Tarıhı shyndyqqa zárýlik

Materıaldyq tabystardyń mem­le­kettiń rýhanı sanasyna táýel­di­ligi qubylysyn osy ózara dıa­lek­tı­kalyq baılanystan baı­qaı­myz. Al halyqtyń ulttyq biregeılenýine eleý­li yqpal etetin tildik birigýmen qa­tar mańyzdy faktor – halyqtyń tarıhı sanasynyń qalyptasýy. Halyq óziniń ótken tarıhynyń obektıvti shyn­dyqtaryn, kemshilikterin, qate­lik­t­erin bilip, onyń jetistikteri rýhynda tárbıelenýi asa mańyzdy. О́z tarıhynan sabaq ala bilgen halyqtar ǵana órkenıettiń bıik satysyna kóte­ri­le­tindigin álemdik tárbıe únemi dá­­lel­dep keledi. Sanaly, bilimdi, ta­­rı­hyn boıyna sińirgen halyqtar ozyq, básekege qabiletti memleket­ter qurýda. Al jalǵandyqqa, maq­tanǵa, tarıhty burmalaýǵa den qoıǵan halyqtar memlekettiligin joǵaltýda. Mundaı jaǵdaıdy Keńes Odaǵynyń kúıreýinen jaqsylap túsindik, kórdik. Tek jaqsylyqtar men jetis­tik­ter­di marapattap, qatelikter men kem­shilik­ter­di jasyryp damyǵan memle­ket qura almaıtyndyǵymyz obektıvti shyn­dyq.

Sondyqtan qazirgi kezeńde keńes­tik ke­zeńniń burmalaýlary men qate­lik­­terinen arylý abzal. So­sıa­­lızm qury­lysy álemdik damý­dyń modeli retin­de ózin aqtaǵan joq. Jal­py­halyqtyq menshik, ortalyq­tanǵan bılik, ulttyq erekshelikterdi joıa­tyn halyqtar dostyǵy ıdeologııa­sy durys bolmaı shyqty. Demek qoǵam­dyq oıda búgingi kúni álemdik kom­mýnıstik qozǵalys ókilderi usta­nyp kelgen adamzat damýyndaǵy qo­ǵamdyq-ekonomıkalyq formasııalar konsepsııasy da ózin aqtaǵan joq. Sosıalızm, damyǵan sosıalızm, kommýnızm qoǵamdary bolmaıtyndyǵy, ýtopııalyǵy anyq boldy. Qytaıdaǵy sosıalızmdi shyn mánindegi jaqsy qoǵam dep aıtýǵa aýyz barmaıdy. Bul úlken elde de totalıtarlyq sosıa­lızm ornatyldy, az halyqtar qýda­landy. Qazaq halqyna mundaı for­ma­sııalyq damý, taptyq qurylys tek tra­gedııalar ákelgeni tarıhı shyndyq.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bá­ri­­nen qymbat» atty maqalasynda: «Aldaǵy tórtinshi onjyldyqtyń bizge júk­teıtin mindeti – qýatty eldiń ıesi jáne kemel halyq bolý. Bul jolda saıası-ekonomıkalyq reformalardy jáne sanany jańǵyrtý úderisin jal­ǵastyryp, zaman talabyna beıim­del­gen ulttyń jańa bolmysyn qa­lyp­tas­tyrýymyz qajet», dep jazdy. Demek Qazaqstan halqynyń durys oı­laýyn, álemdik ózgeristerge jaýap berýge qabiletin kóterý mańyzdy. Bul mindetti sheshý el halqynyń tarıhı sa­nasynyń obektıvti shyndyqtardy bil­ýine, tanýyna tikeleı táýeldi. Qa­zaq­stan qoǵamy planetarlyq ınte­gra­sııanyń, memleketterdiń, halyqtar men mádenıetterdiń ýnıfıkasııalanyp, biregeılenýin jaqtaıtyn mon­dıa­lıstik konsepsııalardy bas­shy­­lyqqa alýy kerek pe? Álde bizdiń artta qalǵan halyqtardyń evolıýsııasyn jyldamdatýǵa damyǵan halyqtar kó­mek berýleri kerek degen konsepsııany ustanamyz ba? Múmkin órkenıettik konsepsııalar durys shyǵar? Mádenı-tarıhı zańdarǵa sáıkes órkenıetter paıda bolady, damıdy jáne kúıreıdi. Bul konsepsııany ustanýshylar álem­de­ 15-20 órkenıet aımaq­ta­ry bar dep esepteıdi. Nemese bizdiń qo­ǵam plıý­ralıstik damý konsepsııa­la­ryn us­tanýy kerek bolar? Ol bo­ıynsha álem kóptegen ózinshe damıtyn qu­ry­lymdardan turady. Olardyń árqaısysynyń óz joly bar. Olar gúl­de­ne­di, birtindep solady jáne kúı­­reıdi. Alaıda kúıregenniń ornyna jańa qoǵam kelip, úzdiksiz evolıýsııamen tarıh qaıtalanyp otyrady. Marksıster bolsa adamzat tarıhyn qoǵamdyq-eko­­nomıkalyq for­ma­sııa­lar­dyń re­volıý­sııalar nátı­jesinde aýysýy dep biledi.

