Oıyl ormany, Barqyn qumy

Ulan-baıtaq qazaq dalasynyń batysynda jatqan Oıyl óńiri ejelden-aq árqıly ult nazaryn ózine aýdartqan. Aqtóbe oblysynyń tarıhynda eń shejireli ordalardyń biri retinde Oıyl óńirin atasaq, batys ólkesiniń tarıhnamasyna qııanat bolmas dep oılaımyz. Oıyl jónindegi jazba derekterge kóz júgirtsek, ol bizdiń zamanymyzǵa deıingi 950-1000 jyldarǵa tustas dep esepteýge týra keledi. Táýelsiz elimizdiń álemdik qoǵamdastyqtaǵy orny aıqyndalyp, bedeli ósken saıyn, sóz joq, júregimizdi qýanysh sezimi kerneıdi. Osyndaı sezim qanatynda týǵan jerdiń ár tasynan tamyr tartatyn tarıhyna da úńile túsesiń. Sondaı bir sátterde týǵan jerdiń boz tóbeleri, qum jotalary, kógildir saǵymǵa oralyp móldireı aqqan ejelgi Oıyl ózeni alystan menmundalap qylańdaǵandaı bolady. Oraldyń arǵy betinde qonystaný men jerge ornalasýǵa qatysty 1906-1910 jyldardy qamtyǵan Sankt-Peterbýrgte 1911 jyly jaryq kórgen esepte Temir oıazynyń Qalmaqqyrǵan bolysyndaǵy Oıyl ózeniniń sol jaq saǵasynda, Shıli mańynda jaıqalyp ósip turǵan, aryqpen sýarylatyn baý-baqsha erekshe nazar aýdaratyny, móldiregen san sýret, san túspen qubylǵan jemis-jıdekterdiń qoınaýy qut Túrkistan óńirin eske túsiretini naqtylap jazylǵan. Shıli jerin sýlandyrýǵa qolaıly ekenin sezgen dıqandar negizinen 1880 jyldan bastap munda alma aǵashtaryn otyrǵyza bastaǵan. Astyńǵy jaǵy jaıqalyp, bıiktegen saıyn súıirlene beretin (pıramıdaly) terekter ósiredi. Ol kezde sulý ári mamyq shashyratpaıtyn mundaı terekter qazaq topyraǵynda múldem sırek kezdesetin. Mamandardyń aıtýynsha, ol elimizge HIH ǵasyrdyń 90-jyldarynda ǵana ákeline bastaǵan. Demek, Oıyl topyraǵy elimizde terektiń mundaı túrin jersindirýdiń alǵashqy qarlyǵashtarynyń biri bolǵan. Oıyl orman sharýashylyǵy bul óńirde soǵystan sońǵy kezde qatty damydy. Oǵan sebep jerdi kógaldandyrý, egis alqaptaryn qorǵaýǵa kóńil bólinýi edi. Alǵashqyda eldi mekendi  qum kóshkininen saqtap qalý úshin qaraǵaılar otyrǵyzylǵan. Qazir kishigirim ormanǵa aınalǵan bul mekenniń tabıǵaty keremet. Qaz-qatar tizilgen tip-tik aǵashtar erekshe kózge túsedi. Qaraǵaı jańǵaqtarynan aıaq alyp júre almaısyń. Ormannyń ortasynda halyq Qyzyl sý dep atap ketken kishigirim kól bar. Bul jerde buryn kóne qala bolǵan desedi kónekóz qarııalar. Keıin qum basyp ketken. Oǵan osy jerden tabylǵan balbal tastar kýá. Barqyn qumy – Oıyl aýylynyń ońtús­tik-batysynda, Oıyl ózeniniń ańǵarymen jarasymdy tabıǵı úılesimde, onyń kólemi 34 346 gektar jerdi alyp jatyr. Shóptesin ósimdikteri arasynda burshaq tuqymdastan júzgen, qulanquıryq, qumarshyq, jyńǵyl jıi kezdesedi. Bul – Ortalyq Azııa qumdaryna tán óskinniń qıyr soltústigindegi sırek kórinisi. Kezinde qum