Taıvannyń taǵdyryna alańdaıtyndar kóp

Qazirgi tańda Taıvan – BUU tarapynan moıyndalmaǵan memleket. Zań júzinde Qytaı­dyń menshigi sanalady, biraq is júzinde táýelsiz el. Qytaı bı­ligi áli kúnge deıin Taı­van­dy óz aımaǵy sanaıdy. Sol sebepti «bir el – eki júıe» bastamasyn qoldaýdy kózdeıdi. Biraq taıvandyqtar mundaı jobaǵa múldem qarsy.

Jer-jahandaǵy nebári 15 el ǵana Taıvannyń táýelsizdi­gin moıyndaǵan. Onyń kóbi – Tývalý, Palaý sekildi Tynyq mu­hıtyndaǵy araldarda orna­lasqan shaǵyn memleketter. Álemdik arenada yqpaly bar birde-bir el Taıvannyń ege­mendigin tanyǵan joq. Tipti, atalǵan eldiń taǵdyryna alań­daıtyn AQSh ta olardy azat el dep eseptegen emes.

Taıvan máselesin jıi kóteretin Eýropalyq odaq el­deri de ony táýelsiz el dep sa­na­­maıdy. Biraq saıasat sahna­syn­daǵy keıingi oqıǵalar Eýro­palyq odaqtyń kózqarasyn ózgertetin syńaıly.

О́tken aptada Taıvannyń syrt­qy ister mınıstri Djozef Vý qart qurlyqtyń birqatar mem­leketine baryp qaıtty. Bir qy­zyǵy, D.Výdyń sapary kóp­shilik nazaryna ilikpeı, aıaqtal­ǵanǵa deıin buqaralyq aqparat quraldaryna belgili bolmady.

Áýeli Vý myrza Chehııa men Slovakııaǵa bardy. Pragada taıvandyq delegattar kıber­qaýip­sizdik, «jasyl tehnologııa» sekildi birneshe salany qam­ty­ǵan bes memorandým­ǵa qol qoı­dy. Sodan keıin Brıýsselge sapar shekti. Eýro­palyq odaqtyń bas keń­seleri ornalasqan sha­har­­da Taıvan delegasııasy Ty­nyq muhıt – Azııa máse­le­lerin talqylady. Kezde­sý beıresmı mártebege ıe bol­ǵan­yna qa­ra­­mastan, Qytaı máselesi qart qur­lyqtyń she­neý­­nik­terin alań­datyp otyr­ǵany baı­qalady.

Beıjiń bıliginiń pikiri kóp kúttirgen joq. Qytaı Taı­van­dy jeke memleket retin­de sa­na­maıtyndyqtan, kez kelgen elmen qarym-qatynasyn qup­ta­maıdy. Sondyqtan atalǵan má­selege nazar aýdaryp otyra­dy. Tipti, keıde ańdamaı sóı­lep, synnyń astynda qalatyny bar.

Byltyr Qytaıdyń syrtqy ister mı­nıstri Van I Eýropa el­derine barǵan edi. Osy sapar kezinde vedomstvo basshysyn qart qurlyqtyń sheneýnikteri «tártipke salyp» jiberdi. Bárine kináli – Van Idiń ózi.

Nemis jýrnalısterine suh­bat berip turǵan ol Chehııa Se­na­tynyń prezıdenti Mılosh Vystr­chıldiń Taıvanǵa bar­ǵan saparyn synǵa aldy. Van Idiń aıtýynsha, Chehııa osy qadamy arqyly Qytaıǵa sat­qyn­­dyq jasap, 1,4 mıllıard qytaı­lyqtyń jaýyna aınaldy. Son­daı-aq dıplomat Chehııa osy áreketi úshin jaýap beretinin de jetkizdi.

Van Idiń Eýropa aýmaǵynda turyp qart qurlyqtyń ókiline ses kórsetip, astamsyp sóıleýi Germanııanyń syrtqy ister mınıstri Heıko Maasqa unaǵan joq. О́zine sóz kezegi tıgende H.Maas myrza eýropalyq­tar birlese áreket etetinin esker­tip, onyń úrkitýin negizsiz dep aıyp­tap, qytaılyq áriptesin ty­ıyp tastady. Sondaı-aq Eýro­palyq odaq AQSh-Qytaı teke­ti­resindegi oıynshyq emes ekenin jetkizdi.

Kóp uzamaı-aq Eýropadaǵy basqa saıasatkerler de Van Idi synǵa alǵan. Tipti, Chehııa Senatynyń basshysy Mılosh Vystrchıl Taıvan parlamenti depýtattarymen kezdesýinde «Men taıvandyqpyn» dep sańq etip, osy eldiń azattyǵy men demokratııalyq qundylyǵyn qoldaıtynyn jetkizdi.

Beıjiń Výdyń saparyn muqııat baqylap otyrǵany bel­gili. Onyń Chehııaǵa saparyna qa­tysty pikir bildirgen Qytaı syrt­qy ister mınıstrligi­niń bas­pasóz hatshysy Chjao Lıszıan ashý-yzasyn jasyra alǵan joq.

«Qytaı tarapy Chehııa Par­­lamenti Senatynyń jáne múd­deli tulǵalardyń zııandy arandatýshylyq áreketin qup­tamaıdy. Biz Chehııa tarapyna eskertý jasadyq. Qajet bolsa zańdy ári tıisti áreketke baramyz», dedi Chjao Lıszıan.

