Kókjıekti keńeıtken avtojoldar

Kólik ınfraqurylymy: alǵashqy adymdar

Qazaq eli óziniń aýmaǵy boıynsha álemdegi toǵyzynshy oryndy alady. Biraq ulan-ǵaıyr jerdi mekendeıtin halyq sany tyǵyz emes. Qalalar men eldi mekenderdiń arasy da alshaq. Mine, osy faktorlar men jahandanýdyń údemeli prosesteri avtojol salasyn damýdyń basym baǵytyna, ózekti máselesine aınaldyrdy. Osylaı­sha, táýelsizdigin jarııalaǵan alǵashqy jyldary Qazaqstan basqa salalarmen qatar, ishki jáne syrtqy kólik baı­lanysyn damytýǵa basymdyq berdi. Eko­nomıkalyq ósim ınfraqurylymǵa da tikeleı baılanysty ekenin uǵyn­ǵan jas memleket úsh mindetti aldyna qoıdy. Onyń birinshisi el ishindegi avtojoldar jelisin damytý bolsa, ekinshi – teńiz porttaryna shyǵý múmkin­digin tabý, úshinshisi – halyqaralyq kólik dálizderin baılanystyrý. Táýelsizdiktiń otyz jyldyǵynda Qazaqstan osy úsh ­­­­baǵyttaǵy jumystardy da tabysty eń­ser­di deýge bolady.

Avtojoldardy keńeıtý tóńireginde qabyldanǵan alǵashqy baǵdarlama­lar­dyń biri avtojol salasyn damytýdyń 2001-2005 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy boldy. Osy qujatqa saı 15 myń shaqyrym jol qaıta qalpy­na keltirildi. Ertis jáne Jaıyq ózen­deri ústine jańa kópir­ler salyndy. Ońtús­tik Qazaqstan obly­syn­daǵy Baǵys – Atameken jáne Qyzylás­ker – Asyqa­ta avtojoldarynyń ınfra­qury­lymy ja­saq­talyp, onyń boıyn­da iri jańa nysan­­dar paıda boldy. El úshin mańyz­dy ról atqaratyn Astana – Almaty avtoma­gıs­trali da qaıta jańǵyrdy. Al 2009 jyldyń qarasha­synda Qazaqstandaǵy alǵashqy «Astana – Býrabaı» avtobany ashyldy.

Qazaqstan men Qytaıdyń 2004 jyl­ǵy kelisimi boıynsha qurylǵan She­kara boıyndaǵy yntymaqtastyqtyń «Qorǵas» halyqaralyq ortalyǵy Shyǵys Azııaǵa ashylǵan qaqpa ispetti boldy. Osy kelisim aıasynda 2005 jyly qurylǵan «Qorǵas» shekara mańy yntymaqtastyǵy halyqaralyq ortalyǵy» AQ maqsaty halyqaralyq jobany júzege asyrý edi. Osy kezeńde kompanııa ınfraqurylym men ınfraqurylymdyq nysandardyń qurylysyn júrgizdi, endi Ortalyq Qazaqstan bóliginiń múddelerin qorǵaý­men aınalysyp keledi.

Ekinshi baǵyt boıynsha teńiz porttaryna shyǵý joldaryn izdestirgen memleket Aqtaý halyqaralyq teńiz portyn qaıta qalpyna keltirýdi jolǵa qoıdy. Bul Qazaqstannyń Kaspıı teńizi arqyly halyqaralyq kólik marshrýttaryna qosylýyna múmkindik berdi. Osylaısha, Qazaqstan kólik salasynda birden eki strategııalyq maqsatqa qol jetkizdi: Kaspıı arqyly Qara teńiz – Jerorta teńizine jáne Baltyq basseınderindegi Parsy shyǵanaǵy men Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy porttarǵa tóte jol ashyldy. Ekinshisi, aýqymdy tranzıt júk aǵyny úshin qolaıly jaǵdaı jasaldy.

2000-jyldardyń orta she­nin­de Qa­zaqstan Kaspıı jáne Qara teńiz ara­ly­ǵynda keme jú­ze­tin «Eýrazııa» kanaly qu­ry­lys­ynyń jobasyn usyndy.

Al 2006 jyly ulttyq kólik júıesin eýrazııalyq kólik dáliz­de­rine kiriktirýdi basym baǵyt etip belgilep, bul aýqymdy jos­par 2015 jylǵa deıingi Kólik stra­tegııasynda engizildi. Keıin «Nurly jol» baǵdarlamasy qa­byl­danyp, eldegi jol sapasyn jaqsartýdy, ınfraqurylymdyq salany ındýstrıaldy damýmen bir mezette órkendetýdi jáne osy arqyly jańa jumys oryndaryn ashýdy qolǵa aldy.

