Tarıhtyń kóshbasshy uly umytylmaıdy

Tarıh ǵylymynyń iri tulǵala­ry­nyń basyn qosqan irgeli shara Pre­zıdent Arhıvinde saqtaýly tur­ǵan M.Qozybaevtyń jeke qor qu­jat­tary negizinde daıyndalǵan tarı­hı-qujattyq kórmeniń tanystyrylymynan bastaldy. Ekspozısııada usynylǵan arhıvtik qujattar, fotosý­retter men aýdıovızýaldy derekter Manash Qabashulynyń ómir jolynyń barlyq kezeńderin dáıektilikpen baqy­laýǵa múmkindik beredi.

Manash Qozybaevtyń tulǵalyq fe­nomeni týraly onymen kóp jyldar boıy qyzmettes bolǵan akademıkter men joǵary oqý oryndarynyń professorlary, arhıv mekemeleri qyzmetkerleri qyzyqty estelikterdiń túıinin tarqatty. Kórnekti ǵalymnyń eńbegi men erligin eske alǵandardyń qatarynda memleket jáne qoǵam qaı­rat­kerleri, akademııalyq ǵylym ókil­deri, ǵalymnyń áriptesteri men ja­qyndary: H.Ábjanov, L.Degitaeva, L.Gýrevıch, S.Qozybaev, I.Qozybaev, M.Qoıgeldıev, G.Meńdiqulova, N.Nı­re­tına jáne basqalar boldy.

Otandyq tarıhtyń kem-ketigin bir­ge túgendep, ǵylymnyń uzaq jolyn­­da M.Qozybaevpen birge saparlas bol­ǵan belgili tarıhshy akademık Mámbet Qoıgeldıev: «Eger ol kisi tarıhshy bol­maǵanda sózsiz jaqsy jazýshy bolar edi. Sebebi onyń tarıh týraly jaz­ba­larynyń bári kórkem shyǵarma tárizdi oqylady» dedi. Sonymen birge ǵa­lymnyń jan-jaqty tereń bili­mi men óz ultyn sheksiz súıgen halyq­shyl minezine súıinetindigin aıtyp, ǵalymmen qoıan-qoltyq jumys istegen, jadydan eshbir óshpeıtin jyldardyń mazmundy sátterin eske aldy.

– Manash Qabashuly ǵylymnyń keleshegine kóńil kókjıegimen tereń barlaý jasaı alatyn erekshe qasıetke ıe edi. Ol tarıh ǵylymynyń damýyna yqpal etetin, serpin beretin zertteýlerge jetekshilik jasady,– dep atap ótti Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Hangeldi Ábjanov.

Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­denti Arhıvi dırektorynyń orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń doktory Q.Álimǵazınov óz sózinde Ar­hıv 1998 jyldan bastap, HH ǵasyr­dyń basynan qazirgi ýaqytqa deıin­gi Qazaqstannyń memleket, qoǵam jáne saıası qaıratkerleriniń jeke tektik qorlarymen jınaqtala basta­ǵa­nyn atap ótti. Olardyń arasynda aka­­demık Manash Qozybaevtyń kóp­qyrly qyzmeti týraly málimet bere­tin biregeı qujattar bar. Aka­de­mık M.Qozybaevtyń jeke arhıv qu­jattary qor qurýshynyń uly Ilııas Qozybaevtyń ótinishi boıynsha 2012 jyly aqpan aıynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Arhı­vine tapsyryldy. Jeke arhıvtik qu­jattardyń qundylyǵyna saraptama júrgizilgennen keıin ǵylymı uıymdastyrýshylyq jumystardyń nátıjesinde 1941-2011 jyldarǵa ar­nal­ǵan 476 saqtaý birligi quryldy.

Ǵalymnyń jeke tektik qoryndaǵy qujattar men málimetter boıynsha «Tarıhshy jáne onyń zamany» atty jınaq ázirlenip, jaryqqa shyqty. ­Bas­qosý kezinde «Rarıtet» baspasy­nan shyqqan jańa kitaptyń da tusaýke­seri ótkizilip, mazmundy jınaqtyń ma­ńyzy týraly sóz boldy. Usynylǵan kitap­ta arhıv qujattary, maqalalar men akademık M.Qozybaevtyń ýaqyt pen áriptesteri týraly estelikteri arqyly halyqtyń ulttyq qadir-qasıeti men tarıhı jadysynyń, otansúıgishtik pen birligi qalyptasýynyń kúrdeli úrdisi kórsetilgen.

Kitaptyń oqyrman qaýymǵa qarata aıtylǵan sońǵy betindegi tarıh pen tarıhshylar týraly tolǵanysyn osydan jıyrma jyl buryn ǵalym bylaısha túıindegen eken.

«Ár adam – tarıhshy. Ol óz ómir jolyn biledi. Al ol ómir – úlken tarıh­tyń bir synyǵy, jańqasy. Sanaly jan jeti atasyn, óz taıpasyn biledi. Ult tarıhynan pikir órbite alady. Tipti pikir sa­ıysyna túsetinderi bar. Shejire – ár­bir qazaqtyń ermegi, al «ermek» de­seń, janjalǵa da qalý qaý­piń bar.

Meniń olardan aıyrmam – men kásibı tarıhshymyn. Jeke keıbireýden kóp bilgenmen, barsha Otan tarıhyn bilem dep aıtý qıyn, múmkin de emes. Tarıh san-salaly. Kóktemde sý erip, jaıylyp, jylǵa-jylǵamen, saılarmen, tipti bolar-bolmas jyralarmen yldılap ózenderge, kólderge, muhıt­tarǵa quıatyn qubylys osy uly ta­rıhqa da tán» deıdi táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda otandyq tarıh­tyń kósh­basynda bolyp, ultyna adal qyzmet etken akademık Manash Qabashuly.

ALMATY