Aldaǵy ýaqytta Eýropa­lyq parlamenttiń depýtattary Taıbeıge barýdy jospar­lap otyr. Olardyń qataryn­da Beı­jiń bıliginiń adam quqyq­taryn saqtamaýyn qatań synaıtyn «Sosıalıster men demokrattar» tobynyń múshesi Rafael Glıýksman bar. Chjao Lıszıan qart qurlyqtyń depýtattary bul saparynan bas tartpasa, tıisti shara qabyldaıtynyn jetkizdi.

«Eýropalyq parlament – Eýropalyq odaqtyń resmı organy. Eger onyń komıteti depýtattaryn Taıvanǵa sapar­ǵa jiberse, bul «Bir Qytaı» ustanymyna qarsy keledi. Sondaı-aq Qytaıdyń ne­gizgi múddesine nuqsan kel­tirip, Qytaı-EO qarym-qaty­nasy­nyń buzylýyna jol ashady. Biz oqıǵanyń órbýine sáıkes ári qaraı áreket etemiz», dep jazdy Qytaıdyń Eýropalyq odaqtaǵy ókildigi tvıtterdegi paraqshasynda.

Beıjiń bıliginiń aýǵa túsken balyqtaı shorshýynyń sebebi jeterlik. Eldegi kommýnıstik partııanyń kórshiles elderge qatysty júrgizip otyrǵan saıasaty, Shyńjandaǵy musyl­man­dar­dy qýdalap, túzetý lager­ler­in ashýy, adam quqyǵyn aıaq­­­qa taptaýyn demokratııalyq el­der synǵa aldy.

Taıaýda Qytaı basshysy Sı Szınpın Taıvanmen «beı­bit túrde qosylatynyna» ýáde berdi. Oǵan qosa, Qytaı áýe kúsh­­teri 1 qazannan bastap Taı­van­nyń áýe keńistigin buzyp kir­gen. Oǵan 150-ge jýyq ushaq qa­tys­qan. Bul da Qytaıdyń álem al­dyndaǵy abyroıyn odan saıyn túsirip jiberdi. Ha­lyq­­aralyq qoǵamdastyq Qytaı tarapynyń mundaı zańs­yz­dyq áreketin aıyptady.

Keıingi ýaqyt­ta Batys el­deri Beıjiń bıli­gine qa­tys­ty ustanymyn qatań­data bas­tady. Kerisinshe, Taı­van­­men aradaǵy qarym-qaty­nasty jaq­sartýǵa kiristi. Má­se­len, Lıtva Taıvanmen Eýro­palyq odaqqa múshe memleketter arasynan alǵash bolyp dıplomatııalyq baılanysty nyǵaıtty. Sóıtip, ózara elshi­likter ashýǵa kelisti. Eýropa­lyqtardyń Taıbeı bı­ligine oń qabaq tanytyp otyr­ǵanyn Eýropalyq parlament mú­shesi Marketa Gregorova da mo­ıyndaıdy.

«Qazirgi tańda Eýropalyq odaqtyń Taıvanǵa qatysty ustanymy ózgerip keledi. Qytaı da, Taıvan da ózderi júrgizgen saıasattyń jemisin jep otyr. Beıjiń bıligi dıplomatııalyq áreketin agressıvti, ıntrýzıvti túrde júrgizip, shekten shyqty. Al Taıvan ózderiniń oń nıetin kórsetip, tıimdi seriktes ekenin ańǵartyp otyr», deıdi ol.

Eýropalyq sheneýnikterdiń qatty ketip, qytaılyq áriptes­teriniń betin qaǵyp tastaýyna bir másele qatty áser etip otyr. Qytaı – Eýropalyq odaqtyń bas­ty saýda seriktesteriniń biri. Sondyqtan shyǵar, búkil álem Beıjiń bıliginiń Taıvannyń táýelsizdigin moıyndamaýyn, Gonkong bıligine aralasýyn, Shyńjandaǵy musylmandardy qýdalaýyn, Ońtústik Qytaı te­ńizin­degi shıelenisterdi aıyp­­tap jatqanda qart qurlyq­tyń keı memleketteri pikir bil­dirý­ge asyqqan joq.

Eýropalyq parlamenttiń zańgerleri Taıvanmen arada­ǵy ınvestısııa máselesin jeńil­detýge baryn salyp jatyr. Alaı­da Eýropalyq komıssııa bu­ǵan asa nıetti emes. О́ıt­keni mundaı qadamǵa barsa, Qy­taı­­dy renjitip alýy múm­kin. Ondaı jaǵdaıda ózara saý­da aı­­na­lymyna nuqsan kelýi yqtımal.

Biraq Taıvannyń da óz usy­nary bar. Qazirgi tań­da atalǵan el jartylaı ótkiz­gishter jasaýdan eshkimge des bermeıdi. Eýropalyq odaq óz kezeginde bul salada asa tabysty emes. Son­dyqtan qart qurlyqta shyǵat­yn búkil elektrondy qural­dar­ǵa qajetti zamanaýı «mıkro­chıpterdi» Taıvanmen birlesip shyǵarýǵa zor múmkindik bar.

Osy oraıda Qytaıdyń saıa­saty eýropalyq dıplomattardy «toıdyrǵanyn» ańǵarý qıyn emes. Máselen, Huawei kom­­panııasynyń 5G tehnolo­gııa­syn qoldanýdan úmitti Ger­manııa da pikirin ózgertti. Oǵan qosa, Brıýssel dıplomattary Eýropaǵa Qytaıdan ınvestısııa tartýdyń ornyna, ony shek­teýdiń amal-sharǵylaryn qaras­tyryp jatyr. Fransııa men Germanııa dıplomattary Úndi-Tynyq muhıty aımaǵyna erekshe kóńil bóle bastady. Iаǵnı múmkindiginshe Qytaıǵa táýeldi bolmaýdyń joldaryn qaraý ústinde.