kóshkinin toqtatý maqsatymen 1873, 1899, 1903, 1907, 1913 jyldary qaraǵaı, terek aǵashtarynyń kóshetteri otyrǵyzylǵan. Sýsyldaǵan qumy da map-maıda. Bul qumnyń ózindik qasıeti de joq emes. Aýyl turǵyndary qumǵa «shomylyp», emdik sharalar jasaıdy. Ǵylym tilimen aıtqanda, bul — «psammoterapııa» (latynshadan aýdarǵanda «psammos» — qum,  therapia — emdelý), ıaǵnı qummen emdelý. Ystyq qum kóptegen dertke shıpa. Eń alǵash álemde qummen emdelýdi vavılondyqtar bastaǵan. Bul emniń qasıeti jaıynda Gerodot, Galen, Avısenna sekildi ǵalymdar jazǵan. Ystyq qum tirek-qımyl aýrýlaryna, býyn, omyrtqa, bulshyq et, búırek, júıke aýrýlary,  áıelderdiń jynys músheleri aýrýlaryna em.  Em qabyldaý úshin 45-55 gradýsqa deıin qyzǵan qumǵa deneni kómip, tek bas pen  júrektiń tusy ashyq qaldyrylady.Osyndaı ystyq qumda eresekter 25-30 mınýt, balalar 10-15 mınýt jatýy kerek.  Sosyn jarty saǵat kóleńkede demalady. Dertinen aıyǵý úshin bul shıpany 10-12 kún qaıtalaý qajet. Oıyldyqtar aýyl irgesindegi Barqyn qumyna, ásirese, shilde-tamyz aılarynda jıi keledi. Tamasha tabıǵaty bar, taza aýada dem alyp, oǵan qosa  dertterine shıpa taýyp ketedi. Bul mańda qasqyr, túlki, qoıan, sary­shu­naq, tyshqan sekildi ańdar men jándikter kezdesedi. Aýyl turǵyndarynyń aıtýynsha, baǵzy bir jyldary bul mekenge aıýlar jiberilgen kórinedi. Barqynnyń taǵy bir kóriktisi – Qan­dy­aǵash. Shyryny aq bolyp aǵady da, bara-bara qyzarady, sondyqtan qandyaǵash ata­lyp ketken. Aǵashty keskennen keıin eki kún ishinde tastaı bolyp qatyp qalady. Osyndaı qattylyǵyna baılanysty buryn ata-babalarymyz kıiz úıdiń shańyraǵyn osy qandyaǵashtan jasaǵan. Tipti, kezinde ol naızanyń sabyn jasaýǵa paıdalanylypty. Oıyl ormanynda dolana, qaraqat, ıt­muryn, andyz, joljeken, qoıbúldirgen sııaq­ty jemis-jıdek ósimdikteri kóp kez­de­sedi. Qum eteginde orhıdeıanyń, sh­a­­tyr­ly gúlbutanyń, qurtqagúldiń sırek kezdesetin túrleri jaıqalady. Ta­bıǵattyń osynshama syıyn boıyna jı­naǵan Barqynnyń eteginde betinde túıe­japyraq, gúldi shyrmaýyqtary qal­qy­ǵan Qyzylsý móldireıdi. Jergilikti aqyn Joldybaı Aıtqulovtyń osy bir tańǵa­jaıyp tabıǵaty tamsandyrǵan óńirdi: «Men týǵan jer búldirgendi, búrgendi, Qalyń toǵaı kóktem kele túrge endi. Baılyq tunǵan Barqyn qumnyń baýyry, Samal esse saıa qylar irgeńdi», dep jyrǵa qosýy da sondyqtan. Otanymyzdyń batys óńirinde sırek kezdesetin, jyl ótken saıyn jutańdanyp bara jatqan osy jasyl beldeýli, syńsyǵan qaraǵaıly Oıyl ormanyn Úkimet óz qamqorlyǵyna alyp, Barqyn qoryqshasyna aınaldyrar kez kelgeni kúmánsiz. Bul óńirdiń týrızmdi damytýǵa ózinen-ózi suranyp turǵany da sózsiz.  Baǵdagúl DÚISEǴALIEVA, Prıgorodnyı orta mektebiniń muǵalimi.   AQTО́BE.