Dıssıdentter týraly zertteýlerde búkil Keńes Odaǵy boıynsha qyzyl ıdeologııaǵa qarsy bolǵan sanaýly ǵana qaıratkerdiń esimderi atalyp júr. Al solardyń ishinde Ortalyq Azııa halyqtarynan birde-bir qaıratkerdiń esimi aıtylmaıdy...
Biz áńgime etkeli otyrǵan Mahmet Qulmaǵambetov – Ortalyq Azııadan shyqqan dıssıdentterdiń kórnektisi. Sondaı-aq ol der kezinde shetelge shyǵyp, atqarǵan jumystary týraly halyqaralyq baspasózde keń kólemde mura qaldyrǵan. Onyń ómirbaıany týraly derekter, óziniń maqalalary Eýropanyń túrli baspasóz quraldarynda nemis, fransýz, aǵylshyn, orys tilderinde jaryq kórdi.
Mıýnhende júrgenimde Mahmet aǵamen armansyz syrlastym. Qazaqstan óz táýelsizdigin jarııalaǵan soń ile-shala men de Mıýnhenge kelgen edim. Onda Keńes ókimetine qarsy baǵyttalǵan «Azat Eýropa», «Azattyq» radıostansalarynda Mahań da qyzmet istep júrdi. Bul radıostansany AQSh kongresi qarjylandyryp, Keńes ókimetine qarsy habar taratyp turǵan-dy. Mahań osyndaǵy qazaq redaksııasynda qyzmet etti. Bul bólim bizdiń elge baǵyttalǵan kún saıynǵy alty saǵattyq habarynda keńestik basylymdarda aıtylmaıtyn shynaıy habarlardy efırge shyǵaryp otyrdy. Olardy, árıne, elimizde ekiniń biri tyńdaýǵa múmkindik boldy dep aıtý shyndyqqa kelmes. Sebebi Keńes ókimetiniń arnaıy mekemesi efırdi qosymsha dybystar arqyly basyp, ony buqara halyqqa jetkizbeýge tyrysty. Basqa elder keńestik Qazaqstanda bolyp jatqan jaǵdaılardy, kommýnıstik rejimniń elimizde júrgizip otyrǵan qylmystyq saıasaty týraly shynaıy aqparatty osy Mahańnyń radıohabarlarynan biletin.
Mahmet Qulmaǵambetov sekseninshi jyldardyń orta sheninde Keńes elinen qashýǵa májbúr bolyp, aqyry Máskeý arqyly Aýstrııaǵa ótip ketedi. Áıeli Natasha ekeýi Venadan keıin Mıýnhenge baryp, «Azattyq» radıosyna qyzmetke turady. Ol kisi oryssha, qazaqshaǵa óte saýatty, daýysy zor, dıksııasy jaǵymdy, radıonyń naǵyz júrgizýshisi retinde tyńdarmanǵa keńinen tanymal boldy. Mahmettiń áýe tolqyny arqyly kótergen máseleleri jurtshylyqtyń kókeıinen shyǵyp jatatyn.
Qostanaı oblysynyń Meńdiqara aýdanynda 1930 jyldyń 20 shildesinde týǵan M.Qulmaǵambetov Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılosofııa fakýltetin bitiredi. Sóıtip ol Túrikmenstan men Qyrǵyzstanda marksızm-lenınızm fılosofııasynan, ıaǵnı dıalektıkalyq jáne tarıhı materıalızm degen pánnen sabaq bergen. О́mirdegi bolyp jatqan oqıǵalarǵa syn kózimen qaraıtyn ol fılosofııa men saıası ekonomııanyń keıbir teorııalyq jaǵdaılary keńestik shyndyqpen sáıkes kelmeıtinin dáristerinde ashyq aıtyp júredi. Mysaly, sosıalıstik júıeniń sóz júzindegi artyqshylyqtaryn, al shyndap kelgende teńgermeshilik máselelerin, izdený, damýdyń toqyrap qalǵanyn, sonyń saldarynan ilgeri basýdyń joqtyǵyn taldap, dáleldi túrde aıtyp júredi. Maman esebinde óz pikirin janyndaǵylarǵa ashyq aıtady.
