Jemqorlyqtyń «sıfrly nusqasy»
Al búginde Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynyń mamandary «qujat jasaýdyń» túrli qıturqylyqtary men qýlyqqa toly joldaryn meńgerip alǵan.
О́tken aptada Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi Qostanaı jáne Aqmola oblystaryndaǵy mamandandyrylǵan HQO qyzmetkerleriniń bylyǵyn jurtqa jarııa etti. Ortalyq mamandary jol qozǵalysy erejelerine qatysty teorııalyq emtıhandardan sátti ótti degen anyqtamany zańsyz berip kelgen. Úmitkerdiń synaqtan ótkendigin rastaıtyn bul qaǵazdy olar múlde emtıhanǵa kelmegen, kirmegen adamdarǵa belgili bir somaǵa satyp otyrǵan.
Al emtıhandy arnaıy daıyndyqtan ótken basqa adamdar tapsyrǵan. Máselen, Aqmola oblysynda osy úshin emtıhan tapsyratyn kompıýtermen qashyqtan jalǵanǵan qurylǵylar paıdalanylsa, Qostanaı óńirinde medısınalyq betperde men qalpaq kıgen adamdar tikeleı emtıhan synybynda basqa bireýler úshin test tapsyryp kelgen. Tergeý barysynda myńnan astam júrgizýshi kýáligin zańsyz berý faktisi tekserilip, teorııalyq emtıhannan sátti ótkeni týraly jalǵan anyqtamalar tárkilengen. «Zańsyz kýálikti satyp alyp, kólikke otyratyn jaýapsyz júrgizýshiler siz ben bizge jáne jaqyndarymyzǵa úlken qaýip tóndiretini anyq. Sondyqtan da osyndaı zańsyzdyqtarǵa nemquraıdy qaramaýymyz qajet. Kez kelgen jemqorlyq faktilerimen betpe-bet kelgen adam tıisti organdarǵa habarlasqany jón», delingen Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń resmı málimdemesinde.
Bul baǵytqa qarsy is-qımyl sharalary kúsheıgen saıyn jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyqtyń da «júıesi» jetile túsýde. Elimizde sıfrlandyrý, qyzmetterdi onlaın alý baǵytynda qarqyndy jumystar júrip jatyr dep bórkimizdi aspanǵa atqanmen bul jańashyldyqtyń da jemqorlyqqa tótep bere almaǵanyn moıyndaýymyz kerek. О́ıtkeni avtomattandyrý men «sıfrly úkimettiń» bastapqy maqsaty sybaılas jemqorlyqqa qarsy turý edi. Al aınalyp kelgende jemqorlyqtyń ózin avtomattandyryp, sıfrly nusqaǵa «kóshirip» aldyq.
El azamattaryna memlekettik qyzmetterdi usyný sapasyn jańa deńgeıge kóterýdi maqsat tutqan mamandandyrylǵan Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary Qazaqstanda 2012 jyldan beri jumys istep keledi. Qazirgi tańda 16 óńirde osyndaı ortalyqtar halyqqa qyzmet kórsetýde. Búginde eger júrgizýshi kýáliginiń merzimi aıaqtalsa, joǵalyp qalsa nemese tólqujattaǵy derekterdiń ózgerýine baılanysty bul qujatty onlaın formatta qaıta aýystyryp alýǵa bolady. Al 2019 jyldan beri kólikti tirkeý men júrgizýshi kýáligin alý qyzmetterin birden respýblıka boıynsha 103 Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy kórsete bastady. Ishki ister mınıstriniń orynbasary, osy salany sıfrlandyrýǵa jaýapty Sáken Sársenov jaqynda ǵana: «Ortalyqtarda qyzmet alýshylar men polısııa qyzmetkerleri jáne HQKO qyzmetkerleri arasyndaǵy tikeleı baılanys tolyǵymen alynyp tastaldy. Polıseıler tek qujattardyń elektrondy kóshirmeleriniń tolyqtyǵyn anyqtap, krımınaldyq esepter boıynsha tekserý júrgizedi. Bul bizge qyzmet kórsetý kezinde sybaılas jemqorlyq táýekelderin joıýǵa múmkindik berdi», dep málimdegen bolatyn. Alaıda is pen sózdiń qabyspaıtynyn Qostanaı men Aqmola oblystarynyń HQKO-da áshkerelengen zańsyzdyqtar taǵy bir márte rastap otyr.
Júrgizýshi kýáligin alýdyń tártibi qandaı?
