óz júregindegi, sosyn el ishinde somdalǵan Muqaǵalıdy izdep keledi.

1960-1970 jyldar, burq-sarq qaına­ǵan Jazýshylar odaǵy, býyrqanǵan áde­bı orta, aǵyl-tegil óleń, «Qalamger», ka­bak, bar, serilik... Aqyn týraly azdy-kópti aqparaty osylaı qalyptasqan adam fılm bastalǵanda munyń birin emes, qınalyp júrgen Muqaǵalıdy, aıyqpas muńdy kórdi. Dittegen drama, oılap kelgen sıýjettiń biri joq, tosyn oqıǵa kútip alǵanda tosyrqap qabyldaǵan kórermen Muqaǵalı ómiriniń eń qaıǵyly kezeńine qurylǵan fılmdi áýelde qınala otyryp, keıin ishine túsip, oılana otyryp sińirýge ózin jyldam baǵyttaı aldy.

Aqyn ómiriniń osy kúnge deıin ashyq aıtylmaı kelgen qupııalaý qyryn sıýjet leıtmotıvi etip alǵan ssenarıı avtory, belgili jazýshy Júsipbek Qorǵasbek­tiń izdenisinde buryn beımálim bolyp kelgen otbasylyq tragedııa birinshi ret kórkem týyndynyń jelisine aınaldy. Árıne, uly adamdardyń ómiri ekranda múmkindiginshe senimdi sýrettelýi kerek, alaıda dramalyq shıelenis úshin keıde derekterdi ýaqyt qorshaýyn buz­dyryp, qysqartyp ıakı uzartyp, kórkem qııal úlesine kóbirek oryn beretini bar. Belgili adamnyń kópshilikke aıan ómi­rine qurylǵan fılm budan utpasa, utyl­maıdy.

Aqyn taǵdyryndaǵy qat-qabat qaı­ǵy­ly kezeńniń sýrettelýi kezdeısoq emes. Aýyldan kelgen aqyn Almatyǵa syı­mady, Almatyny tárk etip, Máskeý uza­sa da, muńy seıilmedi. Oqýyn tas­tap elge oraldy. Aıbardyń basyndaǵy aıanysh­­ty taǵdyrdy adam balasynyń ba­syna bermesin. El basshysy Qonaevqa jaz­ǵan hatynyń izi qumǵa sińgen sýdaı izim-ǵaıym. Kóz aldynda gúldeı jaı­naǵan qyzy Maıgúl kókteı soldy. Otba­synda kúnde kıkiljiń. Densaýlyǵy kúrt nasharlaǵan, ómirmen qoshtasýǵa sanaýly kúnder qalǵanyn ishi sezedi. Jan-jaqtan qyspaqqa alǵan osynyń bári bir adamnyń júregine ońaı júk emes.

Fılm Muqaǵalıdy kommýnıstik ­partııa qatarynan shyǵarý týraly má­sele qozǵaǵan Jazýshylar odaǵyndaǵy hat­shylardyń májilisinen bastalady. Qalam ustaǵandar aqyndy aıaıtyn emes. «Talant degen dalada shashylyp jatqan joq. Úıelmeli-súıelmeli bala-shaǵasy bar. Anasy ol, qolyna qarap otyr. Men bilsem, osy jigit kúıip keteıin dep tur. Kishkene qoldap jibersek bolmaı ma eken?» deıdi tórde otyrǵan birinshi hat­shy. Dálizde bárin estip, áreń shydap otyr­ǵan aqynnyń júıkesi syr berdi. Esik­ti julqı ashyp kirip kelip, partııa bıletin óz qolymen ústel ústine qoıdy...

Adam tóńireginen túńilip, qaıda bararyn bilmegen kezde óz ishine súńgıdi. Júreginiń ishine jasyrynady. Aqyn­nyń shyǵarmashylyq keńistigine myna orta tar, keń dúnıeden taba almaǵan er­kindik pen tazalyqty óz janynyń alys túkpirinen ushyratqanda odan sa­ıyn tuıyqtalyp, syrtqy álemnen sýy­na túsken Muqaǵalı bárine qolyn bir siltep, Máskeýdegi Ádebıet ınstıtý­tynda oqyp júr. Dúnıeniń tórt bury­shynan, negizinen damýshy elderden jı­nalǵan tyńdaýshylar aldynda Danteniń shyǵarmashylyǵy týraly dáris oqyp turǵan ustaz kenet Muqaǵalıdyń «Qu­di­retti komedııany» aýdarǵanyn esine alyp, aýdıtorııaǵa aýdarmasyn óz ti­linde oqyp berýdi suraıtyn tusyndaǵy dıalogty elemeı ótý múmkin emes. My­nany qarańyz, otar memleketterdiń ul-qyz­dary til arqyly táýelsizdiktiń áńgimesin aıtyp otyr. Táýelsizdik týraly jumǵan aýyzdy ashýǵa bolmaıtyn 1970 jylda­ry. Muqaǵalıdyń ózine-ózi syımaı arpa­lysyp júrýiniń astaryn­da qarama-qaı­shylyǵy mol kúrdeli ómiri­niń azaby ǵana emes, óz ultynyń bodandy­ǵy, esesi ketken kishkentaı eliniń namy­sy ór­tep bara jatqanyn osy shaǵyn epı­zod ańǵartyp ótedi. Aqyn jany­na tynysh­tyq bermeıtin azap ári qaraı Aıbar oqıǵasymen ushtasqanda, tipti tereńdeı túsedi.