Jas mamannyń ómir shyndyǵyn basqalardan ózgeshe paıymdaýy ınstıtýttyń keıbir oqytýshylaryna unamaıy. Mahmettiń bul erkin oılylyǵy kóp uzamaı ózi dáris oqyǵan joǵary oqý ornynyń bastaýysh partııa uıymyna, odan keıin arnaıy organǵa da jetedi. Osydan soń jas mamandy saıası negizde qýdalaý bastalady. Aıtys-tartysqa shydamaǵan ol, Charjaýdan (Túrikmenstan) «óz erkimen» ketýge májbúr bolady. Sodan keıin ol Qyrǵyz KSR-niń astanasy Frýnze qalasyndaǵy (qazirgi Bishkek) medısına ınstıtýtyna fılosofııa páninen oqytýshy bolyp ornalasady. Munda da sońyna ergen «qońyraýdan» qutyla almaıdy. Oqytýshylar men bastaýysh partııa uıymy Mahmetti jıi-jıi synǵa alyp, tynyshtyq bermegen soń, bul oqý ornyn da tastap shyǵady.
Keńestik ıdeologııa áreketiniń aldaý-arbaý, halyqtyń basyn aınaldyryp, qısynsyz ılandyrý ekenin tereń sezgen ol óz dáristerinde bul ıdeologııaǵa qarsy dáleldi pikirlerin aıtýdy toqtatpaıdy. Áriptesteriniń biri óziniń pikirlerine stýdentterdiń saýatty qarsylyq bildirgenin baıqaǵan soń, olardyń Qulmaǵambetovten úırenip júrgenin biledi de, ony ańdýǵa alady. Osylaısha, alpysynshy jyldardyń basynda Mahmettiń izine MQK qyzmetkerleri shyraq alyp túsedi. Bul týraly málimet sol «úsh árip» jınaǵan qujattarda bar. Naqtylaı aıtqanda, osy organnyń Qostanaı oblystyq basqarmasynyń tergeýshisi maıor Dadykın degen Mahmettiń izine túsken. Sóıtip, ony 1962 jyly Qylmystyq kodekstiń 56-babymen jaýapqa tartqan. Qulmaǵambetovti baryp turǵan ultshyl dep aıyptaǵan. Ol aqyrynda sottalyp, jeti jyl túrmege, úsh jyl súrginge kesilip, jer aýdarylady. Sondaǵy bar taqqan aıyby (bireýlerdiń aıtýy boıynsha) Stalındi adamzattyń jaýy Gıtlerge teńegen-mis. Rejim onyń «keńestik júıe jumysshylardy qanap otyr» degen sózinen ilik izdegen. Osy is týraly Máskeýde shyǵyp turatyn MQK-nyń «Sbornık» atty jýrnalyna kezinde kólemdi maqala jazylypty. Onda M.Qulmaǵambetovtiń biraz ýaqyttan beri aınalasyndaǵy kisilerdiń arasynda ókimetke qarsy úgit-nasıhat júrgizgeni, ultshyldyǵy, bógde oıy týraly mysaldar keltirile otyryp baıandalypty. Al qaralǵan iste Mahmettiń MQK organynyń nazaryna qalaı túskeni, onyń Keńes ókimeti ómirindegi keıbir jaǵdaılarǵa óziniń bergen baǵasy týraly derekter bar eken. Kezinde ony tipti esi aýysqan dep sanap, saraptama da júrgizilipti. Sóıtip M.Qulmaǵambetovtiń is-áreketinde 56-baptyń qylmystyq quramy tolyǵymen bar ekendigi, sondaı-aq aldyn ala jáne sot tergeýlerinde onyń dáleldengendigi týraly álgi jýrnalda anyq jazylǵan.
