Otandyq kıno salasyndaǵy bilimniń bolashaǵy

Qoǵamdy tolǵandyrǵan saýaldy kıno salasynyń tóńiregindegi kásibı mamandar bilim ordasynyń basshylyǵy­men birge otyryp talqylady. Dóńgelek ústel basyndaǵy áńgimeniń spıkerleri – QazUÝ rektory Janseıit Túımebaev, UKQMO Basqarma tóraǵasy Eset­­jan Qosybaev, Qazaqstan kınosynshyla­ry qaýymdastyǵynyń prezıdenti Gúlnar Ábikeeva, QazUÝ jýrnalıstıka fakýltetiniń dekany Sansyzbaı Má­dıev, kınodramatýrg jáne rejısser Ásııa Baıǵojına, sondaı-aq UKQMO Bas­­qarma tóraǵasynyń orynbasary Baýyr­jan Shókenov maman daıarlaý týra­ly mańyzdy oılaryn ortaǵa sala otyryp, otan­dyq kınodaǵy kemshiliktiń de be­tin búrkemelep qala almady.

Pikirtalas alańyndaǵy betashar sóz­­diń tizginin alǵan QazUÝ rektory Janseıit Túımebaev otandyq kıno ón­di­risi úshin mamandar daıarlaýǵa qýatty ser­pin bere alatyn elimizdiń jetekshi joǵary oqý ornynyń zor áleýetin atap ótti.

Janseıit TÚIMEBAEV: «Bıyl jýrnalıstıka fakýltetiniń baspa já­ne elektrondy BAQ kafedrasynda baka­lav­rıat deńgeıinde «Kıno&Medıa» bilim berý baǵdarlamasy ashyldy. Bul baǵ­darlama kıno jáne medıa sala­synda zamanaýı kreatıvti ónimdi ja­saýǵa qabiletti kadrlardy daıarlaýǵa ba­ǵyt­talǵan. Sondaı-aq oqý prosesine biz «kıno tarıhy», «kınodramatýrgııa» jáne «kınoresenzııa» sııaqty pánderdi engizdik».

Kınoortalyq basshysy Esetjan Qosy­baev óz kezeginde kınoındýstrııany da­mytýda akademııalyq bilim berýdiń ma­ńyz­dylyǵyna nazar aýdardy. Bilim berýdi damytýdyń ózekti baǵyttaryna nazar aýdara otyryp, ýnıversıtet qa­byr­ǵasynda teorııany tájirıbemen ush­tas­tyratyn oqý-óndiristik hab ashýdy usyndy.

Esetjan QOSYBAEV: «Biz jos­parlap otyrǵan jumys belgili bir ádis­temege jáne bizdiń qaıda shyǵatynymyz, bul áreketterdi ne úshin jasaıtynymyz týraly túsinikke negizdelýi tıis. Negizgi mindet – bolashaq mamandardy kásibı deńgeıde daıyndaý. Árıne, biz bul baǵyt boıynsha artta qalyp bara jatqanymyzdy kórip otyrmyz. Sondyqtan bıyl biz alǵash ret UKQMO bıýdjetine bilim berý men kadrlardy daıarlaýǵa arnalǵan shyǵystardy engiz­dik. Aldaǵy ýaqytta biz óz ótinimderi­miz­degi qarajat mólsherin birtindep ulǵaıtatyn bolamyz. Seriktesterge kele­tin bolsaq, búginde elimizde T.Júr­genov atyndaǵy Ulttyq óner akade­mııa­sy, «Turan» ýnıversıteti bar, de­genmen, biz­diń yntymaqtastyǵymyz qýat­ty ǵyly­­mı jáne materıaldyq-tehnı­ka­lyq baza­sy bar QazUÝ-dan bastalǵa­­nyn qalaı­myn, endi tek oqytý úshin úzdik ınnovasııa­lyq tehnologııalardy tar­tý qajet».

Spıkerler Qazaqstandaǵy zama­naýı kınoındýstrııanyń damý erek­she­likterine toqtalyp, búginde kıno sala­syndaǵy mamandardy daıarlaý júıesin qaıta qaraý, kınojýrnalıstıka jáne ssenarıı sheberligi sııaqty pánderde oqý prosesin jetildirý qajettigin atap ótti. О́nertaný doktory, VGIK kıno­taný fakýltetiniń túlegi Gúlnar Ábi­keeva «ssenarıster men kınotanýshylar­dy daıarlaýda nelikten sátsizdikke ushy­radyq?» degen máseleni kóterip, tarıhqa sholý jasady.

Gúlnar ÁBIKEEVA: «1996 jyly T.Júrgenov atyndaǵy QazUО́A-daǵy kınotanýshylar men kınosynshylar sheberhanasyna stýdentterdi jınadym. Basynda on adam boldy, onyń jeteýi qorǵaýǵa shyqty. Bul jaman emes. Biraq bul meniń orys tilindegi kınotanýshylar sheberhanasyndaǵy jalǵyz túlekterim boldy. Búgingi tańda QazUО́A qazaq tiline basa nazar aýdarady. Ssenarııdi orys tilinde jazatyndarmen de jaǵdaı osylaı boldy. Menimen qatar Leıla Aqynjanova (VGIK-tiń ssenarıı fa­kýltetin bitirgen) sheberhanasyn júr­gizdi. Ol da búginde kıno men teledıdarda óte belsendi jumys istep júrgen segiz shákirtin tárbıelep shyǵardy.

