19 Aqpan, 2014

Qyzbelde oıanǵan «Móldir mahabbat»

1700 ret
kórsetildi
11 mın
oqý úshin
elimiz bas teatrynyń júıeli qoıylymymen kórermenderdi rýhanı lázzatqa bólep keledi ...Almaty. О́tken qańtardyń eń sońǵy kúni mol qarly boldy. Japalaqtap jaýyp, jarylqap tastady. Kúni kesheler seldetip jańbyr quıyp turdy degenge kim senedi?! Almatyǵa báribir, qaı­ta tabıǵattyń qandaı da tosyn minezimen qulpyra túsedi... ...«Ákemteatrǵa» kele jatyp, Alataýǵa qaraımyn. Keshqurymda appaq shyńdary surlana munartady. Kóz aldyma ózimniń Qyzbel taýym kólbeń ete qalǵany nesi? Qyzbelden sálem, Alataý! Qazir kórsetiletin «Móldir mahabbat» dramasynyń (S.Muqanovtyń «Móldir mahabbat» romanynyń jelisi boıynsha jobasyn jazǵan ári qoıýshy rejısseri Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Áýbákir Rahımov) oqı­ǵasy qart Torǵaıdyń tósindegi Qyz­bel aýylynda bolǵany belgili ǵoı. Ata-babalar arpalysymen ótken tap kúresiniń kıkiljińderi, 1916 jyldyń maıdanǵa ásker ber­meý qamyndaǵy dúrbeleńi – Sultanbek (Búrkit) pen Bátımanyń (Bátes) bir-birine rýlas jaqyn bolýyna qaramastan, ǵashyqtyq dertke shalynýy, qysqasy, móldir mahabbattyń baldaı ári ýdaı ashy baıany teatr tilimen qalaı órilgen eken? Sony bilmekke qumarlyq óneboıdy ottaı sharpyp, jalyn-qyzýymen lapyldata túsedi. Ma­hab­batsyz ne mańyz bar myna dúnıede. Jegilgen qyzmetiń, toıyp ishken tamaǵyń, jasanyp kıgen kıimiń, aýzyńnan jyryp jıǵan dúnıe-múlkiń mahabbattyń bir ertegi-elesine tatı ala ma? Uly Abaı­dyń: «Mahabbatsyz – dúnıe bos, Haıýanǵa ony qosyńdar», deıtini qandaı shyndyq! E-e-eı-e-eı, Alataý! Qyzbel taýynyń baýraıynda búldirgen terip «til sorysqan» sol ýyz ma­hab­battan baıaǵy astanamyz Qy­zylordada ýlanyp qalǵan qos taǵ­dyrdyń taýqymetti tarıhy seniń ańǵaryńdaǵy kıeli óner ordasynda álimsaqtan beri tarqatylyp kele jatyr eken... Mahabbattan ǵana adasqandar ma eken?.. Endi adastyra kórmeshi sondaı beıbaqtardy, Alataý! Baýyryńa basyp túrlendir, túlettir, qazaqtyń qamqorshyl da qasıetti taýysyń ǵoı!.. Qolyńnan keledi... Qyzbelde oıanǵan balǵyn mahabbattyń móldir bastaýyn basqa arnaǵa buryp, súrindirip te, kúıindirip te «qandy tamuqqa» tirelgen kúıinde mashaqatty azap shektirilgenmen, túbinde – bizdiń Saryqopadaǵy «ystyq súıiske» (S.Muqanov) ne jetýshi edi... Beý, dúnıe – tek sondaı «ystyq súıisten» ǵana meldektep tursa ǵoı, myna jumyr jer áldeqashan mahabbattyń tal besigine aınalyp keter me edi?.. Oılanshy, Alataý! Járdemshil júregińniń shapaǵatyna bóleshi! Saǵynysqan, sarǵaıtqan, dandaısyǵan, daraqy qapaly mahabbattar saǵan qarap