Haliń qalaı, teatrym?!

Sol jyldar ishinde kóptegen teatr qaıratkerimen júzdestik, suhbattastyq, tipti qoıan-qoltyq qyzmettes boldyq. Sol kezde teatr tabaldyryǵyn ımene attaǵan biz qatarly kyz-jigitter, ıaǵnı zamandastarymyz búginde úlken tulǵa­lar­ǵa aınalyp, keıbiri «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» atandy, keı­birimiz basshylyq qyzmetterge kel­dik, keıbirimiz kórkemdik jetekshi bo­lyp, elimizdegi teatrlardyń damýy­na, ósip-órkendeýine kúshimiz ben tájirıbemiz, bilimimiz jetkenshe atsalysyp, jan-tánimizben berile jumys isteýdemiz. Baqytymyzǵa oraı, biz qazaq teatry tarı­hyndaǵy altyn ǵasyr ýaqytty alyp kelgen alyp tulǵa, rejısser Á.Mámbetovtiń spektaklderin kórip, azýly synshylar B.Qundaqbaev, oraq tildi Á.Syǵaı aǵalarymyzdyń syn-taldaýlaryn tyńdap qalý múmkindigi buıyrǵan urpaqpyz. Alaıda sol alyptar shoǵyry irgetasyn qalaǵan teatrlardyń bul kúngi hal-ahýaly máz emes. Qalt-qult etken teatrlardyń taǵdyryna qa­rap turyp janyńyz ashıdy. Jalpy al­ǵanda, bárimizdi teatrlardyń qazirgi ja­ǵ­daıy qatty alańdatady.

Bárimizdi mazalaıtyn bir suraq bar. Ol – NEGE?.. Nege elimizdegi teatr óneri durys damymaı jatyr? Nege teatrlar júıeli túrde jumys istemeıdi? Nege teatrlar ártúrli qarjylandyryla­dy? Nege teatr qyzmetkerleriniń jala­qy­sy az? Nege qyzmetkerlerdiń ju­mys normalary bekitilmegen? Nege sha­qy­rylatyn mamandardyń erejeleri ret­telmegen? Nege bizde teatrlarǵa ar­nalǵan memelekettik granttar joq? Nege má­denıet zańynda jeke teatr­lar mártebesi joq? Nege jeke teatr­lar­dy da­mytpasqa? Nege teatr qaırat­ker­leri odaǵy toqyraýda? Nege Teatr­lar assosıasııasy únsiz? Nege teatr­lardy arnaıy mamandyǵy joq adam­dardyń basqarýyna jol beriledi? Ne­­ge joǵary oqý oryndarynda qa­jet­ti mamandyqtarǵa oqytpaıdy? Nege teatr mamandyqtarynyń arnaıy oqý­lyqtary joq? Nege qalamyzda qýyrshaq teatrynyń ertegideı ádemi ǵımaraty joq? Nege mamandardy arnaıy shet­elderde oqytpaımyz? NEGE? NEGE? Tolyp jatqan NEGE?

Dál qazir teatrlar damýdyń ártúr­li joldaryn qarastyryp, tyń izde­nisterge qadamdar jasaǵandaı bolyp jatqanymyz – ýaqyttyń aǵymyna ilese alyp jatyrmyz ba, endi 20 jyldan sol túıini sheshilmegen máselelerdi bizden keıingi jastar talqylap otyra ma degen qorqynysh bary ras. Jaı ǵana qorqynysh emes – úreı. Tá­ýelsizdik alǵannan beri sheshimin tappaı kele jatqan máseleler óz ýaqytynda sheshil­megendikten, qazir zildeı bolyp aıaǵymyzdy kóterýge mursha bermeı tunshyqtyrýda. Shyǵarmashylyq samǵap ushqanda ǵana týady deıdi, al bizdiń alǵa aıaq alyp jú­rýge shamamyz kelmeı jatyr. Bul keler urpaqqa batpandaı júk qaldyra­myz ba degen mazasyzdanýdan týyp otyr­ǵan jaıttar.

