Til reformasy: Jańǵyrý jáne jańashyldyq

­Jalpy, til reformasynyń halyq­aralyq tájirıbelerine qarasaq, onda mundaı ózgeristerdiń negizinde jazý reformasy turǵanyn anyq ańǵarar edik. Mysaly, asa iri reformalardy aıtsaq, HIV ǵasyrdan bastalyp HH ǵasyrdyń 30-jyldaryna deıin sozylǵan aǵylshyn tiliniń, XVII jáne HH ǵasyrdaǵy fransýz tiliniń, HVIII jáne HH ǵasyr ba­syn­daǵy orys tiliniń jáne basqa da kóptegen tilderdegi reformalar jóninde aıtýǵa bolady. Mundaı reforma bizdiń tilimizde birneshe ret bolǵan. Olardyń alǵashqysy HH ǵasyr basyndaǵy Ahmet Baıtursynulynyń «Tóte jazýymen» jáne emle erejelerin qalyptastyrýmen baılanysty. Ult ustazy arabtyń klas­sıkalyq qadym jazýyn qazaq tiliniń tabıǵatyna negizdelgen «Tóte jazýǵa» beıimdegenin jaqsy bilemiz. Eskishe jazýdaǵy tilimizge tán emes elementter­den aryltyp, jazý úlgisin de, onyń ere­je­lerin de jańasha jasady. Bul asa iri reformatorlyq qadam boldy. Ony kezinde Muhtar Áýezov: «Ahań ashqan qazaq mektebi, Ahań túrlegen ana tili» dep baǵa berdi. 1920 jyldardyń aıaǵynda latyn álipbıine kóshý, 1940 jyly kırıll álipbıin qabyldaý taǵy da tildik reformalarǵa ákeldi. Bul eki reforma, árıne, sol kezdegi ıdeologııamen  baılanysty bolǵanyn jaqsy bilemiz. Tildik reformaǵa, jalpy til máselesine ıdeologııa aralasqannan keıin tildiń tabıǵaty buzylatyny túsinikti. Ásirese, kırıll álipbıinde qazaq tiline tán emes dybys­tardy engizý tilimizdiń bastapqy tabıǵı bolmysyn ózgertti. Sonyń nátıjesinde jalpy tilimizge tán emes erejeler paıda boldy. Sondaı erejelerge baǵynyp sóıleýge, jazýǵa májbúr boldyq. Qazaq tiliniń tabıǵı áýezdiligi buzyldy, kirme sózderdiń barlyǵy basqa orys tiliniń orfografııasy boıynsha ­jazylatyn boldy da orfoepııa da, orfografııa da ózgerdi.     

Qazaq tilin jańǵyrtýdyń qazirgi ne­gizgi qajettiligi – tildik qajettilikpen oraılas. Iаǵnı kezinde basqa tildiń orfografııasyna baǵyndyrylǵan, qazaq tili úshin tán emes qubylystardan arylýymyz kerek. Eger til reformasyn júzege asyrmaıtyn bolsaq, onda qazaq tiliniń tabıǵaty ábden buzylyp birte-birte tól sózdik qorymyzdy basqa tilden orys tili orfografııasymen jazylǵan sózder enip, belgili ýaqyttan keıin jat orfografııa jáne kirme sózder tilimizdi jaýlap, qazaq tili qoıyrtpaq tilge aınalady. Keńestik kezeńde bul prosess bastalyp, osy kúnge deıin jalǵasyp keledi. Mysaly, 329 myń sózden turatyn qazirgi 30 tomdyq termınologııalyq sózdikte qazaq tilindegi termınderdiń úlesi 7 paı­yz, gıbrıd termınderdiń úlesi 50 paıyzdaı. Eger osylaı kete berse, onda til buzylady, til buzylsa ulttyq sana buzylady, ulttyq sana buzylsa onda memlekettiń tutastyǵyna qaýip tónedi. Tildiń osyndaı aıryqsha mańyzdylyǵyn oqymystylar áldeqashan bilgen, eskertken. Qazaq tiliniń ultty saqtaıtynyn tarıhymyzda alǵash aıtyp eskertkender, sol úshin kúreskender Alash zııalylary bolǵanyn jaqsy bilemiz. Bul jóninde A.Baıtursynuly: «Biz sııaqty mádenıet jemisine jańa aýzy tıgen jurt óz tilinde joq dep mádenı jurttardyń tilindegi daıar sózderdi alǵyshtap, ana tili men jat tildi sózderin aralastyra-aralastyra  aqyryndap ana tiliniń qaıda ketkenin bilmeı aıyrylyp qalýy yqtımal. Son­dyq­tan mádenı jurttardyń tilindegi áde­bıetterin, ǵylymı kitaptaryn qa­zaq tiline aýdarǵanda pán sózderiniń daıar­lyǵyna qyzyqpaı, ana tilimizden qaras­tyryp sóz tabýymyz kerek» dep jaz­dy. Til reformasynyń negizi osyndaı ultty saqtaý mıssııasymen tikeleı baılanysty. 