muńyn shaǵatynyn sezip júrsiń ǵoı! Kómektese kór! Kómektesshi!.. fota3 001 fota5 001 ... Shymyldyq syrǵyǵanda Qyzbeldiń qumdaq dalasy: qamys­ty, kóldi Saryqopanyń saǵasy sulbalandy. On jyl aıdaýdan azyp-tozyp qaıtqan Búrkit («Ser­per» syılyǵynyń ıegeri Erkebulan Daıyrov) kórindi. Týǵan topyraǵyn jerbaýyrlap qushyp, óksı-ókire, adasqanyna keshirim ótine jalbarynady, aldaǵy jańa ómirinde shalys baspaýǵa anttasady. Ishtegi sheri ne shıyrshyqtalǵan, nalyǵan qapasy ne Búrkittiń? Qaıtip jolynan jańyldy? Essiz mahabbattyń qurbany bolý – qashan tyıylady? Eseńgireý, derttený, dál­dúrlený, aqyr sońynda ne ólip, ne óltirip tyný – taǵdyr jazmyshy ma? Bul azap – qaı azap? Janyp-kúıip, jalyndap súıgeniń úshin kinálisiń be? Mahabbatty áspettegen perishte syndy kúnásiz «kóbelekter» nege júrekterinde ózderi tutatqan alaýǵa alańsyz jan jylytpaıdy? Ylǵı bir iń­kárine qoly jetpeı jyǵylý, to­syn súriný men múdirý, mahabbat­tan bal emes ý jalaǵandaı ýsoı­qy kúı keshý, kóńilin onyń to­tııaıynmen kúıdirý... Ári­ge barmasaq ta: Qalqaman-Ma­myr, Tólegen-Qyz Jibek, Qozy Kór­pesh-Baıan sulý, Syrym-Qara­kóz... Mahabbat joly netken aýyr?! Mahabbat móldirliginiń de laısańy, tunbasy, ólsheýsiz qumarlyǵyna saı esep­­siz azap-qatygezdigi taramdalyp jatady eken-aý! Sonda ma­hab­bat kim­ge dárý? Kimge em? Ý.Sheks­pır­diń «Otellosy», «Romeo jáne Djýlet­tasy» jyrlaǵan mahab­bat mashaqaty men lázzatyn kim kótere alar eken? «Láıli-Máj­nún» ǵashyqtyq derti she? Osy mysaldardan-aq qazaq sahna ónerinde mahabbat taqyrybyndaǵy qoıylymdardyń qanshalyqty sapalyq deńgeıde ıgerilip kele jatqanyn ańǵarýǵa bolatyndaı. Táýbe degizerlik tushynys bar eke­ni anyq. Mahabbat báribir – ár júrektiń dárýmeni de, ál-dármeni de eken! Rejısserlik myqty sheshimniń nátıjesinde Búrkit pen Bátestiń (ár­tis Zarına Karmenova) móldir mahabbaty sol zar-nalaly zamannyń sodyrly-surqııaly saıasatynyń maǵynasyz mazaǵyna aınalyp ketpeı, qysqa da bolsa nusqa ómir súr­gendiginde edi. Qyzyl keńestik-apparattyq mashınanyń ezgilep týraýyna shydaıtyn ne bar? Kúlli rýhanı qazyna kúıretildi. Adam jady óshirilip, máńgúrttik máýeledi. Tarıhynan, tilinen, dilinen, dininen aıyrylǵan ulttan tutastyq pen erkindik sýsyp tústi. Mysaly, teris yqpal áser-áleginen Búrkittiń ákeden bezinýi, Ahmet pen Mirjaqypty jaý sanatyna jatqyzyp, olardyń alashtyq kóz­qarasyna jıirkenishpen túısinýi,t.b. bıliktiń áleýmettik ádiletsizdikterine kúressiz mo­ıyn­­synýy – erteńinen kúder úz­gendiktiń, bodandyqtyń bu­ǵaýyna jantásilim kóngendiginiń aıqyn nyshany edi. Degenmen, órshil