Sonymen tarıh ǵylymynda adam­zat­tyń damý zańdylyqtary týrasynda biraýyzdy pikir joq. Bizdiń oıy­myz­sha, Qazaqstan ǵalymdarynyń basym kópshiligi adamzat damýyndaǵy órkenıetter konsepsııasyn durys dep esepteıdi. Qazaqstan Shyǵystyq túrki órkenıetiniń quramdas bólshegi, mem­leket jasaýshy qazaq ulty ıslam órkenıetiniń aıasyna enýde. Sony­men qatar Qazaqstanda Batys ór­ke­nıetiniń yqpaly kúshti. Demek Qa­zaq­stan órkenıetter toǵysyndaǵy mem­leket. Sońǵy jyldary Qytaı órkenıetiniń elimizge áseri kúsheıip kele jatqandyǵy shyndyq. Qazaq je­ri tilderdiń, mádenıetterdiń, dás­túr­lerdiń toqaılasý arenasyna aınalyp otyr. Qazaqstanǵa – ózine tán damý mo­de­lin tańdaý mańyzdy. Ondaǵy maq­sat – jutylyp ketpeı, eldikti saqtaý.

Mine, osyndaı asa kúrdeli rýhanı ahýal jaǵdaıynda qazaq halqy­nyń ulttyq bolmysyn saqtaý, onyń uzaq tarıhı keńistikte ómir súrýin qam­tamasyz etý, qoǵamdyq qatynas­tar­­dyń barlyq salasynda básekege qabi^­letti memleket qurý mańyzdy. Ol úshin qazaq halqy men kimmin, qaıdan shyq­tym, qaıda bara jatyrmyn degen suraqtarǵa jaýap bere alýy tıisti. О́z tarıhyn tereń bilgen halyq qandaı da bolsyn qıyn-qystaý jaǵdaılardan jol tabýǵa, qaıshylyqtardy sheship, qatelikterdi túzeýge qabiletti bolmaq. Osyn­daı taǵdyrlyq mindetterdi oryn­­daýdyń tıimdi sharalarynyń biri za­­manaýı talaptarǵa jaýap beretin Qazaqstan tarıhynyń 7 tomdyq jańa akademııalyq basylymyn daıyndaý jumysy. Qazaq eliniń tarıhy bolǵan shyndyqtarǵa sáıkes, otarlaýshy kóz­qa­rastardan jáne eýrosentrıstik kon­sepsııalardan tazartylyp ja­zylý­ǵa tıisti. Keńestik kezeńde qazaq halqy barlyq jetistikterge orys halqynyń kó­meginiń arqasynda, Batystyq damý modelderin paıdalanyp qana qol jet­kiz­di degen qate, birjaqty ıdeıalar ús­­temdik etti. Qazaq halqy egemen el bol­­ǵannan keıin osyndaı ıdeıalardan arylyp, tarıhı shyndyqtardy qal­pyna keltirýdi qolǵa alýdyń mańyzy artýda.

Qazaqstannyń tarıhshylary ǵy­lym­nyń sońǵy jetistikterin paı­dala­na otyra 7 tomdyq «Qazaqstan ta­rı­hy: ejelgi dáýirden búgingi kúnge deıin» akademııalyq ǵylymı eń­bek­­ti ázir­leýge kiristi. Mańyzdy ǵy­ly­mı jobanyń bastalǵanyna jarty jyl­­daı ýaqyt ótti. Jumysqa 200-den astam bilikti tarıhshy ǵalym­ qatysyp otyr. Olar bul jobany ǵy­ly­mı basylymdy jazýdy sarap­ta­ǵan, talqylaǵan birneshe dóńgelek ústelder, konferensııalar ótkizip ba­ryp bastady. Talqylaý barysynda tarıhshylar joǵaryda aıtylǵan qoǵamdyq damý týraly konsepsııalardy Qazaqstan tarıhynda paıdalaný máselelerin kóterdi.

