Sý daýy shýǵa aınalmaı sheshile me?
Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy sý resýrstaryna qatysty saıasaty ashyq ári naqty bolǵanymen, bastaýyn ózge memleketterden alatyn aǵyndy ózenderge kelgende utylatyn tustar bar. Irgeles 5 elmen tabıǵı sý kózderin birigip tutyný týraly kelisimge qol qoıǵanbyz. О́kinishke qaraı, bul kelisimniń bási tómendeı bastaǵan syńaıly. О́ıtkeni ortaq sý qoryn tutyný barysynda elaralyq qujattarda jazylǵan normalar jıi buzylady. Ásirese, Jaıyq ózenindegi sý mólsheriniń qalypty deńgeıin saqtaýǵa qatysty talaptardy Reseı tarapy jıi buzsa, Syrdarııanyń sýyna qatysty tepe-teńdikti О́zbekstan jaǵy saqtaýǵa qulyqty emes kórinedi. Sol sııaqty Ile ózenindegi sý kólemininiń kúrt azaıýyna Qytaı eli de jaýapty. Qyrǵyz Respýblıkasymen arada da shekaralyq ózenderge qatysty jıi jıyn ótedi. Máseleniń mánisi ár eldiń ekonomıkalyq damýǵa degen umtylysynda jatyr. Iаǵnı óndiris pen aýyl sharýashylyǵynyń damýy shıkizat pen sý qoryn da shekteýsiz paıdalanýǵa ákelýde.
Al irgedegi tabıǵattyń ıen tegin baılyǵy – ózen sýyn qajetinshe iske jaratýǵa umtylýǵa bárimiz qaqylymyz. Biraq, bul umtylystyń sońy ekinshi eldiń ekonomıkasy men óńirdiń ekologııasyna keri áserin tıgizetinin esten shyǵarmaý kerek edi. Elaralyq kelisimderdiń ózi osy maqsatqa oraı bekitilmeıtin be edi? Jalpy, búginde tabıǵı sý kózderine qatysty týyndaǵan problema dúnıe júzin alańdatyp otyrǵany anyq. Álem qazir eki baǵytta eleń-alań kúı kezip otyrǵan tárizdi. Birinshiden, adamzatty taza aýyz sýmen qamtý máselesi kún tártibinen eshqashan túsken emes, qazir bul tipten ýshyǵyp, ǵalamshardaǵy ishýge jaramdy sý qorynyń azaıyp ketkeni ótkir aıtylýda. Ekinshiden, ózen, kól, muhıt sýlarynyń tartylýǵa bet burǵany jaıyndaǵy aqparat ta jeldeı esip jatyr. Iаǵnı, ǵalamshardaǵy qurǵaqshylyq pen ylǵaldanýdyń tepe-teńdigine zor qaýip tónip keledi eken. Munyń astarynda úlken ekologııalyq problema jatqanyn da álem ǵalymdary ashyq aıtyp, dabyl qaǵýda.
О́kinishke qaraı, osy sý jaǵdaıy Qazaqstanǵa da shetin másele bolmaı otyr. Bul jaıynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna arnaǵan «Halyq birligi jáne júıeli reformalar» atty Joldaýynda aıtyldy. «Birikken Ulttar Uıymy aldaǵy on jyldyń ishinde jahandyq deńgeıde sý resýrsynyń tapshylyǵy bolady dep boljam jasap otyr. 2030 jylǵa qaraı sý tapshylyǵynyń kólemi 40 paıyzǵa jetýi múmkin. Sondyqtan biz jańa tehnologııalar men sıfrlandyrý arqyly sýdy únemdeýge kóshýimiz kerek. Sý tapshylyǵyn joıýdyń basqa joly joq. Bul – asa mańyzdy mindet. Úkimet sý paıdalanýdy retteý jáne ony únemdeý tehnologııasyn engizý jumysyn yntalandyrý úshin naqty sheshimder ázirleýge tıis. Sý nysandarynyń ekojúıesin saqtap, ony únemdi paıdalaný úshin asa mańyzdy 120 kanaldy qaıta jańǵyrtýǵa kirisemiz. Aqmola, Almaty, Batys Qazaqstan, Jambyl, Qyzylorda, Túrkistan oblystarynda jańadan 9 sý qoımasy salynady. Bul – aýqymdy joba. Biraq bizdiń qolymyzda qajetti resýrstyń bári bar...» degen bolatyn Prezıdent óz Joldaýynda.
Máseleniń túıini Joldaý júktegen mindettiń oryndalýyna qatysty Úkimet qolǵa alǵan jumystar aıasynda sheshile me? Bálkim, kórshi eldermen aradaǵy ózen sýyn birigip qoldanýǵa qatysty kelisimderdiń keıbir tustary qaıta qaralyp, arnadaǵy sý kólemin azaıtpaý týraly ońtaıly sheshim qabyldanar. Áıtpese, sý tapshylyǵy kesirinen egistigi qýrap, ónimi kúıip ketken qa-
zaq sharýasynyń janaıqaıy jetiqat aspanǵa jetip boldy. Bir jaǵynan bul ekonomıkalyq másele ekeni anyq. Al arnaly ózenderdegi sý mólsheriniń qalypty deńgeıde saqtalmaýy taǵy bir ótkir problemany ýshyqtyra túsýde. Iаǵnı dál qazir Qazaqstanda sý kózderi tóńireginde paıda bolǵan ekologııa qaýpi de joǵarylap keledi...