«Ol kezde búkil Keńes Odaǵy uıyqtap jatty. Qoryldap jatty. Barlyq úıdiń shamdary óshken. Tek qana Máskeýde, Stalınniń terezesinde jaryq sónbegen. Sebebi Stalın – bizdiń baqytymyz. Biz úshin qaıǵyryp, qam jep otyr. Týra osyndaı tárbıe alǵan edik. Ákeń ólse ólsin, Stalın ólmesin» deıtin edik». Mahmet Qulmaǵambetov bizben otyryp keńirek syrlasqanda osylaı dep eske alatyn.
Sonymen, 1962 jyldyń jeltoqsan aıynda MQK-niń Qostanaı oblystyq basqarmasy Mahmet Qulmaǵambetovti Qazaq KSR Qylmystyq kodeksiniń 56-babynyń 1-tarmaǵymen jaýapqa tartyp, jeti jylǵa bas bostandyǵynan aıyrady.
Ol Sibirde, Mordovııada aıdaýda júrgende jeti jyly bitpeı jatyp taǵy sottalady. Sondaǵy taqqan aıyby «tártipke baǵynbaısyń, jumystan jaltarasyń, saıası sabaqtarǵa barmaısyń» degen maǵynada bolǵan. Osyny syltaý etip, Máskeýden 300 shaqyrymdaı jerdegi «Vladımır» túrmesine qaıta aıdap jiberedi. Sol kezde jazasynyń merzimi bitýine eki jyl tórt aı qalǵan eken. Túrmeniń tártibi óte qatal bolǵan. Ony Mahmet Qulmaǵambetovtiń ózi «Vladımır túrmesine qaraǵanda, Mordovııadaǵy lager «kýrort» sııaqty bolatyn» dep aıtyp otyratyn. Ony sol jerde ólimnen arashalap qalǵan bir dáriger áıel eken. Ol áıel Mahmetti aıap, ony «týberkýlezben aýyrady» deıdi de, túrmeden aýrýhanaǵa alǵyzyp, toǵyz aı baqqan. Osylaısha, áýpirimdep eki jyl toǵyz aıdy ótep shyǵady. Odan lagerde óteýi tıis merzimi taǵy bar dep Sibirge qaıta aıdaıdy. Sóıtip, Komı avtonomııaly Respýblıkasyna ıtjekkenge jibergen. Sol jerde júrip, temirjolda júk tasýshy bolady. Aıdaýdan bosanǵan soń, 1974-1975 jyldary BAM-da, 1975-1977 jyldary Komı ASR-inde, 1977-1979 jyldary Ýkraınanyń Harkov qalasynda eńbek etti. Ol kisi Sýrgýtte (Reseı, Túmen oblysy) súrginde júrgen kezinde kórgen-bilgenderin oıǵa túıip, «Kontınent» jýrnalynda turaqty jarııalap turǵan.
Ol kezde KSRO azamattarynyń shetelge ońaılyqpen shyǵa almaıtyny belgili. Mahmet Qulmaǵambetov maqsatyna jetý úshin Harkovte bir evreı áıelge úılenedi. Sol arqyly arnaıy shaqyrtý alyp, Venaǵa barady. Álgi áıel Izraılge jol tartady da, Qulmaǵambetov Venada qalyp qoıady. Venada turaqtap, artynan Germanııaǵa ótip ketedi. Osylaısha, Mıýnhendegi «Azattyq» radıosynda 15 jyldan asa ýaqyt jumys istep, 1995 jyly zeınetkerlik demalysqa shyqty.