HQKO-nyń bylyqqa belshesinen batqanyn kúni keshe Nur-Sultandaǵy ortalyqqa qarapaıym klıent retinde baryp, eshqandaı teorııalyq ta, tájirıbelik te emtıhan tapsyrmastan bir kúnniń ishinde júrgizýshi kýáligin alyp shyqqan Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Baǵdat Mýsınniń is-áreketi de aıǵaqtap berdi. Mınıstr tipti osyndaı «tekserýden» keıin elordada júrgizýshi kýáligin alýǵa qujat tapsyrǵan 2 myńnan astam adamnyń tek 30-y ǵana emıhannan ótkenin aıtqan edi. Osy máselege qatysty arnaıy brıfıng ótkizgen B.Mýsın oqıǵa boıynsha «Azamattarǵa arnalǵan úkimette» ishki qaýipsizdik qyzmetiniń mamandary arnaıy tekserý júrgizip jatqanyn, qazirgi tańda búkil el boıynsha barlyq HQKO-da baqylaý jumystarynyń kúsheıtilgenin málimdedi. Osyǵan oraı biz de memlekettik korporasııaǵa habarlasyp, júrgizýshi kýáligin alý úshin tájirıbelik jáne teorııalyq synaq tapsyrý tártibi, qaýipsizdik júıesin jetildirý, jemqorlyq faktilerin boldyrmaýǵa qatysty birqatar suraǵymyzdy qoıǵan edik.
«Azamattarǵa arnalǵan úkimet» KeAQ basqarýshy dırektory Baıram Azızov emtıhan tapsyrýshy úmitkerlerdiń kóbi teorııalyq synaqqa telefon alyp kirýge tyrysatynyn aıtady. Ol sondaı-aq keıbireýlerdiń synaqqa óziniń ornyna túr-kelbeti uqsaıtyn basqa adamdy jiberip, emtıhan ótkiziletin kompıýter júıesine qashyqtan qosylý sııaqty túrli qıturqy áreketterdi paıdalanatynyn da jasyrmady. «Búginde «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporasııasy barlyq mamandandyrylǵan HQKO-da tekserý júrgizip jatyr. Tekserý kezinde Almaty qalasynda zańsyz túrde júrgizýshi kýáligin alýǵa qatysty birneshe derek anyqtaldy. Qazirgi tańda bul jaıttar boıynsha jınaqtalǵan materıaldar Polısııa departamentine ary qaraı tergeý júrgizý úshin joldandy», degen memlekettik korporasııa ókili qazirgi tańda Almaty, Nur-Sultan qalalarynda teorııalyq emtıhandy tapsyrý kezinde tulǵany tanıtyn arnaıy bıometrııa júıesiniń pılottyq túrde engizilgenin de habarlady. «Pılottyq joba boıynsha ár emtıhan tapsyrylatyn orynnyń qasyna kamera ornatylǵan. Budan bylaı ondaǵy beıneni arnaıy operator tikeleı baqylap otyrady. Test tapsyrýshylar oryndarǵa kezdeısoq tásilmen jaıǵastyrylady. Aldaǵy ýaqytta mundaı júıe barlyq mamandandyrylǵan HQKO-ǵa engiziledi», deıdi ol.
«Birinshi ret júrgizýshi kýáligin alatyn azamat mamandandyrylǵan HQKO-ǵa kelip, emtıhan tapsyrýǵa ótinish bildiredi. Úmitker aldymen medısınalyq anyqtama men avtomektepte kýrstardy támamdaǵany týraly kýálik tapsyrýy qajet. Daıarlyq kýrsynan ótkeni týraly talap «A», «V» sanattaryndaǵy, «A1», «V1» kishi sanattaryndaǵy kólik quraldaryn basqarý quqyǵyn alýǵa óz betinshe daıarlyqtan ótken adamdarǵa qoıylmaıdy», dep kýálik alý tártibin túsindirip ótken B.Azımov úmitkerdiń 40 mınýttyń ishinde kem degende 32 suraqqa durys jaýap berýi tıis ekenin de eske saldy. «Úmitker aldymen teorııalyq emtıhan tapsyrady. Ol synaqty emtıhan baǵdarlamasy qondyrylǵan kompıýterler arqyly tapsyrady. Júrgizýshi kýáligin alýǵa úmitkerlerdiń emtıhan tapsyratyn oryndary avtomattandyrylǵan keshenge biriktirilgen», deıdi ol.
«Ary qaraı úmitker tájirıbelik emtıhanǵa jiberiledi. Bul synaq tıisti sanattaǵy kólik quraldarymen jabdyqtalǵan jáne júrgizý nátıjelerin avtomatty túrde oqıtyn arnaıy qurylǵylarmen jabdyqtalǵan avtomattandyrylǵan avtodromda ótkiziledi. Emtıhan barysynda úmitkerge 100 ball beriledi, jol erejesi boıynsha jasaǵan ár qatesi úshin tıisti ball shegerilip otyrady. Baǵdarshamnyń qyzyl túsi sııaqty tyıym salynǵan jol belgilerinen ótip ketse, qaıta emtıhan tapsyrýǵa jiberiledi. Tájirıbelik emtıhan ótkiziletin avtokólikter «datchıktermen» jabdyqtalǵan. Kólik qozǵalysy týraly aqparat birden jazylyp, barlyq qate eskerilip otyrady. Teorııalyq jáne tájirıbelik emtıhan boıynsha berilgen jaýaptar nátıjesi avtomattandyrylǵan júıe arqyly esepteledi», degen AQ qyzmetkeri emtıhannan ótken-ótpegeni týraly anyqtamanyń avtomattandyrylǵan málimetter bazasy arqyly shyǵarylatynyn, synaqtan súrinbeı ótse, júrgizýshi kýáligi birden rásimdeletinin túsindirdi.