Biz jazý mádenıeti damyǵan dáýirde turǵandyqtan tilimizdi durys jazý ereje­lerimiz saqtaıdy. Endeshe búgingi til re­for­masyndaǵy eń mańyzdy, eń ózekti mindet – dál osy jazý mádenıetimen baılanysty. Sondyqtan reformanyń  bastapqy baǵyty osy bolady. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń aıasyndaǵy qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý bul jaı ǵana tańba aýystyrý emes, tildi saq­taý­dyń qamy. Álemdegi barlyq tildik reforma jazý reformasy arqyly júzege asyrylǵan. Máselen, qazir álemde eń kóp suranys pen qajettilikke ıe  bolyp otyrǵan aǵylshyn tiliniń reformasyn alaıyq. Bul tildi reformalaýda birinshiden, jazý erejelerine únemi ózgerister engizilgen, shet tilinen engen termınderdi aǵylshyn tiliniń erejesine saı jazý bekitilgen, onomastıkalyq ataýlardy jazý júıelengen. Fransýz tiliniń reformasynda emle erejelerge ózgerister XVII ǵasyrdan bastap HH ǵasyrdyń 90-jyldaryna deıin engizilip kelgen, kirme sózder ıgerilgen, jańadan dıakrıtıkalyq belgiler ózgertilgen, ne qosylǵan. Bul – tabıǵı, ıaǵnı bolýǵa tıisti qubylys. Eger osyndaı reformalar bol­masa, ıaǵnı jazý únemi jetildirilip turmasa, onda til zaman kóshine ilese almaıdy. Sebebi til jandy qubylys. Tildik reformanyń negizi de, maqsaty da osynda.

Jazý reformasyna baılanysty ǵalymdar, mamandar birneshe jyldan beri belsendi túrde jumystar atqaryp ke­ledi. Qazir jetildirilgen álipbı nus­­qa­­sy daıyndaldy. Bul nusqany daıyn­daýǵa orfografııa, fonetıka, grammatıka salasynyń eń bilikti ǵalymdary jumyldyryldy. Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynan bas­tap, elimizdegi jetekshi joǵary oqý oryndarynyń ǵalymdary qatysqan bul mańyzdy jumys únemi keńesý, dıskýssııa, synama, saralaý, saraptama formattarynda uıymdastyryldy. Atalǵan ǵylymı mekemeler ǵalymdarymen birge til oqytý ortalyqtarynyń mamandary, osy salada eńbek etip júrgen mamandar men oqytýshylar, tipti latyn álipbıin qabyldaǵan Túrkııa, Ázerbaıjan, О́zbekstan sııaqty týys memleketterdiń de ǵalymdary qatystyrylǵan konferen­sııalar men semınarlar uıymdas­tyrylyp, olardyń ǵylymı, ádistemelik, uıymdastyrýshylyq tájirıbeleri de muqııat saralanyp eskerildi.

Ǵylym men tehnologııanyń qarqyndy damýy sodan óristeıtin ózgerister men jańalyqtar, álbette, jańa uǵymdardy, termınderdi qalyptastyrady. Mundaı jańalyqtar tilimizge negizinen orys ti­li arqyly enýde. Qazir olardy óz tili­­miz­diń emes, orys orfografııasy boıyn­sha qabyldap júrmiz. Iаǵnı qazaq tili­niń tabıǵaty, sózderdi ıgerý men qabyldaýdyń tilimizge tán áleýeti men múmkindikteri kóp jaǵdaıda saqtalmaýda. Bul asa mańyzdy másele. Joǵaryda kel­tirgenimizdeı, til reformasy aýqymyn­da barlyq tilderdegi osy másele ǵa­lym­­dardy, jalpy zııaly qaýymdy tolǵan­dyrǵan.