Erteń qartaıǵan kezde «Aǵa­­lar-aý, mynany kezinde nege jasa­ma­dy­ńyz­dar, myna máseleni nege bylaı shesh­pe­dińizder?» degen suraq týyndasa, ne betimizdi aıtamyz, aldymyzdaǵy aǵa­larymyzdyń abyroıyna nuqsan kel­tirmeımiz be, ne dep aqtalamyz, jerge qarap kalmaımyz ba? Bizdi qoıshy, keler urpaqtyń ýaqyty teatrdy damytýǵa kete me, álde altyn ýaqyttaryn problemalardy sheshýmen sarp ete me?

О́mirdegi eń úlken urlyq – ýaqyt­ty urlaý eken. Sondyqtan urpaq aldyn­­­da­ǵy boryshymyzdan qutylyp, óz júgi­mizdi ózimiz arqalaı alsaq, sonda ǵana adal ómir súrdik dep aıtýǵa bolar edi. Búginde biz teatrymyzdyń bet-beınesin, ıaǵnı ımıdjin kórermen men qoǵam aldynda túsirip alǵanymyzdy moıyndaýymyz kerek. Bul – bile-bilgen adamǵa eń úlken qatelik. Biz buǵan qalaı jettik?

Birinshi másele – teatrlardy kúrdeli jóndeýden ótkizý. Sońǵy 30 jyldy alyp qarasaq, jóndeý jumystaryn ótkiz­gen teatr basshylarynyń 70-80 pa­ıyzy mindetti túrde sottalatyny qaǵı­daǵa aınalǵan. Kúrdeli jóndeýdi jasaý úshin aldymen jobalyq-smetalyq qujattama jasaý kerek, ony keıin memlekettik saraptamadan ótkizý, oń qorytyndysyn alǵan jobaǵa sáıkes qurylys jumystaryn júrgizý, ár ju­mys bitken soń qabyldaý. О́kinishtisi, «biz es bilgeli» osy prob­lemamen qan­shama isti bolǵan óner­ge qyzmet etken aǵalardy jaqsy bilemiz jáne olardyń temir tordyń ar jaǵyna toǵytylǵan taǵdyrlary eshkimdi alańdatpaıtyny janymyzǵa batady. Kelesi kim?..

Sebebi teatr basshylaryn oqyt­paı­myz, qurylys salasynyń zańdylyq­taryn, erejelerin, normalaryn basqa álem dep qabyldaımyz. Smetany oqýdy bilmeımiz, túsine almaımyz, dırektorlar joǵary ınstansııadan aqsha ýaq­tyly ıgerilý kerek dep qysqan kez­de, keıde amalsyzdan, jasalǵan-jasalmaǵan jumystardy aıyra bil­meı jatyp, aktilerge qol qoıýǵa, jumys­tardy qabyldaýǵa májbúr bolatyndyǵy belgili. Buǵan kóp jaǵdaıda ony tehnadzor qadaǵalaıdy ǵoı dep daý aıtýshylar tabylýy múmkin. Iá, tehnadzor bolady. Biraq olar da biz eshteńe túsinbegen soń, ózderiniń jaǵdaıyn kúıt­tep, aqshany «birge ıgerýge» at­saly­satyny jasyryn emes. Kóp jaǵ­daıda dırektorlyq qyzmet – pyshaq júzinde júrgenmen teń nárse. Sonda bizder «basqa tilde» jazylǵan qujatqa kóz juma qol qoıamyz degen sóz. Sodan baryp memleket qarjysyn jymqyrdy degen sóz shyǵady. Memleket qarjysynyń artynan suraýy kóp ekeni barshamyzǵa aıan. Tekseris kezinde jaýap bere almaı qalatynymyz eshkimdi de qyzyqtyrmaıtyny, zań aldynda tek óziń ǵana jaýap beretindigin, taǵ­dyr­dyń tálkegine túsetindigiń, joǵar­y baǵynysty mekemeniń jaýapty tulǵa­laryn mazalamaıtyndyǵy batady.

