Qolshatyr hıkaıasy

Bul belgili kompozıtor Seı­dolla Báıterekovtiń «Jań­byrly tún» ániniń qaıyrmasy. Bálkı, qazir oqyp qana qoımaı, áýenimen qosa shyrqap otyrǵan shyǵarsyz. Múmkin ómirdiń álde­bir beketinde qalyp qoıǵan ma­hab­batyńyz eske túsken de bolar. Onysy nesi eken, á?! Qolshatyr jaıly sóz qaý­zaǵanda, kóz aldymyzǵa tamshy men tátti bir elester oralady. Bálkim onyń astarynda aıpara ańyz jatqandyǵynan bolar. Bálkim jastyq shaqtyń jańǵyryǵy...

Qazaqy tanymǵa salsańyz, oıshyl aqyn Shákárim Qudaıberdi­ulynyń «Qolshatyr buıryǵy» dastanyn ilikke alyp, patsha óki­­metiniń ospadarlyǵyn áńgi­me qy­lýǵa bolatyn da edi, bi­raq biz­­diń olaı jasaǵymyz ke­lip otyr­­ǵan joq. Qolshatyr – mahab­bat­tyń qalqany, tóbeden qara­ǵan­­­­da ǵashyqtardyń toǵysar núkte­sin­deı estetıkalyq dúnıe ǵoı. Oǵan úndi halqynyń qos ańyzy kýálik ete alady. Osy bir súıkimdi zattyń túpbastaýynda sol ertegi jatqandaı.

Alǵashqysy Djamadagnı esim­di sadaqshy týraly. Ol dańqty ba­tyr, kóz jetpeıtin jerden dóp tı­gizetin mergen bolǵan. Bul qasıetin súıgen jary qatty baǵa­lasa kerek, atqan jebesiniń sońy­nan qýalaı jóneledi eken. Birde áıeli Renýka taǵy bir jebeni alyp kelýge attanyp, uzaq ýaqyt ke­shigedi. Sebebi oǵan kúnniń ys­ty­­ǵy ótip, júrýge shamasy kelme­gen. Buǵan ashýlanǵan mergen jar­qyraǵan kúnge jebesin jaýdyrady. Kún batyrdan keshirim surap, aıybyna qolshatyr tartý etedi.

Ekinshi ápsana turmysqa shyǵa almaı júrgen Zıta esimdi qyz jaıly. Onyń betinde sekpil bol­ǵan, oǵan qosa murynynyń ushy únemi qyzaryp júredi eken. Qyz bala buǵan qatty qysylsa kerek, úıinen uzap shyqpaǵan. Qudaı Brahma baqytsyz áıeldi aıap, oǵan kúnnen qorǵaıtyn palma japyraqtary men qus qaýyrsyndary bar tutqaǵa be­kitilgen shatyr syılaıdy. So­nyń nátıjesinde Zıtanyń terisi jańaryp, óziniń súıgenin tabady. Eki ańyzdyń qysqasha maz­muny osyndaı. Baqsańyz, úndi ádebıetiniń eski dastandary qol­shatyrdy mahabbattyń bastaý­shysy retinde sýretteıdi.

Shúbá joq, qolshatyrdy adamzat kúnniń ystyq sáýlesinen qor­ǵaný úshin oılap tapqany daýsyz. Onyń shyǵý tarıhyna áli kúnge deıin mysyrlyqtar, qy­taılar, tipti assırııalyqtar talasady. О́rkenıeti erte oıanǵan ulttardyń árqaısysynda qol­sha­tyrǵa qatysty estelikter bar. Máselen, qytaıdyń «Chjoý Lı» kita­bynda (b.z.b. XI nemese VIII ǵ.) kúıme týraly aıtylady. Sondaǵysy kúıme ústinde úlken shatyr ornalastyrylǵan eken. «Arbanyń qolshatyry aspan sııaqty dóńgelek. Qolshatyrdaǵy doǵalar – 28, quddy juldyzdar sııaqty» dep jazylǵan eńbekte. Shamasy, qytaı halqy sol dáýirde birinshi ret búkteletin qol­sha­tyr oılap tapqan syńaıly. Olar­dy ımperator Van Men dinı rá­simderde de qoldanǵany týraly aıtylady.

Qolshatyr birte-birte akses­sýardan sımvoldyq, tipti márte­beli adamdar ustaıtyn qundy zatqa aınaldy. Sol zamanda adam neǵurlym qurmetti bolsa, so­ǵur­lym túrli-tústi qolshatyr us­tap júripti. Bul túsinikti jaıt, se­bebi ony kóterip júretin qyz­met­shileriniń sanynan-aq ba­ǵam­daýǵa bolady. Bırma bıleý­shisi ataqtarynyń arasyna ózi­niń «Úlken qolshatyrdyń ıesi» ekenin qossa, Sıam bıleýshisi ózin «24 qolshatyrdyń ıesi» dep ja­rııalaǵan. Qolshatyrdy altyn kes­telermen jáne asyl tastarmen bezen­dirgen. Al kedeıler kishirek kelgen tóbesi maılanǵan qaǵazben júrgen eken.