rýh aldynda úmitsizdik dármensiz eken. Bul tusta rejısser taptaýrynnan tó­telep tartyp, tyń soqpaqqa túsi­redi. Tapqyrlyq, árıne. Aıta­lyq, Ábýtálip (Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Saıat Merekeuly) balasy Búrkittiń jáne kezinde jazalaýshy ofı­ser­diń oǵynan ózi arashalap qal­ǵan Erkinniń («Daryn» jastar syılyǵynyń ıegeri Jandarbek Sadyrbaev) úsh taǵandy baǵyt-baǵdarly jelisindegi ıdeıalyq tartysyn barynsha shynshyldyqpen, keı tusta qatygezdikpen asha bi­lýi, árıne, ol keıipkerlerdiń ómirsheńdigine syn bolatyn. Bir kezdegi sol tájirıbelik kórinis kúni búginge deıin óziniń mol boıaý­ly reńkimen kórermenderin tabıǵılyǵymen tamsandyryp keledi. Bolashaqty boljaǵysh Ábýtálip, ázirshe solqyldaq kóz­qarasty Búrkit, zamannyń myń qubylǵysh qolshoqpary, zaty men záýzatynan at úrkerlik, keńes­tik kesapatshy Erkin tıpteri arqy­ly rejısser tutastaı bir ulttyń úmiti men armanyn, qaı­ǵy­sy men qasiretin, qyzyq-shy­jyǵyn qatarlastyra óredi. So­nyń nátıjesinde harakterler qaqtyǵysy sharyqtaý shegine kóterilip, bolat quıyndysyndaı sharlana túsedi. Bul, árıne, rejıs­serlik utymdy sheshim edi. Bir tánti eterligi sol, bulardyń arasyndaǵy bitispes kúreste Búrkit boıyndaǵy mahabbatqa ińkárlik sezim odaǵaılap erek­shelenip, ózge tirshilik sıpa­tyndaǵy qımyl-áreketti janyshtap basyp, tunshyqtyryp tastaıdy. Mahabbat bıligi men ústemdigi, erkeligi men sholjyńy qaıbir ospadar, josyqsyz tizgindi de tejeı alýymen qudiretti-aý! Sol sebepti de dramadaǵy mahabbat sıpaty alǵy kezekke kólbeńdep shyǵa beretini – qısyndy tujyrym eken. Drama personajdarynyń kórermender yqylasyn aýdaryp, peıilin úıirip otyratyn ekin­shi bir úsh buryshty – jelilik júıesi: Búrkit, Bátes jáne Músápir (ártis Nurlan Ábilov) tóńireginde shynshyl órbıdi. Aq mahabbat betine túsken qara daqtaı Músápir músirkeýli beınesimen-aq júrek syzdatyp, seziktendirip otyrady. Aqyry, onyń aramza oıy Búrkit pen Bátestiń senimine selkeý salady. Qara nıetpen lastanǵan aq mahabbat Búrkit aldynda kúnáǵa batyp edi... Júrekti qyrǵyshtaı qyrnaǵan qyzǵanysh túptiń-túbinde qandy oqıǵaǵa ulasyp ty­nady. Kekti Búrkit aılamen adal mahabbatynyń silikpesin shy­ǵarǵan, sóıtip, Bátes ekeýiniń or­tasyna ázázil sóz júgirtýimen degenine jetken Músá­pirdi atyp tas­taıdy... «Neniń qyzyǵyn kóp izde­seń, sonyń kúıigin bir tar­tasyń», dep Abaı danyshpan eskert­kenimen, júdá, mahabbattan jappaı jerinip zárezap bolý da jaramas. «О́lsheýin bilmek – bir úlken kerek is», dep ańdap basýǵa meńzegen de osy uly aqyn emes pe! Retsiz ańǵaldanyp