Onyń habarlary mirdiń oǵyndaı dóp tıip, tyńdarman júregine jol taýyp jatty. 1986 jylǵy Jeltoqsanda taıaqqa jyǵylǵan ini-qaryndastaryna qazaq bóliminiń bastyǵy Hasen Oraltaı jáne Mahmet Qulmaǵambetov moraldyq tireý boldy. Olar ózderiniń kúndelikti habarynda totalıtarlyq júıeni, otarshyl saıasatty áshkerelep, kommýnısterdiń betperdesin ashty. Ol qazaq jastarynyń Odaqta birinshi bolyp osy alyp rejimge qaısarlyqpen qarsy shyqqanyn maqtanyshpen efırde aıtýdan tynbady. «Senderdiń bul kóterilisteriń irgesi shaıqala bastaǵan kommýnıstik rejimdi bolashaqta qulatady. Sender sııaqty qorlyqta júrgen basqa halyqtar osy bas kóterýden úlgi alady, alǵan betterińnen qaıtpańdar!» dep dem berip otyrdy. Alań qanǵa bógip, jastar jeńilis tapqanda Mahmettiń qaıǵysynda shek bolǵan joq. Keıin Mahańnyń aıtqany aıdaı keldi. Sol Jeltoqsan kóterilisi egemendigimizdiń qarlyǵashy boldy. Búgin, mine, Alashtyń asyldary ańsaǵan táýelsizdigimizge de qol jetti. Jastardyń kórgen azaby bos ketpedi. Buǵan Mahmet aǵamyzdyń da qosqan úlesi zor.
KSRO ydyraǵannan keıin Qazaq KSR Bas prokýrorynyń narazylyǵyna baılanysty 1990 jyldyń 24 jeltoqsanynda Mahmet Qulmaǵambetovtiń qylmystyq isi Qazaq KSR Joǵarǵy sotynyń plenýmynda qaralyp, ol óziniń qaýlysymen buǵan deıingi oblystyq, respýblıkalyq sot organdary aktileriniń kúshin joıyp, Mahmet Qulmaǵambetovtiń is-áreketinde qylmys quramynyń joqtyǵyna baılanysty ony tolyǵymen aqtady. Osy qaýlyda bylaı dep kórsetilipti: «Qulmaǵambetov Mahmet aldyn ala jáne sot tergeýi kezinde ózine taǵylǵan «antısovettik úgit jáne nasıhat júrgizdiń» degen kináni moıyndamady. Ol saıası ekonomııa jáne fılosofııa salasynyń mamany esebinde úkimet pen partııanyń is-áreketterin synǵa alyp, oǵan óz pikirin aıtyp otyrdy. Bul aıtylǵan pikir ókimetke qarsy úgit nemese nasıhatqa jatpaıdy, sebebi onda sovettik memlekettik jáne qoǵamdyq qurylysty dattaıtyn, odan shyǵarylǵan jalaqorlyq ótirik taratý joq. Ol óziniń paıymdaýlarynda elde bolyp jatqan obektıvti bolmysty kórsetti».
