«Samaýrynyńyz sarqylmasyn»

Darqandyq pen berekeniń, tatýlyq pen meımandostyqtyń ıisin birge alyp júretin qos qu­laqty samaýryn búginde qum­daýyt aýylda saqtalyp qal­masa, qalada mýzeıdiń qalyń jádi­geriniń qatarynan oryn alǵany ras. 11 zalynda 36 000 tarıhı já­digerdi jınaqtap otyrǵan Al­maty mýzeıi «Samaýrynyńyz sar­qylmasyn»  atty kórmeni uıym­dastyra otyryp, qazaqtyń turmystyq dástúrine sińip, ómir súrý dástúrinen berik oryn alǵan osy buıymnyń uzaq ta mańyzdy tarıhynan qyzyqty syr shertti.

Kórmege 50-ge jýyq eksponat qoıylǵan. Almaty mýzeıindegi samaýryn jıyntyǵyn Týla qalasyndaǵy aǵaıyndy Bata­shev­tardyń ataqty samaýryn fabrıkasynda HIH ǵasyrdyń basynda jasalǵan buıymdary bastap tur. Sondaı-aq Berta Teı­le, N.Voroshılov jáne M.Slıýz­bergterdiń fabrıkasy­nan shyqqan samaýryndar da mýzeıdiń qasterli jádigeri bolyp sanalady. Jez, mys, qola, tipti farfordan jasalǵan, be­tine oıý-órnek syzylǵan, sýret sa­lynǵan eski samaýryndar­dan bastap búgingi zamanǵa tán elektr togymen qaınaıtyn sa­maý­ryndarǵa deıingi alýan túrin alma­tylyqtar qyzyǵa tamasha­lady. Sonymen birge bitimi samaý­rynǵa uqsas ortaazııalyq sháý­gimder, samaýryn-sháýgimder, samaýryn-qazandar jáne qum­ǵan-samaýryndar da nazarǵa usy­nyldy. Bul jádigerlerdiń bári de qazaq dalasyna saýda, aıyr­bas, tartý-taralǵylar túrin­de, iri etnomádenı baılanys nátıjesinde birtindep turmysqa engen. Qoıandy men Qarqara jármeńkesinde qazaqtyń talaı baı-baǵlany qunynyń qymbatyna qaramaı, myńǵyrǵan malyn bir jez samaýrynnyń jolyna atap, baptap isher sýsynmen qystyń qytymyr aıazynda boı jylytyp, aptap ystyǵynda shól basty.

Almaty mýzeıiniń jetekshisi Baqbergen Jaqsylyquly qazaq dalasynyń turmysyna birtindep engen samaýrynnyń jaı qurylǵy ǵana emes, tátti shaıymen ár shańyraqtyń shyraıyn kirgizip, bólinbes enshisine aınalǵan mańyzy úshin kórme arnap otyrǵandaryn atap ótti. Kórmege ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń tarıh fakýltetiniń dekany Meńdigúl Noǵaıbaeva, arheologııa jáne mýzeologııa kafedrasynyń meńgerýshisi Rınat Jumataev, Nur-Múbárak ýnıversıtetiniń dosenti Dosymbek Qatranuly qatysyp, ulttyń ómir súrý saltymen bite qaınasqan qyzyqty taqyryp­qa baılanysty óz oılaryn bildirdi. Etnograf D.Qatranuly: «Ejelgi Qytaı derekteri ózderine kóshpeliler arqyly tanys bolǵan «ho-go»,  ıaǵnı «ystyq qazan», «sýymaıtyn sý» dep atalatyn ishinde shoq salatyn uńǵysy bar shoshaq bitimdi ydys túrin atap ótken. Bul ortasyna shoq salatyn murjasynyń aınalasyna suıyq quıylatyn ydys edi. Endeshe bul búgingi samaýryn dep atap júrgen buıymǵa dál kelip tur» degen tujyrymy arqyly birqatar ult pen ulys «bizdiń buıym» dep ózderine menshikteıtin  ydystyń shyǵý tegi «quman-samaýrynnan» bas­talatynyn, onyń bastaý tarıhynda kóshpeliler turǵanyn tuspaldady.  «Kez kelgen buıym elý jyl halyqtyń qoldanysynda bolsa, ol zat  sol halyqtyń qoldanysyna tıesili» dep túıindedi óz oıyn etnograf.

Qadirli, syıly kisisine kóńiliniń ólshemin bildirip, iltıpat tanytyp, qonaq jasaǵysy kelse onysyn «shaıǵa shaqyrý»  dep áspetteıtin qazaq mádenıetindegi shaı men samaýrynnyń orny aıyryqsha. Bul taqyrypqa mańyz berip, arnaıy kórme ázirlenýi de osy sebepten týyndasa kerek. Búginde samaýryn jasaıtyn sheberler joqtyń qasy, ony óndiretin zaýyttar da jumysyn toqtatqan. Naǵyz qundy jádigerler tek mýzeıden tabylady.

Kórmege ásem samaýryndar jıyntyǵymen birge eski servızder, as úı quraldary, shaı jabdyqtary, farfor zaýytynyń ónimderi men mýzeı qorynan alynǵan keskindemeler men fotosýretter qoıyldy.

ALMATY