elimiz bas teatrynyń júıeli qoıylymymen kórermenderdi rýhanı lázzatqa bólep keledi
...Almaty. О́tken qańtardyń eń sońǵy kúni mol qarly boldy. Japalaqtap jaýyp, jarylqap tastady. Kúni kesheler seldetip jańbyr quıyp turdy degenge kim senedi?! Almatyǵa báribir, qaıta tabıǵattyń qandaı da tosyn minezimen qulpyra túsedi...
...«Ákemteatrǵa» kele jatyp, Alataýǵa qaraımyn. Keshqurymda appaq shyńdary surlana munartady. Kóz aldyma ózimniń Qyzbel taýym kólbeń ete qalǵany nesi? Qyzbelden sálem, Alataý! Qazir kórsetiletin «Móldir mahabbat» dramasynyń (S.Muqanovtyń «Móldir mahabbat» romanynyń jelisi boıynsha jobasyn jazǵan ári qoıýshy rejısseri Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Áýbákir Rahımov) oqıǵasy qart Torǵaıdyń tósindegi Qyzbel aýylynda bolǵany belgili ǵoı. Ata-babalar arpalysymen ótken tap kúresiniń kıkiljińderi, 1916 jyldyń maıdanǵa ásker bermeý qamyndaǵy dúrbeleńi – Sultanbek (Búrkit) pen Bátımanyń (Bátes) bir-birine rýlas jaqyn bolýyna qaramastan, ǵashyqtyq dertke shalynýy, qysqasy, móldir mahabbattyń baldaı ári ýdaı ashy baıany teatr tilimen qalaı órilgen eken? Sony bilmekke qumarlyq óneboıdy ottaı sharpyp, jalyn-qyzýymen lapyldata túsedi. Mahabbatsyz ne mańyz bar myna dúnıede. Jegilgen qyzmetiń, toıyp ishken tamaǵyń, jasanyp kıgen kıimiń, aýzyńnan jyryp jıǵan dúnıe-múlkiń mahabbattyń bir ertegi-elesine tatı ala ma? Uly Abaıdyń: «Mahabbatsyz – dúnıe bos, Haıýanǵa ony qosyńdar», deıtini qandaı shyndyq!
E-e-eı-e-eı, Alataý! Qyzbel taýynyń baýraıynda búldirgen terip «til sorysqan» sol ýyz mahabbattan baıaǵy astanamyz Qyzylordada ýlanyp qalǵan qos taǵdyrdyń taýqymetti tarıhy seniń ańǵaryńdaǵy kıeli óner ordasynda álimsaqtan beri tarqatylyp kele jatyr eken... Mahabbattan ǵana adasqandar ma eken?.. Endi adastyra kórmeshi sondaı beıbaqtardy, Alataý! Baýyryńa basyp túrlendir, túlettir, qazaqtyń qamqorshyl da qasıetti taýysyń ǵoı!.. Qolyńnan keledi... Qyzbelde oıanǵan balǵyn mahabbattyń móldir bastaýyn basqa arnaǵa buryp, súrindirip te, kúıindirip te «qandy tamuqqa» tirelgen kúıinde mashaqatty azap shektirilgenmen, túbinde – bizdiń Saryqopadaǵy «ystyq súıiske» (S.Muqanov) ne jetýshi edi... Beý, dúnıe – tek sondaı «ystyq súıisten» ǵana meldektep tursa ǵoı, myna jumyr jer áldeqashan mahabbattyń tal besigine aınalyp keter me edi?.. Oılanshy, Alataý! Járdemshil júregińniń shapaǵatyna bóleshi! Saǵynysqan, sarǵaıtqan, dandaısyǵan, daraqy qapaly mahabbattar saǵan qarap muńyn shaǵatynyn sezip júrsiń ǵoı! Kómektese kór! Kómektesshi!..

... Shymyldyq syrǵyǵanda Qyzbeldiń qumdaq dalasy: qamysty, kóldi Saryqopanyń saǵasy sulbalandy. On jyl aıdaýdan azyp-tozyp qaıtqan Búrkit («Serper» syılyǵynyń ıegeri Erkebulan Daıyrov) kórindi. Týǵan topyraǵyn jerbaýyrlap qushyp, óksı-ókire, adasqanyna keshirim ótine jalbarynady, aldaǵy jańa ómirinde shalys baspaýǵa anttasady.