Bunyń eń negizgi sheshimi, tek qana ­teatr emes, barlyq mádenıet mekemesiniń osy jumystardy (JSQ jasatý, qurylys júrgizý, t.b.) júrgizýge tyıym salatyn nemese osy jumystardy qurylys basqarmalaryna júrgizýge mindetteıtin zań qabyldansa jetip jatyr.

Ekinshi másele: jaryq, dybys, shtan­kettik júıe qondyrǵylaryn satyp alý­dy da arnaıy mamandar quzyryna berý kerek. Sebebi teatrdaǵy osy salada qyzmet etetin mamandardyń toqsan paıyzy «samoýchkalar», ıaǵnı arnaıy joǵary oqý oryndaryn bitirmegen, tek ómirlik tájirıbege saı qyzmet ete­tin, teatrdy janymen súıetin qyz­metkerler. Bizdegi eki joǵary oqý ornynda da (T.Júrgenov akademııasy, Qa­zaq ulttyq óner ýnıversıteti) osy maman­dardy oqytý jaǵy áli durys jolǵa qoıylmaǵan, endi ashylǵandary tolyq jabdyqtalmaǵan. Iаǵnı ǵımarattar stýdııa retinde daıyn emes, (pýlt, programma) ol zattardy qolyna ustap kórmegen adam qandaı maman bolmaq.

Úshinshi másele: eńbek qatynastaryn retteıtin normatıvtiń zań normalary joq. Osydan biraz jyl buryn elimizdegi dramatýrg-jazýshylardyń hatyna baılanysty barlyq teatrda tekseris júrgeni málim. Bul jerde de teatr basshylaryn aıyptaýdan bastap, «bizderge gonorar tólenbeıdi nemese az tóleıdi, ózderi jazyp, ózderi qoıady, bizben jumys isteýge nıetti emes» degen sekildi aıyptaýlar bárimizdi dúr silkindirdi, tıisti jaýaptar alynyp, aqyry jyly jabylyp qaldy. Osy oqıǵanyń ózi eshkimge sabaq bolmady. Emosııanyń astynda ǵana qaldy. Bul da qoǵamda talqylanyp, teatr ımıdjiniń kúrt tómendeýine áser etti.

Tórtinshi másele: qalamyzda Qýyr­shaq teatrynyń ertegideı ádemi ǵıma­raty bolsa degen úlken tilek sońynda júrgenimiz biraz ýaqyt boldy. Basqa memleketterge baryp júrgende kórge­nimizdeı, olar balalardyń tárbıesine birinshi kóńil bóledi. Balalaryn teatrǵa, mádenıetke, ónerge solaı tárbıeleıdi. Alysqa barmaı-aq, Qazan­daǵy EKIIаT qýyrshaq teatrynyń ǵımaratyn kórip kóz jetkizýge bolady.

Besinshi másele: elimizde ótip jat­qan festıvaldardy júıelendirý. Baı­qaýdyń qazylar alqasyn eń aldymen tek synshylardan qurap, akter, rejısserler qurmetti qonaq retinde qatyssa durys bolar edi. О́ıtkeni akter akterdi, rejısser rejısserdi synaǵany jón emes. Kóńiljyqpastyq, nomınasııa­lardy qatysýshylarǵa bólip berý, uıym­das­tyryp otyrǵan oblysqa bas júlde berý, erejede kózdelmegen nomınasııa­ny aıaq astynan oılap tabý sekildi kó­ńilge qaıaý túsiretin nárselerden qutyl­saq deımiz.

Osyndaı máseleler aınalasyndaǵy daýlar, kelispeýshilikter teatrlary­myzdyń kórermen aldyndaǵy qasyqpen jınaǵan abyroıyn shelektep tógýge ákeldi. «Aýrýyn jasyrǵan óledi» de­mekshi, biz dıagnozymyzdy anyqtap, so­ǵan saı birige em alsaq qana básekege qabiletti bola alamyz.

Qalǵan sharýalardy usynys retinde qarastyrýdy jón kórdim:

a) shyǵarmanyń kólemine qaraı nemese janryna baılanysty dramatýrgterdiń gonoraryn tóleý erejesi bekitilse;

á) shaqyrylatyn rejısserlerdiń (elimizden, shetelden) sýretshilerdiń, kom­pozıtorlardyń, sahna saıysyn, ja­ryq qoıýshylardyń normatıvteri bekitilse;

b) akterlerdiń, basqa da mamandar­dyń (spektaklge, repetısııaǵa qa­ty­satyn) jumys normalary. Qosymsha repe­tısııa ýaqyttarynan tys «úshinshi, tór­tinshi vyhod», ıaǵnı kúnine úsh-tórt spek­takl oınalǵan kezde qansha saǵat nemese qosymsha aqy tóleý júıesiniń erejeleri jasalsa;

v) teatrdaǵy garderob, eden jýýshy, kúzetshi, taǵy basqa qyzmetkerlerdi «razrıadnık» qatarynan alyp tastap, teatr qyzmetkerleri qataryna qossa jáne olardyń emdelýine aqy tólense;

g) teatr ǵımaratyndaǵy jaılardy býfet, ashanalar úshin jalǵa berýge teatrdyń ózine ruqsat berý. Sebebi bul úl­ken tabys kózi emes.

ǵ) memlekettik satyp alý portaly bo­ıynsha spektaklderge kerek jıhaz­dardy nemese taǵy da basqa zattardy tikeleı alýǵa ruqsat berilse. Teatr ony sahna zattary retinde qoldanady;

d) barlyq teatrdyń qarjylandyry­lý deńgeıi ártúrli. Eń myqty qarjy­­lan­dyrylatyn teatrlar bar. Odan ke­­ıin, respýblıkalyq mártebesi bar Máde­nıet jáne sport mınıstrligine qaras­ty ­teatrlar, oblystyq nemese qala­lyq ­teatrlar kóbisi qarjyǵa óte zárý, jaǵdaılary qıyndaý;

e) qarjy máselesinen kóptegen teatr,­ syrttan mamandar shaqyrý bylaı tursyn, josparly spektaklderin áreń shyǵarady. Osy turǵyda barlyq teatr­dy (qalalyq, oblystyq, aýdandyq) mı­nıstrlik quzyryna ótkizýdi usynar edik;

j) Qazaqstanda jeke teatrlar ázirge tek Almaty, Nur-Sultan qalalarynda ǵana bas kóterip keledi. Bul jaqsy úrdis. «Artıshok», «Býnker», «Jas sah­na», «AI ortalyǵy». Bulardyń keı­biri­niń ǵımaraty joq, jaryq-dybys appa­ratý­ralary tipti joqtyń qasy jáne spek­taklderdi shyǵarý úshin bıletten túsetin qarajatqa táýeldi. Endi osylarǵa mınıstrlik tarapynan qoldaý bolsa. Granttar, qaıtarymsyz kredıt nemese ǵımarattardy jalǵa alýdyń tómengi mólsheri, bolmasa eńbek aqylaryn tóleý úshin arnaıy kvota berilse, olardyń ári qaraı qulshynystary artary sózsiz, olar qazir tek jeke kásipker retinde ǵana jumys isteýde.

Árıne, aıta bersek másele máseleni týyndata beretini sózsiz. Biraq osylaı aqyldasa júrip alǵa júrmese, ujymdasa júrip utpasaq, bizdi syrttan kelip eshkim jarylqamaıdy.

Aıtylǵandarǵa nazar aýdaryp, qor­dalanǵan máselelerdi sheshýdi júıeli túrde qolǵa alyp, áriptestermen birge jumys istesek, urpaq aldynda abyroıly bolarymyz anyq.

Endeshe, NEGE sóıtpeske?

Aıbolat JAÝDYR,

 M.Gorkıı atyndaǵy

memlekettik akademııalyq orys drama teatrynyń dırektory