Aıbar – aqynnyń ortanshy uly. Tún ­jamylyp, astyrtyn Maǵjan Juma­baev­tyń óleńderin eskertkishterdiń «qaq júregine qadap» júrgen jerinen sońy­na túsken qaýipsizdik qyzmetkerleri­niń qaqpanyna ilinedi. Aparyp qama­ǵan jeriniń qandaı bolatyny belgili. Fılm­ge jan salyp, kúretamyryna qan aıdap turǵan katalızator osy Aıbar beıne­si. Usaq ulttardyń bárin noqta­lap ustap, ­kisi óltirgendi de keshirgen keńestik júıe­degi keshirilmeıtin qyl­mys – ultshyl­dyq, aqynnyń uly osyǵan urynyp otyr. Basyn taýǵa da uryp, tas­qa da soǵyp, balasyn qutqaryp qalý jo­lyn­da qaqpaǵan esigi qalmaǵan aqyn qaý­qarsyzdyǵyna kúıinedi. Kináli – ózi. Lashyn aıtpaqshy, «qaıdaǵy joq kitap­tardy úıine tasyǵan», halyq jaýy Maǵ­jan­nyń óleńderin oqýǵa sebepker bolyp ýlaǵan ózi.

Shaqshadaı basy sharadaı bolǵan aqyn ózine qaraǵanda quryǵy uzyndaý Nurǵısa Tilendıev dosyna keledi. Ol D.Qo­naevqa hat jazýǵa keńes beredi. Áń­gime arasynda «Átteń, soǵys ardageri bol­ǵanyńda seni ózim-aq alyp kiretin edim» deıdi kompozıtor. Osy bir aýyz sóz ar­qyly Aıbardy qutqarýdyń múmkin emes­tigin sezdirgenin Muqaǵalı túsinedi. Kenet Muqaǵalı temeki tartyp otyrǵan Tilendıevten ottyq surap alyp, dálizge qaraı umtylyp, qabyrǵada ili­nip turǵan L.Brejnevtiń portretin órtep jiberedi. Re­jıs­sýralyq tur­ǵydan batyl she­shim. Bul ne? Bul ajal sáti ja­qyn­daǵan adam­­nyń óler al­dyn­daǵy sońǵy jan­ta­lasy, ıakı orys tilinde «ago­­nııa» dep anyq­­­tamasy be­ri­letin termı­nal­dy sát, beısanaly áre­ket kórinisi. Kom­mý­nıstik partııa bas­shysynyń sý­retin órtegen soń ózi­niń de aman qal­maı­tynyn biledi, sóıtip sotty bolyp, baýyr et balasy úshin jan berýge bar ákeniń túrmege óz erkimen, bala­synyń qasy­na barǵysy kelgen sońǵy úmiti, aqyrǵy amaly.

Fılmde mundaı sátti detaldar óte kóp. Tuspal túrinde berilgen, ıshara­men sezdirgen áserli sahnanyń biri – Maı­gúl­diń ajaly. Sabaǵynan erte úzilip, asfalt ústinde shashylǵan qyzyl alma – Maı­gúldiń mezgilsiz kóz jumǵanynyń habarshysy.

Muqa­ǵalıdy aqyn dostary tym qol­pashtaýǵa qumar. Aqynǵa maqsatty túr­de ishimdik ishkizip, mas qylý úshin qasyn­daǵy qalamdas dostarynyń kezekke tur­ǵany da osy tuspal detaldarmen sheber kórinis tabady.

 Rejısser aqynnyń jan qaıǵysyn, ýaıymyn, muńyn altyn japyraqtary blıýz bılegen sary kúzdiń romantıkasymen ádemi shendestiredi. Aqyndardyń kúzdi jaqsy kórýi tabıǵı zańdylyq­qa aınalǵan, munda da Muqaǵalı men kúz – egiz. Fılmde bastan aıaq kúz mezgili kórsetiledi, munda kúzdiń búkil boıaýy kóri­nis tapqan: júrek pishindes sary­ala ja­pyraqtardy shýaǵymen shomyl­dyr­­ǵan jarqyraǵan ashyq kún, qabaǵy túk­sıgen bultty kún, qalyń jańbyr sa­ba­­laǵan surǵylt kún, kúz mezgiliniń myń boıaýy men Muqaǵalıdyń kóńil kúıi ǵajap uqsas. Shelektep quıǵan nó­ser jań­byr shaıyrdyń ishke jutqan kóz jasy ispetti. Bir tolastamaıdy. Baýyr­­jan Momyshulynyń saıajaıyna kel­­gendegi kúzgi ponaramanyń sýreti – qa­­zaq kıno­syndaǵy, bálkim álemdik kıno­­daǵy tabıǵattyń tamyljyǵan sırek sulý­lyǵynyń ózi. Bul tusta operator sheberligin erekshe atap ketkenimiz durys.