Endi statıstıkaǵa keletin bolsaq. Dramatýrgııalyq bilimi bar bizde qansha maman bar? Eń kóp degende onǵa jýyq dıplomy bar dramatýrgterdi (VGIK qana emes, sonymen qatar Joǵarǵy kýrs­tardy qosa alǵanda) ataı alamyz. Bes jyl buryn biz Qazaqstan kınosynshylary qaýymdastyǵyn qurdyq, búgingi tańda onyń quramynda 18 adam bar, olardyń arasynda bazalyq bilimi joǵarysy az. Bul turǵyda men, árı­ne, kınotanýshylardy, kıno týraly jazatyn jýrnalısterdi, sondaı-aq dramatýrgter men ssenarısterdi daıarlaý ıdeıasyn qoldaımyn. Kıno prosesin baqylap turatyn mundaı mamandar bizde shynymen óte az.

Men qazir jańa «Medıa jáne kıno» mektebi ashylǵan AlmaU-da (Almaty Me­nedjment Ýnıversıteti) sabaq bere­min. Al kelesi jyly osy oqý ornynda kınosynshylar sheberhanasyn (tájirıbelik top) ashý josparlanyp otyr, onda da sheberlik synyptaryn júrgizetinime qazirden qýanyp otyrmyn».

T. Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynda sabaq beretin tanymal kınodramatýrg jáne rejısser Ásııa Baıǵojına Gúlnar Ábikeevanyń mamandardy daıarlaý sapasy jaıly aıtqan oıyn qoldady.

Ásııa BAIǴOJINA: «Ssenarıs­ter­diń jetispeýshiligi bar ekenin moıyndaý kerek. Qazaq tilinde óte qyzyqty jazatyn keıbir jas jigitter men qyzdar bar, biraq olar kınoda jumys istemeıdi, kóbinese tanymal veb-serıaldardy shy­ǵarady jáne sol sebepti olar ınternette mańyzǵa ıe.

Ekinshi jaǵynan, bizde jyl saıyn ana tilinde kásibı bilimdi qajet ete­tin qazaqtildi talapkerlerdiń sany ar­­typ kele jatqanyn eskerý qajet. Bi­raq memlekettik tilde jazylǵan sapa­ly ádistemelik baza joq. Jyl sa­ıyn biz dramatýrgterdi shyǵaramyz, biraq sońǵy úsh jylda dramatýrgııa bo­ıyn­sha bir ǵana kitap qazaq tiline aýda­ryl­ǵan. Bul rette meniń Qazaq óner aka­­demııasyndaǵy stýdentterim aýdar­manyń aýyr ekenin jáne olarǵa orys tilinde oqý túsiniktirek ekenin aıtady.

Akademııa 25 jylǵa jýyq qyzmet etip keledi, biraq memlekettik tilde dra­matýrgııa boıynsha oqýlyqtar joq. Me­nińshe, úlken sátsizdik degen osy. Bizdiń kınodaǵy kóptegen qıyn­dyq­tar jaqsy dramatýrgııanyń joqty­ǵy­nan ­týyndap otyr. Shyn máninde, Kýleshov, Eızenshteın, Tarkovskııdiń kitap­ta­­ry­nan bastap, sheteldik avtorlardyń kere­met dramalyq oqýlyqtaryna de­ıin álem­niń barlyq kıno mektepteri qoldanatyn ǵajap eńbekter tolyp jatyr».

Sansyzbaı MÁDIEV: «Kıno – bul eń aldymen rýhanı baılyq. Biz bul baı­lyǵymyzdy joǵaltyp, sońǵy jyldary ǵana osy olqylyqtyń ornyn qaıta toltyrýǵa tyrysyp jatyrmyz. Barlyq kóterilip otyrǵan máselelerdiń mańyzy zor. Bizde kınodramatýrgııa álsirep tur, al kınosynshylar múldem joq, ásirese qazaqtildi mamandar az. Bul óte mańyzdy jáne ózekti másele. Munda aıtylyp jatqandardyń bári de mańyzdy, biz áriptesterimizdi qoldaýǵa daıynbyz».

Baýyrjan ShО́KENOV: «Biz ne­likten Qazaqstannyń jetekshi joǵarǵy oqý oryndarynyń biri QazUÝ-ǵa júgin­genimizdi taǵy da aıta keteıin. Kıno – bul óte mańyzdy sala, akademııalyq tásildersiz ındýstrııany odan ári jyljytý múmkin emes. Birinshiden, bizdi ssenarıı jáne dramatýrgııa salasyndaǵy bilim máseleleri oılandyrady. Ekin­shiden, kınosynshylyq pen kınojýrnalıstıka da bizge aýadaı qajet. Dálirek aıtsaq, osy saladaǵy akademııalyq bi­lim jetkiliksiz. Sonymen birge jaqynda biz Máskeý kıno mektebiniń ókilderimen kez­destik, olar bilim berýdi ózgeshe tur­ǵydan qarastyrady. Iаǵnı olar aka­demııalyq emes, eń kóp degende úsh jyl­dyq oqý prosesinde ıgerýge bolatyn jedel bilim retinde qolǵa alýdy qolaıly sanap otyr. Árıne, jedel bilim alý úshin myqty materıaldyq bazanyń bolýy mańyzdy. Munda kıno óndirisi salasynda suranysqa ıe ma­mandyqtar úshin praktıkalyq bilim qajet. Kınoındýstrııa barlyq qajetti mamandardy sapaly daıarlaǵanda ǵana alǵa jyljýy múmkin jáne bul másele QazUÝ arqyly sheshilse, keremet bolar edi. Nelikten? Eń aldymen, bul qajetti quraldar men kıno túsirý turǵysynan jaqsy bazanyń, ıaǵnı kıno óndirisine is júzinde qajet nárseler – pavılondar, jabdyqtar, dybys jazý jáne montajdaý stýdııalarynyń bolýy. Eger biz bul máseleni birlesip sheshe alsaq jáne jaqyn arada iske asyra alsaq, menińshe, eń úlken jetistik osy bolmaq».