Batys órkenıeti Shyǵys jańa­lyǵyn kóne mádenıet jaýhary esebinde baǵalady. Grekııa men Rımde qolshatyrdy negizinen áıelder paıdalandy. Sebebi olar aty ańyzǵa aınalǵan Zıtanyń kúıin keshti. Kúnniń ystyǵyna kúımeı, aqquba bolyp qalý úshin qolshatyrdy qolynan tastamady. Antıkalyq qolshatyrdyń pishini jalpaq konýsqa uqsaıdy, tutqasy ortasynda ornalasqan. Ejelgi Rım aqyny Ovıdıı Nazon «Kúntizbe» atty poemasynda osy kórinisterdi baıandaıdy. Eń qyzyǵy, er adamdar qolshatyrdy tek áıel zatyna ǵana tán aksessýar retinde sanaǵan. Grek aqyny Arıstofan óziniń «Qustar» atty komedııalyq shyǵarmasynda Prometeıdi mazaq etip, onyń aspan qudaıy Zevsten qolshatyrdyń astyna jasyrynyp qalǵanyn jazady.

Uzaq ýaqyt boıy qoǵam qolsha­tyrdy jańbyrmen emes, kún­men baılanystyrdy. Muny onyń ataýlary da aıshyqtaıdy. Latynsha qolshatyr umbra – kó­leńke, ella – kishireıtkish jurnaq, ıaǵnı «kishi kóleńke» degen maǵyna berse, fransýzsha para – qalqan, sol – kún, demek «kún qalqany» degen mazmunǵa saıady. Al orys ataýy­na keletin bolsaq, onyń shyǵý tórkini tipti qyzyq. Zonnedek só­zin Nıderlandtan Reseıge I Petr ákelipti. Kóptegen jańa golland sózi sııaqty, ol da teńiz termınologııasyna qatysty. Kemelerdiń ústinde qoldanylatyn shatyrdy bildiredi. Keıin sóz aıtylýyna qaraı qysqaryp, «zontık» ata­ýyna ıe bolypty.

Rım ımperııasy qulaǵannan keıin, qolshatyr hıkasy Eýropa­da asqaqtady. Ortaǵasyrlyq adamdar ejelden kún men jań­byrdan qalpaq kıip qorǵanýdy ádetke aınaldyrǵan. Eýropalyq qol­sha­tyrdyń tarıhy úzilgeni­men Italııada jurnaǵy qaldy. Odan keıin aksessýardy Rım órke­nıetiniń murageri katolık shirkeýi qaıta jandandyrdy. Katolıkter qolshatyr týraly XIV ǵasyrda Qytaı men Úndistanǵa saıahat ja­saǵan mıssıoner Djovannı Marı­nol­lı­diń arqasynda bilgen eken. Oǵan dálel retinde, 1414 jyly nemis danyshpany Ýlrıh fon Rıhental óziniń jazbalarynda tańǵajaıyp kórinisti sıpattaıdy. Atap aıtqanda, Rım papasy XVIII Ioannyń Konstansqa sapary týrasynda. Ýlrıhti patshanyń ózi emes, basyna úlken qyzyl-sary qalpaqty ustap turǵan artyndaǵy rysar qatty tańqaldyrǵan.

Aleksandr VI Bordjııadan (1431-1503) bastap, qolshatyr áýlıe Petrdiń bıliginiń sımvolyna aınaldy. Máselen, Rım papasy men ımperator Frede­rık Barbarossa arasyndaǵy kelissózde deldal retinde qatysqan ıtterge deıin qolshatyr astynda tur­ǵan. Keıin Napoleon bul dástúrdi joıdy.

Qolshatyrdyń hıkaıasy mu­nymen bitpeıdi. Ol Eýropaǵa en­gennen keıin túrlenip, kún­nen ǵana emes, jańbyrdan da qor­ǵana­tyn qural esebinde quny artty. Fransýz elinde ǵa­shyqtardyń bir-birine degen iń­kárligin bir shatyrdyń astynda bildirý dástúri qalyp­tas­ty. Romantıkalyq kesh­ter qol­­shatyrsyz mánsiz de sán­siz sanalǵan. Bul móp-mól­dir ma­hab­battyń bir bólshegi is­petti kó­ńilge qýanysh uıalata al­dy. Eki jastyń sezimin ashyq bil­di­rýin­e jol jasady. Sodan da bolar, «Jańbyrly tún» ánin tyń­da­ǵanda, qos ǵashyqtyń syryna qanyq­qandaı bolatynymyz.