Ishtegi sheri ne shıyrshyqtalǵan, nalyǵan qapasy ne Búrkittiń? Qaıtip jolynan jańyldy? Essiz mahabbattyń qurbany bolý – qashan tyıylady? Eseńgireý, derttený, dáldúrlený, aqyr sońynda ne ólip, ne óltirip tyný – taǵdyr jazmyshy ma? Bul azap – qaı azap? Janyp-kúıip, jalyndap súıgeniń úshin kinálisiń be? Mahabbatty áspettegen perishte syndy kúnásiz «kóbelekter» nege júrekterinde ózderi tutatqan alaýǵa alańsyz jan jylytpaıdy? Ylǵı bir ińkárine qoly jetpeı jyǵylý, tosyn súriný men múdirý, mahabbattan bal emes ý jalaǵandaı ýsoıqy kúı keshý, kóńilin onyń totııaıynmen kúıdirý... Árige barmasaq ta: Qalqaman-Mamyr, Tólegen-Qyz Jibek, Qozy Kórpesh-Baıan sulý, Syrym-Qarakóz... Mahabbat joly netken aýyr?! Mahabbat móldirliginiń de laısańy, tunbasy, ólsheýsiz qumarlyǵyna saı esepsiz azap-qatygezdigi taramdalyp jatady eken-aý! Sonda mahabbat kimge dárý? Kimge em? Ý.Shekspırdiń «Otellosy», «Romeo jáne Djýlettasy» jyrlaǵan mahabbat mashaqaty men lázzatyn kim kótere alar eken? «Láıli-Májnún» ǵashyqtyq derti she?
Osy mysaldardan-aq qazaq sahna ónerinde mahabbat taqyrybyndaǵy qoıylymdardyń qanshalyqty sapalyq deńgeıde ıgerilip kele jatqanyn ańǵarýǵa bolatyndaı. Táýbe degizerlik tushynys bar ekeni anyq.
Mahabbat báribir – ár júrektiń dárýmeni de, ál-dármeni de eken! Rejısserlik myqty sheshimniń nátıjesinde Búrkit pen Bátestiń (ártis Zarına Karmenova) móldir mahabbaty sol zar-nalaly zamannyń sodyrly-surqııaly saıasatynyń maǵynasyz mazaǵyna aınalyp ketpeı, qysqa da bolsa nusqa ómir súrgendiginde edi. Qyzyl keńestik-apparattyq mashınanyń ezgilep týraýyna shydaıtyn ne bar? Kúlli rýhanı qazyna kúıretildi. Adam jady óshirilip, máńgúrttik máýeledi. Tarıhynan, tilinen, dilinen, dininen aıyrylǵan ulttan tutastyq pen erkindik sýsyp tústi. Mysaly, teris yqpal áser-áleginen Búrkittiń ákeden bezinýi, Ahmet pen Mirjaqypty jaý sanatyna jatqyzyp, olardyń alashtyq kózqarasyna jıirkenishpen túısinýi,t.b. bıliktiń áleýmettik ádiletsizdikterine kúressiz moıynsynýy – erteńinen kúder úzgendiktiń, bodandyqtyń buǵaýyna jantásilim kóngendiginiń aıqyn nyshany edi.
Degenmen, órshil rýh aldynda úmitsizdik dármensiz eken. Bul tusta rejısser taptaýrynnan tótelep tartyp, tyń soqpaqqa túsiredi. Tapqyrlyq, árıne. Aıtalyq, Ábýtálip (Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Saıat Merekeuly) balasy Búrkittiń jáne kezinde jazalaýshy ofıserdiń oǵynan ózi arashalap qalǵan Erkinniń («Daryn» jastar syılyǵynyń ıegeri Jandarbek Sadyrbaev) úsh taǵandy baǵyt-baǵdarly jelisindegi ıdeıalyq tartysyn barynsha shynshyldyqpen, keı tusta qatygezdikpen asha bilýi, árıne, ol keıipkerlerdiń ómirsheńdigine syn bolatyn. Bir kezdegi sol tájirıbelik kórinis kúni búginge deıin óziniń mol boıaýly reńkimen kórermenderin tabıǵılyǵymen tamsandyryp keledi. Bolashaqty boljaǵysh Ábýtálip, ázirshe solqyldaq kózqarasty Búrkit, zamannyń myń qubylǵysh qolshoqpary, zaty men záýzatynan at úrkerlik, keńestik kesapatshy Erkin tıpteri arqyly rejısser tutastaı bir ulttyń úmiti men armanyn, qaıǵysy men qasiretin, qyzyq-shyjyǵyn qatarlastyra óredi. Sonyń nátıjesinde harakterler qaqtyǵysy sharyqtaý shegine kóterilip, bolat quıyndysyndaı sharlana túsedi. Bul, árıne, rejısserlik utymdy sheshim edi. Bir tánti eterligi sol, bulardyń arasyndaǵy bitispes kúreste Búrkit boıyndaǵy mahabbatqa ińkárlik sezim odaǵaılap erekshelenip, ózge tirshilik sıpatyndaǵy qımyl-áreketti janyshtap basyp, tunshyqtyryp tastaıdy. Mahabbat bıligi men ústemdigi, erkeligi men sholjyńy qaıbir ospadar, josyqsyz tizgindi de tejeı alýymen qudiretti-aý! Sol sebepti de dramadaǵy mahabbat sıpaty alǵy kezekke kólbeńdep shyǵa beretini – qısyndy tujyrym eken.
Drama personajdarynyń kórermender yqylasyn aýdaryp, peıilin úıirip otyratyn ekinshi bir úsh buryshty – jelilik júıesi: Búrkit, Bátes jáne Músápir (ártis Nurlan Ábilov) tóńireginde shynshyl órbıdi. Aq mahabbat betine túsken qara daqtaı Músápir músirkeýli beınesimen-aq júrek syzdatyp, seziktendirip otyrady. Aqyry, onyń aramza oıy Búrkit pen Bátestiń senimine selkeý salady. Qara nıetpen lastanǵan aq mahabbat Búrkit aldynda kúnáǵa batyp edi... Júrekti qyrǵyshtaı qyrnaǵan qyzǵanysh túptiń-túbinde qandy oqıǵaǵa ulasyp tynady. Kekti Búrkit aılamen adal mahabbatynyń silikpesin shyǵarǵan, sóıtip, Bátes ekeýiniń ortasyna ázázil sóz júgirtýimen degenine jetken Músápirdi atyp tastaıdy... «Neniń qyzyǵyn kóp izdeseń, sonyń kúıigin bir tartasyń», dep Abaı danyshpan eskertkenimen, júdá, mahabbattan jappaı jerinip zárezap bolý da jaramas. «О́lsheýin bilmek – bir úlken kerek is», dep ańdap basýǵa meńzegen de osy uly aqyn emes pe! Retsiz ańǵaldanyp shoq baspasań, aqyry durys bolary kámil-aý!
Búrkit Músápirdi atyp óltirdi eken dep, ómir shirkin júrisinen jańyla qoımapty-aý! Jylystap jalǵasyp jatyr... Qazaq qoǵamyndaǵy nebir alasapyran zulmatty kezeń almasa kelip, túbinde Alash zııalylarynyń kóksegenindeı dara da dańǵyl jolǵa ulasatynyna on jylǵy aıdaýdan oralǵan Búrkittiń de senimi zor. Mine, ol: «Alǵashqy móldir mahabbatymdy qadirlep qorǵaı almaǵanyma ókinem!»– dep ah uryp, týǵan topyraǵynan keshirim ótinedi... Adasqanyn endigi adal ómirimen ótemekshi.
...Mahabbat ólmeıdi eken! О́lmegeni ǵoı, Búrkitti de osynshama jyl jetegine alyp, týǵan jerine jetelep ákelip turǵany.
Shymyldyq jabylǵanda, júrek tus shym etip, shanshyp ketti. Osy oqıǵa Qyzbelimde bolǵan edi. Sultanbektiń (Búrkittiń): «Sábıt! Sizdi abaqtyda kórip sóıleskende, basymnan keshken oılarymnyń kóbin búgip qalyp edim... Qysqasy, meniń tragedıem de, Bátımanyń (Bátestiń) tragedıesi de osy tetradtarda tolyq», dep «Eńbekshi qazaq» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń atynan sotqa qoǵamdyq aıyptaýshy retinde qatysqan jazýshy S.Muqanovqa tapsyrǵan óz ómiri týraly dastanyn túnde bastap, tań bozaryp atqansha Tónter aǵamyzdyń dombyraǵa qosyp jyrlaǵanyna bala kezimizde kýá bolǵan edik. Kóp shýmaǵy esimizde... «Bátıma, qosh bolyp tur, kórgenimshe, Ketpessiń sen esimnen ólgenimshe, Qaıǵyryp qapalyqpen óter kúnim, Qaıtyp kep dıdaryńdy kórgenimshe», – dep sorǵalatatyn edi... Súıisken júrek dertine sýarylǵan bul dastan jelisimen keıin «Adasqandar», «Móldir mahabbat» romandary jazylǵany málim. Sultanbek (Búrkit) 1942 jyly 13 naýryzda 34 jasynda ókpe aýrýynan qaıtys boldy. Artynda tuıaq qalmaǵan. Al Bátıma (Bátes) keıin úıli-barandy bolyp ómir súrgen...
...Teatrdan shyqqanda qar áli údete japalaqtap jaýyp tur eken. Tún tylsymynan Alataý kórinbeıdi... Móldir mahabbattardy baýyryna basyp, maýjyraı tynystap jatqandaı. Súıinshi, Alataý! Búrkit pen Bátes móldir mahabbatynyń sońy qýanyshqa – eldik murattyń oryndalatynyna: egemen eldikke, shat-shadyman turmysqa, baıandy baqytqa ulasatynyna senim nyǵaıa tústi... Iá, sát!
...Mahabbatsyz myna dúnıeniń túr-túsi nildeı ońyp, qýdaı bozaryp, gúldeı solyp keter me edi?! Jas-kárini áldılegen mahabbat netken qudiretti ediń!
...Áýezov teatry!.. Mahabbattyń mazdaǵyn ár júrekke jetkizip kele jatqan tynymsyz da tabandy, shabytty tirligiń úshin!.. Áýbákir Rahımovtaı talantty rejısseriń kóp bolsyn!
Qaısar ÁLIM,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
Sýretterde: «Móldir mahabbat» spektaklinen kórinister.