Ádemi áńgimeler

«Basqalardyń qalaı qabyl­daıtynyn bile qoımaımyn, meniń Jaratqannan buıyrǵan jalǵyz ónerim – aqyndyq, jazýshylyq bolǵanymen, basty sharýam – ki­tap oqý, qoldan kelse, úzbeı oqý. Keıbireýlerdiń kúlýi múmkin. Bala kezden tirnektep jınaǵan kádi­m­gi­deı baı kitaphanam bar, keıde men sol baılyǵyma qarap jatyp, osy kitaphanamdy taǵy bir qaıyra oqyp shyǵarlyq múmkindigim bolsa ǵoı, shirkin, deımin qııaldap!.. Bul jetpistiń ústine shyqqan shal tú­gil, jıyrmaǵa jańa jetken jas jigittiń ózine buıyra ber­meı­­tin baqyt!..» – dep jazyp edi ha­lyq jazýshysy, kórnekti aqyn Qa­dyr Myrza Álı jazýshy Dýman Ra­mazannyń «Allanyń ámiri» at­ty áńgimeler jınaǵyna jazǵan al­ǵy­sózinde (Almaty, «Jazýshy», 2008 jyl). Qadyr aǵamyz aıtqandaı, biz de qolymyzǵa túsken jaqsy kitapty oqyp, bir jasap qalatyn ádetimiz bar. Ásili, qaı kezde de jaqsy ki­tap adamnyń jan saraıyn shýaqqa bóleıtin, rýhanı jan azyǵy eken­digi aksıoma ǵoı. Búgingi qazaq prozasynda qyz-kelinshek jazýshylardan Baıan Bolathanova jıi kórinip júr. Baıannyń «Bıbiajar men Boıtumar» povesi men «Sary­kó­jek» áńgimesi «ZHERSU» korporasııasy men Qazaqstan Jazýshylar odaǵy jyl saıyn uıymdastyryp kele jatqan balalarǵa arnalǵan týyndylardyń «Daraboz» báıge­sin­de eki márte júldeli oryndy ıelendi. О́tken jylǵy jazda «Qa­zaq ádebıeti» aptalyǵynan Shár­baný Qumarovanyń «Aq tolqyn – asaý sezim» atty áńgimesin oqyp, marqaıdym. Kezinde Sh.Qu­marova­nyń «Sáýirdiń aq tańy» jı­naǵyn izdep júrip oqyǵanbyz. Bir qýanyshtysy, qalamger qyz-kelinshekter kóp qoı. Solardyń arasyndaǵy biregeıi – Shárbaný Beısenova keıingi kezde tarıhı taqyrypty tamasha beıne­lep júr. Úmit Tájikenova, Aı­gúl Asylbekova-Nókerbaeva, Sáý­le Súleımenova, Jumagúl Soltıeva, Roza Muqanova, Lázzat Omarova, Aıgúl Kemelbaeva, Zarıa Jumanova, Dildar Mamyrbaeva, Mıra Shúıinshálıeva, Gúlzat Shoıbekova, Mádına Omarova, Lıra Qonys, Aǵıla Saýran syndy jazýshylardyń shyǵarmashylyǵy bir tóbe, bólek áńgime! Osy tizimge keıingi jyldary darynymen, tabıǵı qýatymen Kamal Álpeıisova qosyldy. Ka­mal­dyń alǵashqy áńgimeleriniń biri – «Joqtaýdy» «Juldyz» jýr­nalynyń 2009 jylǵy № 11 sa­nynan oqyǵan bolatynmyn. Jýyqta qolyma Kamal Ál­peıisovanyń, Astanadaǵy «Elorda» baspasynan 2011 jyly jaryq kórgen «Aıtylmaǵan áńgime» atty jınaǵy tıdi. Jınaqqa jıyrma bir áńgime engen. Biri-birine uqamaıtyn jáne bir-birin qaıtalamaıtyn, mazmundy, maǵynaly ádemi áńgi­me­lerdi qyzyǵa oqydym. Áńgi­me jazý qıynnyń qıyny. О́ıtkeni, shaǵyn dúnıe bolǵanymen áńgimeniń kóterer júgi aýyr. Ol jaıly aka­de­mık Serik Qırabaev: «Áńgime – áde­bıettiń eń qıyn janrynyń biri. Ol shaǵyn kólemde úlken min­detterdi sheshedi. Adamdy sýret­teýde, olardyń oıyn, sezimin kú­res jolynda kórsetýde úlken janr men áńgimeniń arasynda aıyrma joq» dese, jazýshy Asqar Altaı: «Proza janry – jazýshydan asa jaýapkershilikti talap etetin janr, eń aýyr jan. Baby qıyn, dala tarpańy sekildi máńgilik asaý mýstang – janr. Bas­tyqtyrý úshin tabıǵı daýsyz daryn, qapysyz sheberlik, te­reń bilim, temirdeı tózim kerek. Sondyqtan da, áńgime, roman jazýdan aýyr bolyp shyǵady. Al roman jan dúnıe poetıkasynyń shyńy bolyp tabylady», – deıdi. Jınaqtaǵy «Joqtaý» áńgime­sin beıjaı otyryp oqý múmkin emes. Qysqa ǵumyrynda araq ishýdi ádetke aınaldyrǵan Kúmisbek aqyry sol «ashysýdyń» kesirinen qaıtys bolady. Janazaǵa jınalǵan kópshilik aldynda, qaıtqan jigit aǵasy Kúmisbektiń jan jary Asyl­jan ebil-debil egilip, jylap, joqtaý aıtyp otyr! Joqtaý bol­ǵanda qandaı! Estigen adamnyń saı-súıegin syrqyratqan azaly sózder! Jamanyn jasyrý, jaq­sy­syn asyrý, kónbis, keń, sabyr­ly, salmaqty, aqyldy qazaq áıel­derine tán minezdiń naqty dáleli, osy Asyljan syndy asyl jar, ardaqty analar! Asyljannyń ádet-ǵuryp, turmys-salt jyrlaryna jatatyn óte kóne jyr – joq­taý aıtýynyń ózi kókirek kóziniń móldirligin, erin syılaǵan áıeldiń adamgershilikti is-áreketin aıǵaqtamaı ma?! Kúıeýiniń máıitin úıden shyǵa­ryp bara jatqanda taǵy egildi Asyljan. Qyryqqa jetpeı úsh balamen jesir qalǵan, kókiregi sherli kelinshek sońǵy jyldary ómirdiń arzan qyzyqtaryna eligip, qataryna qadiri, ortasyna súıkimi ketip qalsa da, jas kezderinde sú­ıip qosylǵan kúıeýimen jylap, baquldasty, bárin keshti. Taǵ­dyr talqysyna kóngen, ómirdiń aıa­zy men aptabyna qasqaıa qarsy tu­rar rýhy bıik, kisiligi mol qa­zaq áıeliniń qaısarlyǵymen tá­mam­dalady áńgime. Ǵajap sheshim! «Ǵajaıyp tango» áńgimesi máńgi­lik taqyryp – mahabbat atty aıaýly sezimdi qozǵaýymen qundy. Kópshilik asa jaqsy bile bermeıtin bı táńirisi – valstiń úlken óner ekendigi jarqyraı ashylǵan. Birin-biri súıip qosylǵan kásibı bıshiler, erli-zaıypty Batyrbek pen Raýshan oqysta jol apatyna ushyrap, sonyń saldarynan Raýshan múgedek bolyp, on jyldaı qol arbaǵa tańylady. Munymen qosa sol kezde qursaǵyndaǵy tuńǵysh nárestesinen de aıyrylady. Bárinen sol qaıǵy Raýshanǵa. Daryn-qabiletiniń arqasynda óz qataryna qaraǵanda kózge túsip, marapat pen maqtaýǵa erte ilikken Batyrbek talqy taǵdyryna moıynsunyp, tıesili qyzmetin ǵana atqaryp, Raýshannyń qas-qabaǵyna qarap ómir súredi. Oıyn-toı, qyzyq-qýanyshtarǵa da sırek barady. Bos ýaqytynyń barlyǵyn múgedek áıeline arnaıdy: aýlaǵa serýendetýge alyp shyǵady, birge otyryp kógildir ekranǵa qaraıdy, kitap oqıdy. Al ómir degenińiz synapsha syrǵyp ótip jatyr. Batyrbektiń kóńilin kóteretin bir-aq adam bar: ol – Raýshannyń sińlisi Ajardyń kishkentaı ba­­la­­sy. Ekeýi úıdi bastaryna kóterip oınaıdy. Sol kezde Batyr­bek­tiń janarynan ot, kóńi­linen kók­tem kóredi sezimtal áıel. Son­daı kúnderdiń birinde, stýdent ke­zin­degi alǵashqy ǵashyǵy Han­shaıymǵa jolyǵady. Ol týraly Raýshanǵa aıtyp keledi. Raýshan bárin túsinedi kúıeýiniń astań-kesteńi shyqqan jan dúnıesinen. Táni múgedek bolǵanymen, jany názik, adamgershiligi bıik Raýshan, kúıeýiniń bala súıip baqyt­ty bolýy úshin, ózin ózi jeńip shyn nıetimen Batyrbek pen Han­shaıymdy úılendiredi. Arada bir jyl ótken. Han­shaıym­nan perzent súıedi Batyr­bek. Úsheýi de baqytty! Qol arbada otyrǵan Raýshannyń aldynda qundaqtaýly sábı! Bul – jeńis! Mahabbat jeńisi! Atalmysh jınaqtaǵy «Áıel baqyty» nemese Aıly tún sút­teı appaq edi», «Perzenthana jyry», «Tús», «Aqsha bulttar álemi», «Tastandy», «Baqyt pen eles» áńgimelerin oqydym da mu­ńaıdym, oılandym, tolqydym, jan dúnıem uıqy-tuıqy boldy. Tolymbek ÁBDIRAIYM, jazýshy.