Fılmdegi kórnekti tabystyń biri – mý­zyka, túpqazyq ıdeıanyń nysanaǵa dóp túsýi úshin mýzyka az ról oınamaǵan. Muqaǵalımen birge ýaıym shek­tiretin de, Maıgúldi joqtatyp, elesimen jubatyp, jylatatyn da osy – mýzyka. Aqynnyń júregi qyryq beste toqtady. Kúni keshe Muqaǵalıdy qara­lap, partııa qatarynan shyǵarmaq bol­ǵandar endi tabytyn ıyǵyna salyp, máńgilik saparyna uzatyp barady. Ap­paq aryna daq túsirmeı ótken aqyndy qalyń jańbyr astynda qalamdastary qol­shatyrmen qorǵanyp, qoshtasyp tur. Jańbyrdan, qardan, borannan qolsha­tyr ustap qorǵanýdy bilmeıtin Muqaǵalı ­mal­mandaı sý bolsa da alpamsadaı bo­ıymen Almatynyń kóshesin jalǵyz ózi toltyryp, alshań basqan arman kúni artta qalyp barady...

Árıne, fılmde kózge birinshi túseti­ni – basty róldegi Aslanbek Janbalaev­tyń Muqaǵalımen «birge-bir» úılesim tap­qan syrtqy túr-tulǵasy. Rejısser Bolat Qalymbetov alpamsadaı, uzyn boıly, qapsaǵaı deneli Mahambet atyn­daǵy Atyraý oblystyq drama teatry­nyń akteri Aslanbekti Muqaǵalı beı­nesine laıyq dep tapqanynda osy uq­sas­tyqty qaperge alǵan bolýy kerek. Alaıda Aslanbek Muqaǵalı rólinde týra maǵynasynda aýyr oınady. Aqynnyń ishki ener­getıkasy, emosııa jetispeıtini baı­qal­dy. Buǵan bálkim, fılmge bir-aq lınııa­nyń – Aıbar oqıǵasynyń ǵana tań­­da­lyp alyn­ǵanynyń da áseri bolýy múm­kin. Fılmde parallel eki-úsh lı­nııa, aıtalyq, mahabbat jeli­si qa­tar júrgende, bir qyzǵa ǵashyq bolyp, baqyt­tan basy aınalyp shattyq kúıin keshse, tym salmaqty, buıyǵy tartqan akter de ashylǵan bolar ma edi? «Muqaǵalıdyń» ke­ıipkerleri kóp emes, biraq ba­rynyń ózi talǵammen top­tas­ty­rylǵan. Aslanbekten ózge fılm­ge Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Baýyrjan Qaptaǵaı, Tolǵa­naı Beısembaeva, Azıza Ryspaeva, Baqytjan Qajymuqan, Raýshan Má­jıtova syndy ártister túsken.

Fılm ne úshin túsiriledi? Belgili bir maqsat arqalap ómirge keletin fılm, eń aldymen, bolashaq úshin túsiriledi. О́zegine «talantty baǵalaıyq», «qandaı bolǵanyna qaramastan adam ataýlyny aıalaıyq» degen ómirsheń ıdeıa sińiril­gen fılm máńgi ólmes izgilik qaǵıda­syn jo­ǵaltyp almaý jolyndaǵy janse­bil paryzyn oryndaý úshin jol tartty. Bolat Qalymbetov «Muqaǵalı­dy» túsirmegende, rejısser retinde ózin tolyq sezinbeýi de múmkin eken-aý de­gen oı da týdy. Uzaq jyldardan ber­gi ishki tolǵanysy jetelep ákel­gen psı­holo­gııalyq ıirimi mol týyndy sheń­berinde sýretkerlik kásibı, aza­mattyq ustanymyn qatar órilgenin baı­qaý qıyn emes. Muqaǵalı ómir súrgen kezeń­­niń tynysyn sezdirý úshin rejısser so­naý Sankt-Peterbýrg, О́skemen, Almaty qa­lalarynyń arasynda kóp ýaqyt tynbaı jumys istedi.

Premera sońynda «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń prezıdenti Aqan ­Sa­taev «Muqaǵalıdiń» Tallın qala­syn­da ótetin «A» sanattaǵy halyq­ara­lyq kıno­festıvaldiń ashyq baı­qa­ýyna qaty­satyny týraly jańalyq­ty kóp­shilikke súıinshiledi. Eki saǵat­qa jýyq Muqaǵalı muńynyń shyrmaýy­nan shyǵa almaı, jan shıyrshyq atyp, qaı­ǵy jamylǵan otbasy, qalamgerler­men birge qamyǵyp otyrǵanda, kenet kún jarq ete tústi. Kó­rermenge báribir jyl­­tyraǵan jińish­ke úmit qalǵan eken. Kók­parshylar óleńine baıǵazy etip be­rip ketken aq marqa Muqa­ǵalıdyń sátti jalǵasqan ekinshi ómiriniń oljasy bolar. Máńgilik bolǵaı.