Til reformasyndaǵy ózekti ári arnaly máseleniń biri – kirme sózderdiń jazylýy desek, onda ǵalymdarmen talqylaý barysynda birneshe másele aldymyzdan shyǵady. Birinshiden, termın sózderdiń barlyǵyn jappaı aýdarýdyń qajettiligi nemese qajetsizdigi;  ekinshiden, eger jappaı aýdarmasaq, aýdarylatyndaryn qalaı irikteý máselesi; úshinshiden, latyn álipbıine kóshkende kirme sózderdi túpnusqa boıynsha jazý máselesi.

Bul rette Til saıasaty komıteti tapsyrysymen Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy «Shettildik termınderdi ıge­rý­diń halyqaralyq tájirıbesi» ta­qyrybynda halyqaralyq ǵylymı-prak­tıkalyq konferensııa jáne «Kirme sózderdiń, onomastıkalyq ataýlardyń latyn grafıkasynda ıgerilýi: talqy jáne tájirıbe» atty halyqaralyq onlaın semınar-keńes uıymdastyrdy. Keńeske Túrkııadan, Ázerbaıjannan, О́zbekstannan, Qaraqalpaqstannan já­ne Ǵaǵaýzııadan tiltanýshy ǵalymdar qatysty. Kirme sózderdi, termınderdi qabyldaýda atalǵan tilderde de birizdi­lik saqtala bermeıdi. Degenmen latyn álipbıin qabyldaýǵa baılanysty qabyldanǵan erejelerinde kirme sózder men termınderdi óz tilderiniń tabıǵatyna oraı qabyldaý negizgi ǵylymı prınsıp retinde saqtalatynyn ańǵardyq.

Til reformasy aıasynda qazirgi kezde otandyq ǵalymdar halyqaralyq ter­mınderdi álemdik keńistiktegi jazba turqyna uqsatyp jazýdy usynýda. Mysaly: akvatorııa – akuatoria, fılm – film, premera – premera, sýbekt – subekt, obekt –  obekt  degen sııaqty. Sonymen birge orys tiliniń orfografııasymen kelgen sóz ortasyndaǵy já­ne sóz sońyndaǵy qaıtalama áripter yqsham­dalady: professor – profesor, metallýrgııa – metalurgia, sıllabýs – silabus.

Toponımıkalyq, antroponımıkalyq ataýlardy birizdendirý de tildik reformadan laıyqty oryn alady. Jalpy, tildegi birizdendirýge kelsek, onyń til tabıǵatyn saqtaýǵa jáne saýatty jazýǵa yqpaly aıryqsha. Osy retten kelgende jer-sý ataýlaryn, kisi esimderin jazýdy retteýdiń mańyzy erekshe. Bul jumys birneshe baǵytta júrgiziledi. Atap aıtqanda, ártúrli nusqada jazylyp júrgen, mysaly Muhammet/Mu­ham­med/Muhamed sııaqty kisi esimderi, Sherýbaı-Nura/Sherýbaı Nura/Sherýbaı­nura sııaqty toponımıkalyq ataýlar, Germanııa/Almanııa, Vengrııa/Ma­jarstan sııaqty shettildik ataýlar biriz­den­diriledi. Bularǵa qosa, shettildik onomas­tıkalyq ataýlardy translıterasııalaý­da túpnusqa tikeleı negizge alynady: Gvatamela/Guatamela, Gonkong/Hoñkoñ. Sondaı-aq til reformasyndaǵy úlken bir arnaly másele sózderdi yqshamdap jazý. Mundaı praktıka tildik reforma kezindegi barlyq halyqqa etene jaqyn.

Tildi jańǵyrtý kezinde tikeleı lıng­vıstıkalyq máselelermen birge kópte­gen uıymdastyrýshylyq sharalary da júzege asyrylmaq. Olardyń ishinde til úıretý ádistemesiniń ortaq júıesin qalyptastyrýǵa baılanysty mindetti aıtýǵa tıispiz. Iаǵnı elimiz boıynsha balabaqshadan bastap memlekettik qyzmetkerge, jalpy, eresek turǵyndarǵa deıin memlekettik tildi ıgertýdiń júıesi jasalmaq. Bul tilimizdiń qoldanys aıasyn keńeıtýge úlken serpin bermek.

Ádilbek QABA,

Bilim jáne ǵylym mınıstrligi

Til saıasaty komıtetiniń

tóraǵasy