Onyń ústine Shyńǵys Aıtmatov qazaq jazýshylarymen, qazaq rýhanııatynyń janashyrlarymen jaqsy qarym-qatynasta bolǵandyǵynan da shyǵar, qalamgerdiń «Aq kemesin» bolsyn, «Jámılasyn» bolsyn, «Teńiz jaǵalaı júgirgen tarǵyl tóbetin» bolsyn, qyrǵyz-qazaq qana emes, túrki álemi, basqa da jahan elderi óte jyly qabyldaǵany málim.
Shyńǵys Aıtmatovtyń tamasha týyndylary qazaq kompozıtorynyń da shyǵarmashylyǵynyń ósýine sep boldy. Mýzyka zertteýshisi, án áleminiń darabozy, belgili kompozıtor Ilıa Jaqanov Shyńǵys shyǵarmalarynyń jelisi negizinde birneshe án jazǵany bar. Ol týyndylardyń barlyǵy da tyńdarmandy beıjaı qaldyrmaǵany anyq. Solardyń biri – «Danııardyń áni». Estradany batystyń ekspansııasyna telıtin kompozıtordyń bul áni romans sekildi janyńdy baýraıtyny bar. Júrektiń qylyn shertetin shyǵarmany el eshqashan umytpaq ta emes.
«Aı jaryq typ-tynysh
atyrap,
Júrekter taǵy da qaýyshty.
Janaryń juldyzdaı
jarqyrap,
Tolqytty
sabyrdy taýysty.
Bar ánim sen, Jámıla,
Armanym sen, Jámıla.
Asyl zatym,
Perızatym,
Jan rahatym!»
dep keletin keń tynysty án esti tyńdarmannyń qulaǵynan kirip, boıyn alatyny ras. Kóptegen keremet ándi jazǵan kompozıtordyń «Danııardyń ánin» dúnıege ákelýine ne túrtki boldy?
«1963 jyldyń qazan aıy jadymda máńgi qalatyn shyǵar. Tańerteń úıde Tıysh apań ekeýmiz sháı iship otyrǵanbyz. Moskva radıosynan «Qyrǵyzdyń belgili jazýshysy Shyńǵys Aıtmatov Lenındik syılyqtyń laýreaty atandy» degen habardy qulaǵymyz shaldy. Men ol ýaqytta televıdenıede jas redaktormyn. 26 jastaǵy qylshyldaǵan jigitpin ǵoı. Tańerteń jumysqa kelsek, búkil televıdenıe, radıoda qarbalas tirshilik qyzyp tur eken. Shyńǵystyń Lenındik syılyqty alǵanyn úlken áńgime qylyp, dýyldatyp iri is-sharalar ótkizemiz dep jatqandaryn baıqadym. Sonda «Qazaq» radıosy men televıdenıesi memlekettik komıtetiniń predsedateli Kenjebolat Shalabaev degen óte bilimdi azamat taýda demalyp jatqan demalysyn úzip kelip, bizge: «Búgin Shyńǵys Aıtmatov laýreat boldy, erteń Frýnzege keledi. Sosyn qyrǵyzdardyń ózine soqtyrmaı, bizge alyp kelip, qazaqtyń televıdenıesinen birinshi ret biz ǵana baspasóz máslıhatyn uıymdastyryp berýimiz kerek. О́ıtkeni Shyńǵys Aıtmatovtyń laýreat atanýyna barlyq jaǵdaıdy jasap ketken – keshegi uly jazýshy Muhtar Áýezov. Sol kisiniń ósıetimen Shyńǵys Aıtmatov, mine, Lenın syılyǵynyń laýreaty bolyp otyr», – dep óz oıyn bildirdi.
Sol kúni árqaısymyzǵa ózi jeke-jeke tapsyrma da berdi. Frýnzege baratyn adamdardy taǵaıyndady. Qazannyń on biri kúni Shyńǵys Aıtmatov keldi, ertesine tikeleı efırge shyqtyq. Men ony estigen sátte tús áletinde úıge kelip, apań ekeýmiz sháı iship otyrǵan kezde («Jámıla» povesiniń oryssha nusqasyn qaıtadan oqyp júrgen edim) bir epızodtar «Danııardyń áni» degen ánniń dúnıege kelýine sebepshi boldy. «Bar áni-i-im se- e-en, Já-á-ámılaaa, dármenim se-en, Já-ámılaaa. Asy-yl zaty-y-ym, pe-e-erıza-a-atym, jan ra-ha- a-atym…» (osy án tarıhy týraly aıtqanda Ilıa Jaqanov ándetetini bar). Mine, osy án týǵan kúni búkil radıo-televıdenıeni alasapyran jaǵdaıǵa túsirdi.