Jibek joly jobasy da qar­qyndy damyp, Shyǵys pen Batys arasyndaǵy tran­zıttik kópir­ge aınaldy, bul Qazaq­stan eko­nomıkasynyń damýyna tyń ser­­pin beredi.

Mine, osyndaı aıtýly jobalar avto­­kólik salasyn aı­tar­lyqtaı damytty. Elbasy­nyń aıtýynsha, bul jol­dar qazaq­stan­­dyqtardyń talaı urpa­ǵy­na qyzmet etpek. «Bizdiń ta­rı­­­hymyz­da qazirgi kezdegideı shet­siz-sheksiz dala­myz­­dy qam­ty­ǵan joldar salynǵan emes. Búgingi kúni Shymkentten Alma­ty­ǵa jyldam kelýge bolady. Shymkentten Aqtó­­bege, odan ári Reseıge Astana men Býra­baıdyń arasyndaǵy jolmen júr­gen­deı, kózdi ashyp-jumǵansha jetip baramyz. «Nurly jol» baǵ­darlamasy boıynsha Qazaq­stan aımaqtaryna avtojoldar jan-jaqqa qym-qı­ǵash taram bo­lyp salynyp jatyr. Bul – ur­paq­tan-urpaqqa jetetin ıgi is», deıdi Tuńǵysh Prezıdent jazbalarynda.

Baǵdary aıqyn baǵdarlama

Elimizde avtojoldardyń jalpy uzyn­dyǵy 96 myń shaqyrymdy quraıdy. Onyń ishinde 25 myń shaqyrymy – res­pýb­lıkalyq mańyzy bar kúre joldar bolsa, 71 myń shaqyrymy – jergilikti joldar. 2021-2025 jyldar ara­ly­ǵynda avtojol salasynda res­pýblıkalyq ma­ńyzy bar 12 myń shaqyrym avtojol salynyp, re­konstrýksııalanady. Jyl sa­ıyn orta eseppen 200 myń adam jumyspen qamtylady. Búginge deıin eldegi respýblıkalyq ma­ńyz­ǵa ıe jol­dar­dyń negizgi bóligi kúrdeli jón­deý­den ótip, 13 myń shaqyrym avtojol qaıta ja­ńar­tylǵan.

Avtojol salasyn damytý,  jol  sapasyn jaqsartý, kóliktik-lo­gıstıkalyq keshe­nin qurý má­se­­lesine kelgende aldymen oıǵa oralatyny – «Nurly jol» baǵ­­dar­­lamasy.

Bul baǵdarlama 2014 jyly El­basy­ jarııalaǵan «Nurly jol – bo­lashaqqa bastar jol» atty Jol­daýynan bas­taý alǵan edi. Eki úlken bólikten tura­tyn qu­jattyń birinshi baǵyty – ınfra­­qu­ry­­lymdy damytý. Bul blog­taǵy joba­l­­ardyń ózi 7 ba­ǵyttan quralǵan. Onyń birin­shisi – kóliktik-logıstıka ınfra­qu­ry­lymyn damytý. Bul rette 2015-2020 jyldary «Ortalyq-Ońtústik», «Ortalyq-Shyǵys», «Ortalyq-Batys» sekildi iri avto­jol jobalary iske asy­ry­lyp, respýblıkalyq mańyzy bar basqa joldardy qaıta jań­ǵyr­tý kózdel­geni aıtylǵan edi. Osylaısha, baǵdar­la­ma­ny júzege asyrý nátıjesinde 2019 jylǵa qaraı biryńǵaı kóliktik jáne ener­getıkalyq júıe quryldy. Alǵashqy sátte «Nurly jol» aıa­­synda 7 myń shaqy­rym avto­mo­bıl jolyn qalpyna keltirý jumystary qolǵa alyndy, so­nyń ishinde asa mańyzdy: «Or­talyq – Ońtústik» (Nur-Sultan – Qaraǵandy – Almaty), «Orta­lyq – Shyǵys» (Nur-Sultan – Pavlodar – О́skemen) jáne «Or­talyq – Batys» (Nur-Sul­tan – Aqtaý) jol toraptaryn atap ótýge bolady. Elordadan Al­ma­­tyǵa deıingi aralyq Balqash kóli arqyly ótetin kópir qury­lysynyń arqasynda 200 shaqy­rym­ǵa qysqardy.