Sý deńgeıi qanshalyqty azaıdy?
Transshekaralyq ózen sýynyń kemip ketýinen zardap shegip otyrǵan tabıǵı baılyq kóziniń kósh basynda Balqash kóli turǵany anyq. Jalpy, elimizdiń ǵana emes, álemniń injý-marjanyna aınalǵan aıdyn tóńiregindegi ekologııalyq problema bizdiń jıi aınalyp soǵatyn taqyrybymyzǵa aınalyp keledi. Bul baǵytta sońǵy 2 jyl kóleminde onǵa jýyq maqala jarııalap, máseleni bılik pen buqara nazaryna usynyp kelemiz. Gazet kótergen taqyrypqa oraı Parlament Májilisinde depýtattyq suraý salynyp, Ile ózenindegi sý deńgeıiniń azaıýyna qatysty faktor Úkimet deńgeıinde qaraldy.
Kól sýynyń kózge kórinbeı azaıyp kele jatqany belgili. Muny ekologter men gıdrolog mamandar ǵana emes, sý jaǵalaı qonǵan baıyrǵy jurt ta jyr qylyp aıtady. Mysaly, Almaty oblysynyń eki aımaǵy – Balqash jáne Qaratal aýdanynyń turǵyndary keıingi jyldardaǵy ózgeristi anyq sezinip otyr. Eki aýdanda da egin sharýashylyǵy, onyń ishinde kúrish egistigi jaqsy damyǵan. Balyq aýlaý isi de qarqyndy júredi. Kólge quıatyn ózen sýlarynyń azaıýy óńirdegi egistik alqaptarynyń kólemin qysqartýǵa deıin ákelýde. Al kól sýynyń jaǵalaýdan shaqyrymdap alystaýy balyq aýlaýǵa qıyndyq týǵyzyp otyrǵan kórinedi.
Mysaly, Balqash aýdanyndaǵy Aqdala massıvinde kúrish ósirýmen aınalysatyn iri sharýashylyqtardyń biri – «Tamshybulaq» seriktestigi. Sharýalar bıyl nebári 1 350 gektarǵa aqmarjan egipti. Al sý mol jyldary kúrish alqaptary 2 200 gektarǵa deıin jetken eken. Jyldan jylǵa sý tapshylyǵy sezilip, shaýashylyq egistik kólemin azaıtýǵa májbúr bolyp otyr. Bul jerde eki másele bar. Aýyl turǵyndaryn jumyspen qamtyp otyrǵan seriktestiktiń tabysy kemip, jumysshylardy qysqartýǵa deıin baryp otyrǵany bir másele bolsa, bos qalǵan kúrish atyzdary sorlanyp, kádimgi tuzdy alqapqa aınalyp barady.
– Buryn qoldanysta bolǵan alqaptardy jylda sýaryp, tuzyn shaıyp turmasa tuzdyń kóterilip ketý qaýpi bar dep oılaımyz. Týra Araldaǵy jaǵdaı qaıtalanyp otyr. О́ıtkeni birneshe jyl qaralmaı qalǵan jerge sor jınalyp, tuzdanyp qalady. Sol úshin biz alqapty sýmen shaıyp, basqa daqyl egýge kóship jatyrmyz. О́nimdilik az, árıne, biraq, bos tastap qoısaq, múldem eshteńege jaramaıtyn jerge aınalady. Naýqan kezinde bizdiń sharýashylyqtaǵy jumysshy sany júz adamǵa deıin jetedi. Mańaıdaǵy turǵyndardyń basym bóligi osy kúrishpen jan baǵyp otyr. Aıyna 400-500 myń teńge jalaqy alatyndar bar. Jalpy, aýdanda biz sııaqty 40 sharýashylyq kúrish egýmen aınalysady. О́nimdi tazartyp, aqtaıtyn birneshe zaýyt ta bar. Jylyna 30 myń tonna aqmarjan óndiremiz. Basqa daqylǵa aýysýdan góri jańa tehnologııalar engizý tıimdirek bolar edi. Úkimet osy máselege nazar aýdarsa, – deıdi balqashtyq sharýa Mustafa Qalıev.
Sharýa sóziniń jany bar. Jer qyrtysynyń sorlanyp, tuzǵa aınalýy ekologııalyq qaýipke aınalyp otyrǵanyn mamandar da joqqa shyǵarmaıdy. Boljam boıynsha aýmaqtaǵy tuzdy tozań men kómirqyshqyl gazynyń kóp mólsherde jınalýy Alataýdaǵy máńgilik muzdyqtardyń jappaı jibýine ákelip soǵady. Qazirdiń ózinde Ile Alataýyndaǵy muzdar erip, taýdaǵy sý qoımalaryna jınalyp jatyr-mys. Árıne, bul másele tyńǵylyqty zertteýdi qajet etedi.