«Ne degen keremet án, bul án qalaı týdy? Aıtmatovqa úlken tartý bolatyn boldy ǵoı» desti olar. Ol kezde ándi jaı qabyldaı salmaıtyn edi. Kórkemdik keńestiń jyldam uıymdastyrǵan is-sharalarymen ándi qabyldady. Shyǵarmany qabyldaǵanda, ataqty kompozıtor Evgenıı Brýsılovskıı óziniń Qazaqstan týraly bir ánin Rıshat Abdýllınge jazdyryp, jumysyna qaıtyp bara jatqanda kórkemdik keńeske alyp keldi. Sonda ol kisi: «Velıkolepno. Eto ne tolko pesnıa. Eto chto? Romans ılı arııa? Pomoemý, arııa!» – dep jyly lebizin bildirdi.
Bul án 12 qazan kúni tikeleı efırde oryndaldy. Shyńǵys Aıtmatov pen bizdiń ataqty jazýshylarymyzdyń, jýrnalısterimizdiń, kınorejısserlerdiń, akterlerdiń jalpy 50-60 adamnan quralǵan qazaq ıntellıgensııasynyń aldynda osy án shyrqaldy. Týyndyny ózi sondaı sulý, kórkem, daýsy jarqyn tenor Mádesh Nııazbekov degen osy bizdiń Jambyldyń ánshisi (ol kezde konservatorııada oqıtyn) shalqytyp turyp aıtty. Roıalda Semen Kogan súıemeldedi. Án oryndalyp bitken soń Shyńǵys Aıtmatov arnaıy kelip, meni qushaqtap turyp betimnen súıip: «Abdan jakshy. Oqýmysh. Abdan jakshy. Eń sonyn obon meniń Jámılamnyń ǵashyǵy Danııardyń eń sonyn obony bul qazaq-qyrǵyz taalasyna shurqap ketetin kenen obon eken. Inım, saǵan zor ýrmatym meniń», – dep óziniń tilegin jetkizdi. Osyndaı oqıǵa oryn alǵan edi», deıdi Ilıa Jaqanov sol bir móldir kezdi esine alyp.
Jalpy, Ilıa Jaqanov Shyńǵys Aıtmatovtyń shyǵarmasy negizinde birneshe án jazǵany belgili. «Jámıla» povesi jelisimen dúnıege kelgen «Jámılanyń áni» týyndysy da júrekterdi terbegeni barshaǵa málim. Jalpy, Aıtmatovtyń dál osy povesi Ilıa Jaqanovtyń shyǵarmashylyǵyna kádimgideı áser etkeni ras. Kompozıtormen áńgimeleskenimizde ol atalǵan ándi Shyńǵystyń óz kabınetinde tyńdatqanyn da jaıyp salǵan bolatyn.
«Ol án uzaq jyl aıtylmaı jatty. Qazaq radıosy mýzyka redaksııasynyń bas redaktory bola turyp, barlyq jaǵdaı qolymda bolǵannyń ózinde eshbir ánshige kóńilim tolmaı, «Jámılanyń ániniń» oryndaý-
shysyn uzaq jyl tappadym. Táýelsizdiktiń 2 jyldyǵynda Shyńǵys Aıtmatovqa, Astrahan oblysynyń gýbernatory Gýjbınge Nursultan Nazarbaevtyń Prezıdenttik syılyǵy berildi. Mine, osy oqıǵanyń ústinde «Jámılanyń áni» oryndaldy. Qyrǵyzdyń sımfonııalyq orkestri keldi. Qyrǵyz Respýblıkasynyń halyq ártisi Darıǵa Jalǵasynova keremet shyrqady. Darıǵadan soń ne qyrǵyzda, ne qazaqta bul ándi eshkim aıta alǵan joq. Sol án respýblıka saraıynda ǵajap deńgeıde shyrqaldy da, aldyńǵy qatarda Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Shyńǵys Aıtmatov otyrdy. Uıymdastyrýshy jigitterdiń aıtýymen ekinshi qatarǵa men jaıǵastym. Osy kezde Darıǵa Jalǵasynova ánniń qaıyrmasyndaǵy «Danııarym, jan-jarym» degen tusyn «Nursultanym, jan-jarym» dep aıtyp jiberdi. Bul endi qyrǵyz ben qazaqtyń arasyndaǵy ózimsingen týysqandyq sezim sekildi kórindi», deıdi avtor.
Ilıa Jaqanov budan keıin de birneshe ándi dúnıege ákeldi. 1965 jyly «Shynarym meniń, shyraılym meniń» kitaby boıynsha «Áseldi», sosyn «Asylymdy», arada biraz jyl ótken soń «Qosh bol, Gúlsary» kitaby negizinde «Bıbijan» ánin shyǵarǵanyn mýzyka álemine ańsary aýǵan azamattar jaqsy biledi.