Al 2020-2025 jyldarǵa ar­nal­­ǵan «Nurly jol» memle­ket­tik baǵdarlamasy boıynsha 2025 jylǵa deıin 24 myń sha­qy­rym joldy, ıaǵnı respýblıkalyq jol­dardyń bárin qaıta jańartý jáne jol boıyndaǵy qyzmet kórsetýdi qamta­ma­syz etý mindeti tur. So­nyń ishinde 12 myń shaqyrym avtojoldy jańartý, salý jáne 11 myń shaqyrymdy jóndeý josparlanǵan. «QazAvtoJol» UK» AQ-nyń málimetinshe, 12 myń shaqyrym joldyń 3,6 myń shaqyrymy – aýyspaly ýchas­ke­ler: Qaraǵandy – Balqash (2023 jyly aıaqtalady), Balqash – Býrylbaıtal (2023 j), Kúrti – Býrylbaıtal (2022 j), Kúrti – Qapshaǵaı (2023 j), Taldyqorǵan – О́skemen (2022 j), Aqtóbe – Atyraý – As­tra­han (2023 j), Qalbataý – Maı­qap­sha­ǵaı (2022 j), Úsharal – Dostyq (2022 j), Merke – Býrylbaıtal (2022 j) jáne 2022-2023 jyldary 8,4 myń km jańa jol paıdalanýǵa berilýge tıis. Olar: Qy­zylorda – Jezqazǵan – Qaraǵandy, Jez­qazǵan – Petropavl, Qaraǵandy – Aıagóz, Semeı – О́skemen, Atyraý – Oral jáne t. b.

«2020 jyldyń qorytyndysy bo­ıyn­sha nysandardyń qu­ry­lysy men olardy qaıta jań­ǵyrtý boıynsha 399 km avtojol paıdalanýǵa berildi. Bul ju­­mys­tar­dyń arqasynda res­pýb­lıkalyq ma­ńyzy bar I jáne II tehnıkalyq sanat­ty avto­­joldardyń úlesi jalpy jol­­dardyń 36%-yn qu­ra­dy, ıaǵnı 8 861 shaqyrymǵa jet­ti. Al jóndelgen joldar – 1 060,2 km, sonyń ishinde 80,3 km jolǵa kúr­de­li jóndeý jumys­tary júr­gi­zil­di», delin­gen «Qaz­Avto­Jol» UK» AQ habar­la­ma­­syn­da.

2025 jylǵa deıin paıdalanýǵa be­ri­le­tin jańa joldardyń ishinde 11 myń shaqyrymy aqyly joldar. Bú­gin­de elimizde jalpy uzyn­dy­ǵy 682 km bolatyn 4 aqy­ly ýchaske bar. Atap aıt­qanda, 2013 jyldan bastap, aqyly bol­­ǵan «Nur-Sultan – Shýchınsk», odan ke­ıingi «Nur-Sultan – Te­mir­taý», «Al­ma­t­y – Qorǵas» jáne «Almaty – Qap­sha­ǵaı» joldary. AQ málimetinshe, bıyl­ǵy 15 qara­sha­dan bastap, taǵy 7 ýchaskeni aqyly etý josparda bar. So­lardyń qatarynda Nur-Sultan – Pav­lo­dar, Shymkent – О́zbekstan shekarasy (Tashkentke), Shýchınsk – Kókshetaý, Qap­sha­ǵaı – Taldy­qor­ǵan, Shymkent – Taraz, Taraz – Qaınar, Shymkent – Qyzylorda joldary bar.

Bul aqyly tas joldardan jy­­lyna sha­mamen 5 mlrd teń­ge­den astam qarjy túsip otyr. Jı­nal­ǵan qarajat joldar­dy kútip ustaýǵa, jóndeýge jumsalyp ke­ledi.

Sý kóligi salasyndaǵy jetistikter

Qazaqstannyń kókjıegin ke­ńeıt­ken av­to­jol­dary kók te­ńizder men muhıt­tar­ǵa tóte jol saldy. Sý kóligi salasyn­da asa ma­ńyzdy oryn alatyn kó­lik to­raby – Aqtaý teńiz porty. Ýıkıpedııa anyq­ta­masyna júginsek, KSRO ydyra­ǵan­nan keıin Aqtaý teńiz porty Kaspıı bas­seınindegi mem­­le­ketterdi óza­ra baılanystyra­tyn mańyz­dy kólik keshenine aı­­na­lyp, táýelsiz Qazaqstannyń ha­­lyq-sharýashylyq keshenin damytýda stra­te­gııa­lyq mańyzǵa ıe boldy.