– Ult máselesi de meni kóp oılantyp, tolǵandyrady, – degen edi kezinde Mahmet aǵamyz. – О́z basym ultshyl jan emespin. О́z ultyńdy basqa ulttan joǵary ustaý, basqa ultty jek kórý degen sııaqty is-áreketter mende joq. Al orys halqynyń keıbir ókilderine kelsek, olar ózderiniń basqalardan sany jaǵynan kóptigin paıdalanyp, az halyqqa mensinbeýshilikpen qaraıdy. Sebebi olar ózderinen basqalardy ekinshi sortty kisilerge, aqyl-esi jetisińkiremeıtin jandarǵa sanaıdy. Saýatsyz, eshnársege qabileti joq keıbir orystardyń bilimdi, aqyl-oıy joǵary qazaqtardy keketip, muqatyp turǵanyn kim kórmeı júr deısiz. Sonda osyndaı mádenıetsiz, oı-órisi tómen kisiler ultyma qarap meniń ar-ojdanymdy aıaqqa basýlaryna bola ma?! Osyndaı jónsizdikke jol beretinderdiń kópshiligi partııa qataryndaǵy sheneýnikter dep esepteımin. Sondyqtan men endi eshqashan da partııa qataryna kirmeımin. Partııanyń jáne onyń músheleriniń bir-birinen eshqandaı aıyrmashylyqtary joq. Demokratııa týraly sóz bolsa, ol bizde tek qaǵaz júzinde ǵana bar. Onyń naǵyz demokratııaǵa eshqandaı qatysy joq. Mysaly, bizdegi saılaýdy alaıyq. Saılaýshylar óz qalaýlylaryn tańdap, oǵan daýys bere almaıdy. Tizimde kórsetilgen, joǵarydaǵylar kórsetken adamǵa ǵana bas shulǵıdy. Bul saılaý emes, jurtty qur aldaý. Al sovetterge kelsek, onyń da róli tek qaǵaz betinde. El basqarý júıesi bılep-tósteýshi apparat – partııanyń qolynda. Partııaǵa qarsy sóz aıtýǵa, ony minep-synaýǵa bolmaıdy. Meni Keńes ókimeti oqytyp jetkizdi, adam qyldy, biraq men onyń «aq» degenin alǵys, «qara» degenin qarǵys dep, barlyq aıtqanymen kelise berýge tıis emespin, ár adamnyń óz pikiri bolýy kerek.
Almatyda shyqqan «Iýrıdıcheskıı vestnık» degen gazette Mahmet Qulmaǵambetovke keńestik sot taqqan aıyptardyń barlyǵy jazylǵan. Ne úshin, qandaı aıyp taǵyldy, bári bar. Sol basylymda «Qulmaǵambetov jazyqsyz aıyptalyp, on jylǵa qamaldy, endi Joǵarǵy sottyń úkimimen aqtaldy» delingen. Kommýnısterdiń ádeti de baıaǵy, aldymen adamdy aıyptap, sottap, ıtjekkenge aıdap, azaptap, atyp tastaıdy da, sosyn baryp aqtap jatady. Sol sııaqty Mahańdy da on jyl sorlatyp, sottady da, keıin aqtady. Ol kisi sol kezde shetelde júrgen edi. Keńes Odaǵyna, ózin ógeısitken sosıalıstik júıedegi eline ókpesi qara qazandaı bolatyn. Aqyry aqtaldy. Qazaqstan táýelsizdik alǵan soń aqtaldy. Mahmet ózin «Odaqqa syımaǵan adammyn» dep otyratyn. Ol azattyq alǵan óz eline kele almaı dúnıeden ótti.
Mahmet Qulmaǵambetov qashanda týrashyldyǵymen keıbireýlerge jaǵa qoımaıtyn. Sondaǵy bir jaǵympaz, jalbaqaı adamnyń jaǵymsyz tirligine shydamaı, álgini sabap tastaıdy. Sol úshin de radıodan qýylyp, eki jyl áýre-sarsańǵa túskeni bar. Sońynda ádildik jeńip, aqyry sot sheshimimen qyzmetine qaıta ornalasady. Eki jyl boıy bosqa júrgen ýaqytyna oraı tıisti qarajaty ótelip, sol qarjyǵa, ıaǵnı 450 myń nemis markasyna Italııadan úı satyp alady. Bul onyń toqsanynshy jyldardyń basynda ózi baryp kórgen, Italııanyń «Qazaqstan» degen eldi mekenindegi jer eken. Sol mańaıdaǵy shóbi shúıgin, ózimizdiń kádimgi jaılaý sekildi dalasynan tańdap alǵan úıi edi. Tórt gektardaı jeri bar úıiniń mańdaıshasyna úlken etip «Kazakstan» dep jazdyryp qoıǵanyn aıtqan. Eger de Qazaqstannan bireýler kele qalsa, bizge burylyp, qonaq bolsyn degen oımen jazǵan eken ony. Zeınetke shyqqan soń qalǵan ómirimdi Natashamen birge sonda ótkizemin dep otyratyn. Sóıtip, Mahmet Qulmaǵambetov toqsanynshy jyldardyń orta sheninde «Azattyq» radıosynan zeınet demalysyna shyǵyp, Italııaǵa qonys aýdarǵany bar.