Árıne, metrologııalyq, tanymnyń jolyn aıqyndaıtyn ıdeıalar men konsepsııalar bolmaıynsha jahandyq óz­geristerdi túsiný múmkin emes. Son­dyqtan zaman, ýaqyt, dáýir, ke­zeń, saty sııaqty tarıhı merzimder sheń­be­rin durys anyqtap alý mańyzdy.

Mysaly, Qazaqstannyń patshalyq Reseı ókimeti men Keńes Odaǵy qu­ra­­mynda bolýy, onyń bodandyq tá­ýe­l­dilik jaǵdaıyndaǵy tarıhy – qa­zaq halqynyń bodandyq kezeńi dep zertteý abzal. Al qazirgi damýy­myz táýelsizdik kezeńi. Táýelsizdik ǵasyrlarǵa sozylǵanda, ylaıym solaı bolsyn, bul qubylys táýelsizdik dáýirine aınalmaq. Kezeń de, dáýir de zaman men ýaqyt sheńberinde óte­ti­ni aqıqat. Demek búgingi urpaq­tyń min­deti – táýelsizdik kezeńin táýel­siz­dik zamanyna aınaldyratyndaı júıe qurý.

Kelesi mindet, Qazaqstan tarı­hyn­­­daǵy qazaq halqynyń eren jan­kesh­tiligin, ómirge qushtarlyǵyn, je­rin qorǵaýdaǵy, memlekettiligin nyǵaıtýdaǵy, ómir súrý mádenıetin uda­ıy jetildirýdegi qyzmetin kór­setý. Eýrosentrıstik oılaýshylar Qazaqstannyń memlekettiligi Qazaq han­dyǵymen ǵana shekteldi dep esep­teı­­di. Tarıhı shyndyqta pro­to­qa­zaq­tar memlekettiligi bizdiń za­ma­ny­myzdan júzdegen jyl buryn bas­talǵan. Búgingi qazaq jerinde biri­men biri sabaqtasqan 20-dan astam mem­le­ket ómir súrdi. Alaıda olar­dyń halqy qazaq tilinde sóılep, qa­zaq mádenıetin ustanǵan bir ǵana qa­zaq halqy boldy. Qazaqtardyń qazaq jerindegi ómir súrý ýaqyty pro­to­qaz­aqtardan 6,5-7 myń jyldan astam buryn bas­talyp, úzilmeı kele jatqandyǵyn tarıhı antropolo­gııa ǵylymy tolyq dáleldep otyr. Demek basym derjavalar ókilderiniń «qazaq óz jerinde qonaq» deýi aqylǵa syımaıtyn jalǵan aqparat. Álemdik órkenıetke qazaq etnosy jylqy mádenıetin, arbany paıdalanýdy, qaıqy qylyshty, úzeńgini t.b. ozyq úlgilerdi engizýimen de erekshelenedi.

Qazaq tarıhy – táýelsizdik pen er­kindik jolyndaǵy kúrester tarıhy eken­digi aqıqat. Ásirese, bodandyq ezgige qarsy kóterilister kóp boldy. Olardyń 372-si belgili. Qazir Shyǵys Túrkistandaǵy qazaqtardyń kóte­rilis­terin zertteýdiń mańyzy ar­týda. Sońǵy kóterilis – Almaty qa­la­syndaǵy 1986 jylǵy jeltoqsan aıyn­daǵy qazaq jastarynyń Más­keý­diń zorlyq saıasatyna qarsy kóterilýi. Resmı qujattarda Jeltoqsan kóte­ri­li­sin Jeltoqsan oqıǵasy dep ataı­dy. Ke­ńes Odaǵynyń júıelik daǵdarysyn bastaǵan bul kóteriliske 30 myńnan astam jas qatysyp, olardy jazalaýǵa 25 myńdaı ásker men jasaqshy ju­myl­dyrylǵany belgili boldy. Eki jaqtan 60 myńǵa tarta adam qa­tys­qan, ondaǵan adam qaza bolǵan Jel­toq­san qalaı kóterilis bolmaıdy dep esepteıdi qazaq tarıhshylary.

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas­shy­lyǵymen jazylatyn 7 tom­dyq ir­geli zertteýde jańasha qaralatyn má­se­lelerdiń keıbirin ǵana atadyq. Ha­lyqtyń tarıhı sanasyn táýelsizdik pen memleketshildik rýhynda tárbıe­leı­tin jańa eńbek oıdaǵydaı jazylsyn dep tileıik.

Saıyn BORBASOV,

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy

Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty dırektorynyń keńesshisi, saıası ǵylymdar doktory, professor