shoq baspasań, aqyry durys bolary kámil-aý! Búrkit Músápirdi atyp óltir­di eken dep, ómir shirkin júri­sinen jańyla qoımapty-aý! Jy­lystap jalǵasyp jatyr... Qa­zaq qoǵamyndaǵy nebir alasa­py­ran zulmatty kezeń almasa kelip, túbinde Alash zııalylarynyń kóksegenindeı dara da dańǵyl jolǵa ulasatynyna on jylǵy aıdaýdan oralǵan Búrkittiń de senimi zor. Mine, ol: «Alǵashqy móldir mahabbatymdy qadirlep qorǵaı almaǵanyma ókinem!»– dep ah uryp, týǵan topyraǵynan keshirim ótinedi... Adasqanyn endigi adal ómirimen ótemekshi. ...Mahabbat ólmeıdi eken! О́l­me­geni ǵoı, Búrkitti de osynshama jyl jetegine alyp, týǵan jerine jetelep ákelip turǵany. Shymyldyq jabylǵanda, júrek tus shym etip, shanshyp ketti. Osy oqıǵa Qyzbelimde bolǵan edi. Sultanbektiń (Búrkittiń): «Sábıt! Sizdi abaqtyda kórip sóıleskende, basymnan keshken oılarymnyń kóbin búgip qalyp edim... Qysqasy, meniń tragedıem de, Bátımanyń (Bátestiń) tragedıesi de osy tetradtarda tolyq», dep «Eńbekshi qazaq» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń atynan sotqa qoǵamdyq aıyptaýshy retinde qatysqan jazýshy S.Muqanovqa tapsyrǵan óz ómiri týraly dastanyn túnde bastap, tań bozaryp atqansha Tónter aǵamyzdyń dombyraǵa qosyp jyrlaǵanyna bala kezimizde kýá bolǵan edik. Kóp shýmaǵy esimizde... «Bátıma, qosh bolyp tur, kórgenimshe, Ketpessiń sen esimnen ólgenimshe, Qaıǵyryp qapalyqpen óter kúnim, Qaıtyp kep dıdaryńdy kórgenimshe», – dep sorǵalatatyn edi... Súıisken júrek dertine sýarylǵan bul dastan jelisimen keıin «Adasqandar», «Móldir mahabbat» romandary jazylǵany málim. Sultanbek (Búrkit) 1942 jyly 13 naýryzda 34 jasynda ókpe aýrýynan qaıtys boldy. Artynda tuıaq qalmaǵan. Al Bátıma (Bátes) keıin úıli-barandy bolyp ómir súrgen... ...Teatrdan shyqqanda qar áli údete japalaqtap jaýyp tur eken. Tún tylsymynan Alataý kórinbeıdi... Móldir mahabbattardy baýyryna basyp, maýjyraı tynystap jatqandaı. Súıinshi, Alataý! Búrkit pen Bátes móldir mahabbatynyń sońy qýanyshqa – eldik murattyń oryndalatynyna: egemen eldikke, shat-shadyman tur­mysqa, baıandy baqytqa ula­sa­tynyna senim nyǵaıa tústi... Iá, sát! ...Mahabbatsyz myna dúnıeniń túr-túsi nildeı ońyp, qýdaı bozaryp, gúldeı solyp keter me edi?! Jas-kárini áldılegen mahabbat net­ken qudiretti ediń! ...Áýezov teatry!.. Mahab­battyń mazdaǵyn ár júrekke jetkizip kele jatqan tynymsyz da tabandy, shabytty tirligiń úshin!.. Áýbákir Rahımovtaı talantty rejısseriń kóp bolsyn! Qaısar ÁLIM, «Egemen Qazaqstan». ALMATY. Sýretterde: «Móldir mahabbat» spekta­kli­nen kórinister.
Sońǵy jańalyqtar