Bıyl Balqashqa quıatyn Ile ózenindegi sý kóleminiń deńgeıi qalypty jaǵdaıda bolǵany jaıynda aqparat bar. Iаǵnı kólge quıylatyn sý kólemi aıtarlyqtaı azaımaǵan. Bir qyzyǵy, bul faktorǵa Qytaıdan aǵyp keletin ózenniń bastaýyndaǵy sý qorynyń túk qatysy joq eken. Ile sýynyń kóbeıýine Alataý muzdyqtarynan bólingen ylǵal tikeleı áser etip otyrǵan kórinedi.
– Balqashtaǵy sý deńgeıi negizinen Ile ózeni arqyly keletin sýǵa táýeldi. Naqty aıtqanda, jyl saıyn Ile arqyly qansha kólemde sý qosylady, Balqashtyń aýmaǵy da sonshalyqty tolyǵyp turady. Demek kól kóleminiń sońǵy jyldary kúrt qysqarýynyń sebebin Ile ózeniniń bastaýynan bólinetin sýdyń kemýinen izdeý kerek. Ázirge sý tapshylyǵynyń aldyn muzdyqtardan erigen sý kólemi alyp tur. Alataýdaǵy muzdyqtar máńgilik emes, jyldar óte erip taýsylady, – deıdi «Tabıǵat» ekologııalyq odaǵynyń basshysy Mels Eleýsizov.
О́kinishke qaraı Balqash kóliniń ekologııalyq qaýpin anyqtap, Úkimet nazaryna usynyp otyrǵan mekemelerdiń jumysynda birizdilik joq. Onyń ústine sońǵy 14 jyl kóleminde kólge qatysty keshendi zertteý jumysy júrgizilmegen kórinedi. Iаǵnı kól sýynyń jyl saıyn qanshalyqty azaıǵanyn tap basyp aıtý qıyn. Al ashyq derek kózderine júginsek, Balqash kóliniń sý kólemi teńiz deńgeıimen salystyrǵanda 342,8 metrge deıin tómendegen. Bul – 2012 jylǵy derek. Jalpy, sońǵy 2 myń jyl boıy teńiz deńgeıinen 346 metrdeı joǵary qalpynan aınymaǵan kóldiń tereńdigi ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynan bastap tómendeýge bet alypty. Qazir sýdyń deńgeıi burynǵy erneýinen 3-4 metrge deıin quldılaǵany aıtylady. Biraq elimizdegi Jaǵrapııa jáne sý qaýipsizdigi máselelerin zertteý jónindegi ǵylymı ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Saıat Álimqulov bul pikirmen kelispeıdi. Mamannyń aıtýynsha, Balqash kóliniń sý deńgeıi qalypty mólsherde turǵan kórinedi.
– Balqashtyń kólemi 2000 jyldan beri bir deńgeıde tur. Jalpy, kól sýyn esepteýde Baltyq teńiz júıesi bıiktigin nazarǵa alamyz, salystyrmaly túrde qaraǵanda qazir kóldi qalypty deńgeıde deýge bolady. Sýdyń azaıýy 1987 jyly baıqalǵan, ol kezde deńgeı 16 myń sharshy shaqyrymǵa deıin tómen túsken eken. Qazir 18 myń sharshy shaqyrymǵa deıin azaıǵan kúnniń ózinde qaýipti shekke jetti dep aıtýǵa bolmaıdy, – deıdi ol.
Alaıda geograf Natalıa Ivkınanyń kól sýynyń deńgeıin anyqtaýǵa qatysty óz ýáji bar. Maman 1941 jyl men 2020 jyl aralyǵynda Balqash kóliniń sý kólemi jóninen birneshe ret ózgeriske túskenin, sý tartylyp, qalpyna kelgen saıyn ondaǵan metr aýmaqtyń qurǵaq aýmaqqa aınalyp otyrǵanyn aıtady.
– Qazirgi derek boıynsha kól sýynyń deńgeıi 342,5 metr shamasynda. Bul ǵylymı kózqaras turǵysynan qalypty bolǵanymen, tabıǵı úrdis óz qajetine qaraı suranysty arttyrýy múmkin. Iаǵnı aýmaqtaǵy flora men faýna báribir ózgeriske túsedi. О́simdikterdiń beıimdelý kezeńinde kóptegen túri joıylyp ketedi. Bul osy mańdaǵy ań-qustardyń túrine de qatysty. Buǵan sharýashylyq faktoryn qosyńyz. Qazir egistikter bos qalyp jatyr. Sý jetispeıdi deıdi. Ras, burynǵydaı mol sý endi joq. Jańa tehnologııa qoldanyp, egistikten ónim alýdy jalǵastyrý kerek. Qaraýsyz qalǵan jerge qýraı ósip, tuz jınalady. Qazir Balqash jaǵasyndaǵy batpaqtyń qurǵaýynan bólingen tozań Alataýǵa jetip, sińip jatyr. Buǵan Araldan ushqan tuzdy tozańdy qossańyz, túbinde Almaty mańynda qar men muz qalmaıtyn bolady. Bul bárimizdi oılandyrýy tıis, – deıdi ol.
Almaty oblysy