Satqan da, satyp alǵan da jazasyz qalmaıdy
IIM-niń deregine súıensek, mamandandyrylǵan HQKO-da eń kóp kórsetiletin qyzmetterdiń biri kólik quralyn tirkeý bolsa, ekinshisi – júrgizýshi kýáligin alý. Jyl saıyn 2,5 mıllıon kólik tirkelse, bir mıllıonnan astam adam júrgizýshi kýáligin alýǵa ótinish qaldyrady eken. Bul degenińiz osynshama adam jol qozǵalysy erejelerinen teorııalyq jáne tájirıbelik emtıhan tapsyrady degen sóz. Endi suraq. Osy mıllıonnyń barlyǵy rasymen júrgizýshi kýáligin emtıhan tapsyryp ala ma? Álde, «júıke juqartpaýdyń», «ýaqyt óltirmeý» men «bosqa sandalmaýdyń» basqa jolyn tańdaı ma? Eń soraqysy, jol erejesin bilmeıtinder men jol belgisin ajyrata almaıtyndarǵa kólik aıdaý quqyn berýdiń sońy qanshalyqty qorqynyshty? Qanshalyqty qaıǵyly? Osy tusta myna bir derekterdi keltire keteıik. Jyl bastalǵaly beri elimizde 9 myńǵa jýyq jol-kólik apaty tirkelse, sonyń saldarynan 12 myńnan astam zardap shegip, 1300-deı jolaýshy qaıtys bolǵan. Al bıylǵy toǵyz aıda 20,5 myń adam júrgizýshi kýáliginen aıyrylǵan. Taǵy 17,5 myńy ákimshilik qamaýǵa alynǵan.
Shyndyǵyn aıtý qajet, elimizde júrgizýshi kýáligin satý shemasy keshe-búgin anyqtalyp otyrǵan zańsyzdyq emes. Osy jyldyń basynda ǵana bul qujat túri áleýmettik jelilerde ashyq saýdaǵa túsip, bylyqtyń basynda polısııa qyzmetkerleriniń turǵany anyqtalǵan bolatyn. Ol kezde de, ásirese, Nur-Sultanda qyzyp turǵan qujat saýdasyn Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi áshkerelegen edi. Tipti bes jyl buryn Almaty oblysynyń 21 jastaǵy boıjetkeni júrgizýshi kýáligin satyp alǵanyn áleýmettik jelide súıinshilep, ákesine alǵys aıtqany da qoǵamda biraz daý týdyrǵan edi.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is- qımyl agenttigi departamentiniń asa mańyzdy ister boıynsha aǵa tergeýshisi Danııar Begaıdarov «kýálik jasap» bergendermen qatar arnaıy kýrsta jol erejesin oqymaı, test tapsyrmaı qujat satyp alǵandardyń da jazadan qutylmaıtynyn aıtady. «Júrgizýshi kýáligin satyp alǵandardy qylmystyq jaýapkershilikke tartý qarastyrylǵan. Olar zań boıynsha aıyppul tóleýi nemese sot úkimimen bas bostandyǵynan aıyrylýy ábden múmkin. Kýálikti jasatqandar, máselen, qujatqa tólegen somadan 35 ese ústeme arqalaıdy. Iаǵnı kýálikti ońaı jolmen 100 myńǵa satyp alsa, osy áreketi úshin 3,5 mıllıon teńge aıyppul tóleýge mindetteledi», deıdi ol.
Qylmystyq kodekstiń 385-shi «Jalǵan qujattardy, mórtabandardy, mórlerdi, blankilerdi, memlekettik poshta tólemi belgilerin, memlekettik nagradalardy qoldan jasaý, daıyndaý nemese ótkizý» babyna sáıkes, mundaı zańsyz áreketti birneshe adam birigip, aldyn ala sóz baılasýymen jasasa, tórt myń aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul salynady nemese tórt jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylady. Kodeks boıynsha jalǵan qujatty paıdalanýshy da jazasyz qalmaıdy.
TÚIIN. Ońtústik Koreıanyń Chha esimdi turǵyny júrgizýshi kýáligin alý úshin 2005 jyldan bastap 950 ret teorııalyq, 10 ret tájirıbelik synaq tapsyrǵan eken. Emtıhannyń bárinen súrinbeı ótip, kýálik qolyna tıgende onyń jasy 70-ke taıap qalǵan. Keıýananyń tabandylyǵyna tánti bolǵan polısııa qyzmetkerleri «Chha júrgizýshi kýáligin qolyna alǵan kúni óz qolymyzben eskertkish qoıyp beremiz» degen eken. Alaıda bul qarııanyń qajyrlyǵyna qoıylǵan belgi me, álde osy eldegi jemqorlyqtan ada júıesiniń tazalyǵyn moıyndatqany ma... muny endi oqyrmannyń ózi tarazylaı jatar.