Alaıda Mahań Italııada biraz turǵan soń belgisiz sebeptermen úıin satyp, 2000-jyldary Mıýnhenge qaıta kóship keledi. Shamasy, qazaǵy sırek kezdesetin Italııa jerinde ol kisi jalǵyzsyrasa kerek. Sońǵy ret men Mahmet Qulmaǵambetovti 2002 jyly jazda, Germanııanyń Keln qalasynda ótken Dúnıejúzi qazaqtarynyń kishi quryltaıynda kórdim. Qasynda baıaǵy Natasha degen áıeli bar. Onyń eki kózi nashar kóretin bolypty, sonda da Mahań báıbishesin qasynan tastamaı, Eýropadaǵy qazaqtardyń quryltaıyna ertip kelgen eken.
– Taǵdyr maǵan urpaq súıýdi buıyrtpady, baǵym ba, sorym ba, endigi ǵumyrymdy osy qosaǵym Natashamen birge ótkizemin, – dep edi sonda qaıran Mahań.
Ol kisi Almatydaǵy týystaryna – ózinen keıin sońynda qalǵan ini-qaryndastarynyń balalaryna udaıy qarajat salyp, ózine shaqyryp, sálem-saýqat jiberýden jańylmaıtyn.
Qarap otyrsaq, bútindeı bir keńestik júıege sol tusta jalǵyz ózi qarsy turyp, «qaraǵaıǵa qarsy bitken butaq» sekildi bolǵan azamat Mahmet Qulmaǵambetovtiń ózi nege turady? О́kinishke qaraı, bul kisini kópshilik bile bermeıdi. Bul kisi kezinde marksızm-lenınızm ilimine ashyqtan-ashyq qarsy shyǵyp, sodan qýǵyn kórip, aqyrynda shetel asýǵa májbúr bolǵan. Saıası tilmen aıtqanda, Mahmet Qulmaǵambetov – qazaqtan, tipti kúlli Ortalyq Azııadan shyqqan dara dıssıdent. Qazaq zııalylarynyń ishinen esimi Helsınkıdegi saıası tutqyndar tizimine kirgen eki qazaqtyń biri jáne alǵashqysy osy Mahmet Qulmaǵambetov.
Ol kisiden urpaq qalmady. Mahmet Qulmaǵambetov 2008 jyly qarasha aıynda Batys Germanııanyń Mıýnhen qalasynda kóz jumdy.
Mahmet Qulmaǵambetovtiń osydan jarty ǵasyrǵa jýyq shamasynda jazǵan oı-pikirin búginderi ortaǵa salyp taldap, saralap kórsek, ol óz zamanynyń ózgeshe týǵan oıshyl adamy degen tujyrymǵa keler me edik, qaıter edik. Ol kezde ekiniń biri osyndaı batyl iske bara ma? О́z oıyn ashyq aıtý sol kezde erlik edi ǵoı. Totalıtarlyq tártip sheńberinen shyqpaı, ǵylymı dıssertasııalaryn qorǵap, kóptiń biri bolyp júre bergende, búginderi Mahań ataqty ǵalymdardyń biri bolatynyna eshqandaı kúmán joq. Biraq ol jeke basynyń kúni úshin ekijúzdilik jasap ótirik aıta almady, oǵan ary jibermedi. Maman esebinde óziniń oı-pikirin ashyq ortaǵa saldy. Kelmeske ketken KSRO-ny kóksep álek bolmaı, naqaqtan japa shekken osyndaı arystarymyzdy madaqtasaq, qandaı jaqsy bolar edi.
Saıasat BEIISBAI,
«Azattyq» radıosynyń 1991-2004 jyldardaǵy tilshisi, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardageri
