Sýrette: qaıratker qalamger Sherhan Murtaza Shoqyr aǵasyna er-turman syılap tur. Almaty qalasy, 1993 jyl, 18 jeltoqsan
Endeshe, joǵarydaǵy ult qaıratkerleri tarapynan kemel baǵa berilgen Shoqyr Bóltekuly kim? Tanymal sport jýrnalısi Qydyrbek Rysbek: «Shoqyr Bóltekuly – sonaý dúrbeleńge toly 1916 jyly 29 qazan kúni Mańǵystaý oblysy, Mańǵystaý aýdany, Jarmysh aýylynda dúnıege keldi. Ákesi Bóltek qarapaıym balyqshy eken. Bir kúni teńizge balyqqa shyqqanda qatty jel kóterilip, qaıyǵy aýdarylady da, ózi jaǵaǵa aman shyǵyp qalady. Bóltek dúleı daýylmen arpalysqan boıda qaıyǵyna umtylady. Qaıyqqa jaqyndaǵanda aýda typyrlap jatqan dáý shoqyr balyǵyna kózi túsedi. Oljasyn alyp úıine bettegen Bóltektiń aldynan aýyldastary júgire shyǵyp: «Súıinshi! Áıeliń ul tapty», deıdi. Qýanyshy qoınyna syımaǵan Bóltek ulyna «Shoqyr» dep at qoıypty» deıdi.
Sózimizdi ary qaraı tarqatar bolsaq, Shókeńniń balalyq shaǵy men es jıyp, etek basqan jalyndy jastyǵy ashtyq jyldaryna dóp kelip, sońy Uly Otan soǵysyna ulasypty. Boks atasynyń ómir tarıhyn zerttegen sport tarıhshysy Qydyrbek Ádilbekulynyń jazýy boıynsha, Shoqyr es bilgen kezinde ákesinen, arada az ýaqyt ótkende anasynan aıyrylyp, toǵyz jasynda Fort-Shevchenko qalasyndaǵy balalar úıinen pana tabady. Qaladaǵy jeti jyldyq mektepte oqyp júrgen kezinde onyń sýret salýǵa beıimin baıqaǵan ustazdary Bakýdegi kórkemsýret ýchılıshesinde oqýǵa keńes beredi. Bakýde úsh jyl oqyǵan Shoqyr Bóltekuly 1934 jyly Kıevtegi kórkemsýret akademııasyna túsedi. Shókeń bylǵary qolǵapty alǵash ret Kıevte, Ivan Ivanov atty bapkerdiń qol astynda jattyǵý ústinde kıse kerek. Osylaı bokstyń álippesin úırengen Shoqyr Bóltekuly Ýkraınadaǵy boks jarystarynda kózge túse bastaıdy. Stýdentterdiń «Býrevestnık» erikti sport qoǵamynyń aıqastarynda alash óreni únemi úzdik shyǵyp otyrady.
Oqýyn aıaqtaǵan soń Almatyǵa at basyn burady. Osylaı qazaq topyraǵyna tuńǵysh ret boks qolǵabyn arqalyp kelgen Sh.Bóltekulynyń basshylyǵymen 1937 jyly bokstan Almaty qalasynyń resmı birinshiligi ótedi. Oǵan 50 sportshy qatysady. Alaıda keshikpeı Uly Otan soǵysy bastalysymen óz erkimen suranyp maıdanǵa attanǵan Shoqyr Bóltekuly 1941 jyldyń shildesinde Batys maıdanynda áýeli zeńbirek kózdeýshisi, keıin onyń komandıri bolady. 1942 jyldyń 8 tamyzynda efreıtor Bóltekuly Snovıdovo jerinde dushpannyń úsh «DZOT»-yn joıǵany úshin «Jaýyngerlik erligi úshin» medalimen marapattalǵan eken. 1943 jyly maıdanda alǵan jaraqaty saldarynan Almatyǵa qaıta oralǵan maıdanger úzilip qalǵan boksyn qaıta qolyna alady. Arasynda ózi de jattyǵýyn úzbeı, birte-birte sporttyq jarystarǵa qatysa bastaıdy. Ol 1944-1947 jyldar arasynda birde «Dınamo», birde «Spartak» erikti sport qoǵamdarynyń Odaqtyq jarystarynda kúmis júldeger atanyp, qatarynan úsh ret Qazaqstan birinshiliginiń jeńimpazy bolady. 1947 jyly osyndaı sporttyq tabystary úshin qazaq jastary arasynan tuńǵysh ret «KSRO sport sheberi» ataǵyn alǵan.
«1947 jyly Máskeýde ótken Keńes Odaǵynyń birinshiligine Qazaq eliniń qurama komandasyn Shoqyr atamyz bastap bardy. Onyń mektebinen Maqsut Omarov, Ábdisalan Nurmahanov, Serik Ábdenálıev, Vıktor jáne Vladımır Karımovtar, Asqar Qulybaev sekildi talantty shákirtter tárbıelenip shyqty. Ol respýblıkada jattyqtyrýshylar qatarynyń kóbeıýine de úlken úles qosty. Qýǵyn-súrginge ushyrap, Qarlag-ta júrgen jattyqtyrýshylar Gýstav Kırshteın (nemis) men Dáýletkereı Mýlaevty (balqar) túrmeden bosatyp, olardy Almatyǵa ákelip jattyqtyrýshy qyzmetine ornalasýyna kóp eńbek sińirdi», dep jazypty shoqyrtanýshy Qasym Syrbaıuly.
Qysqasy, Shoqyr aǵamyzdyń basshylyǵymen osy jyldary ulttyq qurama qalanyń, respýblıkanyń, Orta Azııanyń resmı chempıonattaryna turaqty qatysady. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, 1947 jyly Máskeýde ótken KSRO birinshiligine Shókeńniń shákirti Mahmut Omarov qola júldeger atanyp, osy jyly «Dınamo» birinshiliginiń fınalısi, úsh dúrkin Qazaq KSR-niń chempıony bolyp úlgerse, aǵaıyndy Omarovtar jáne Reherttermen qatar, E.Hasanov, A.Úsenov, N.Tıtov, A.Kadetov, S.Ábdenálıev, A.Qulybaev, H.Nurseıitov, t.b. talanttar rıng tórinde atoı salǵanyn boks janashyrlary áli kúnge umytqan joq. Osylardy eskere kele Shoqyr Bóltekulyna 1964 jyly «Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy» degen qurmetti ataq berilgen. Biraq qandaı da ataqqa da, dańqqa da pendeshilik jasap qyzyqpaıtyn Shoqyr, sol birqalypty úırengen daǵdysymen ómir súre bergen. Eshkimge bas ımeıtin qaısar tulǵanyń adamı qarapaıym qasıetteri týraly ony jaqyn biletinder tańdanyspen aıtady.
Shoqyr shákirtteriniń sporttyq nátıjelerine toqtalsaq: Ábdisalan Nurmahanov GANEFO oıyndarynyń jeńimpazy, KSRO chempıonatynyń kúmis júldegeri, Maqsut Omarov – KSRO halyqtary spartakıadasynyń kúmis júldegeri, Gennadıı Rojkov — KSRO chempıonatynyń kúmis júldegeri, Anatolıı Kadetov – KSRO halyqtary spartakıadasynyń jáne Keńes Odaǵynyń chempıony, Vıktor, Vladımır Karımovtar – KSRO chempıondary… Ol kezde álem chempıonaty ótpeıtin. Al osy sańlaqtardyń qaı-qaısysy da sol tusta Olımpııa oıyndarynda olja salǵan keńes boksshylarynan kem soqpaıtyn. Biraq Máskeý Shoqyr shákirtterin Eýropa chempıonatyna da jibergen joq.
Bóltekulynyń shákirtteri tek sharshy alańda ǵana tabysty bolǵan joq, olardyń ishinen nebir ataqty jattyqtyrýshylar men tóreshiler shyqty. Mysaly, Eskendir Hasanov uzaq ýaqyt Qazaqstan ulttyq quramasynyń aǵa jattyqtyrýshysy bolsa, Serik Ábdenálıev ulttyq quramanyń bas bapkeri jáne memlekettik jattyqtyrýshy qyzmetin on jyldan asa atqardy. Serik aǵamyz Shoqyr ustazynyń senimin tolyq aqtady. Ábdenálıev tórt birdeı álem chempıonatynda jáne Sıdneı Olımpıadasynda qazylyq etti. Sıdneı olımpıadasynyń qorytyndysy boıynsha eń tańdaýly 10 tóreshiniń qataryna endi. Shókeń bas jattyqtyrýshy kezde sol quramanyń múshesi bolǵan Ábdisalan Nurmahanov Atlanta olımpıadasyna qazaq quramasyn bastap baryp, bizdiń komanda dúnıe júziniń eń kúshti komandalarynyń arasynda úshinshi orynǵa ıe boldy. Mine, Bóltekuly el boksynyń irgetasyn qalar kezde aqyldy, tabandy, isker jigitterge arqa súıese, sol azamattardan tálim alǵan shákirtter ustazdary bastaǵan isti jerine jetkize bildi.
Sonymen qatar Shoqyr atamyz daryndy sýretshi edi. Ol kisi «Qazaqfılm» kınostýdııasynda sýretshilik qyzmet atqarǵanyn kópshilik bile bermeıdi. Qazaq ádebıetiniń kórnekti ókili Beıimbet Maılınniń usynysymen tatardyń belgili aqyny Ǵabdolla Toqaıdyń portretin salady. Keıbir derekterge negizdelsek, Shókeń Muhtar Áýezovtiń, Sháken Aımanovtyń, Shara Jıenqulovanyń portretterin salǵan.
Taǵdyr Shoqyrdy Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda sýretshi bolyp júrgende, qazaq bı óneriniń jaryq juldyzy Nursulý Tapalovamen tabystyrady. 1954 jyly úılengen olardyń otbasynda Aqtoty, Aqsulý esimdi qyzdar ómirge keledi. Shoqyr Bóltekuly 1994 jyly 78 jasynda dúnıeden ozdy. Jary Qazaq KSR-nyń eńbek sińirgen ártisi Nursulý Tapalova da arada 4 jyl ótkende qaıtpas saparǵa attandy. Biri qazaqtyń tuńǵysh boksshysy, biri tuńǵysh kásibı balet bıshisi, biri tuńǵysh sport sheberi, biri Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ártisi, biri Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, «qos tuńǵysh» týǵan eliniń topyraǵynda baıyz tapty.