1999 jyly Aqtaý teńiz porty tolyq qaıta qurastyrýdan ótti, bul ýaqyt port tarıhynda sheshýshi kezeńge aınaldy.

Búginde Aqtaý halyqaralyq teńiz saý­da porty – shyǵystan batysqa, soltús­tik­ten ońtústikke jáne keri qaraı jylyna 12 aı jáne táýligine 24 saǵat júk tasy­malyn qamtamasyz etetin za­ma­naýı­­­ kóp maqsatty termınal.

«Qazirgi ýaqytta Aqtaý teńiz porty – Kaspıı teńiziniń júk aǵyn­daryn jó­­nel­tetin jáne aýys­­­­tyryp tıeıtin ne­gizgi dáliz. 2003-2005 jyldary port aı­laqtaryn qaıta jańartý boıyn­sha ju­mystar júrgizildi. Bul dedveıti 13 myń tonnany qu­raıtyn tankerlerdi qa­byl­daý­ǵa múmkindik berdi. 2015 jy­ly «Aqtaý portyn sol­tús­tik baǵytta ke­ńeı­tý» jobasy sheńberinde 3 qurǵaq júk ter­mınalynyń qu­rylysy aıaqtaldy, nátı­je­sin­de porttyń ótkizý qabileti sha­­ma­men 21 mln tonnany qu­ra­dy», deıdi bizge bergen má­li­me­tin­de In­dýstrııa jáne ın­fra­qu­ry­lymdyq damý vıse-mı­nıstri Berik Qamalıev.

Kaspıı teńizi boıyndaǵy taǵy bir port – Baýtıno Túpqaraǵan shyǵanaǵynda ornalasqan. Ol Kaspıı teńiziniń qazaq­stan­dyq bóligin ıgerý sheńberinde teńiz operasııalaryn júrgizý bazasy retinde qyzmet etedi. Teńizde júzý qaýip­siz­di­gin qamtamasyz etý maqsatynda 2007 jyly Ke­meler qozǵalysyn basqarý júıe­si paı­dalanýǵa berildi. Bul 20 mıl ra­dıýs­­taǵy kemelerdiń qozǵalysyn ba­qy­laýǵa jáne jy­lyna 5 myń kemeni qam­týǵa múm­kindik beredi.

Táýelsiz Qazaqstannyń eń iri kóliktik-ınfraqurylymdyq jo­basynyń biri – Quryq porty. Eýrazııanyń lo­gıs­tıkalyq kartasynda mańyzdy oryn alatyn ekonomıkalyq nysan Kaspıı teńiziniń shyǵysynda, Aqtaý aılaǵynyń oń­tústik bóliginde ornalasqan. Port jyl on eki aı úzdiksiz eki baǵytta júk tıep-tú­sirýge qaýqarly.

– «Nurly jol» memlekettik baǵdar­la­ma­syn iske asyrý sheń­be­rinde 2015-2018 jyldary qýa­ty jylyna 6 mln tonna Qu­ryq portynda parom keshenin salý jobasy iske asyryldy. 2016 jyly Quryq portynda qýaty 4 mln tonna temir jol paromdyq termınaly iske qosyldy, onyń qyzmeti 2017 jyly bas­taldy. Júkterdiń negizgi nomenkla­tý­rasyn munaı ónimderi (gazoıl), ha­lyq tutynatyn taýarlar, hımıkattar, jabdyqtar men metall ónimderi qu­raı­dy. 2018 jyly Quryq porty quryly­sy­nyń ekinshi kezeńi aıaqtaldy: dóń­ge­lekti tehnıkany óńdeıtin, qaýqary jy­lyna 2 mln avtomobıldy quraıtyn paromdyq termınaly salyndy. Sonyń ar­qa­synda Qazaqstan teńiz port­ta­rynyń ótkizý qabilettiligi 27 mln tonnaǵa jetti, – deıdi vıse-mınıstr.

Búgingi tańda Qazaqstannyń memle­ket­tik teńiz keme tiziliminde 300-den astam keme tirkelgen, onyń ishinde 9-y – saýda kemesi. Osydan on jyl buryn eli­mizde 80-aq keme bolǵan eken.

Bul rette otandyq flottyń Kas­pıı naryǵyna kirýi «Qazaq­teńiz­kólikfloty» ulttyq teńiz tasymaldaýshysy qurylǵan 1998 jyldan bastaý alady. 2013 jyly qazaqstandyq flot árqaısysy 5 myń tonna júk kótere alatyn eki qurǵaq júk kemesimen to­lyq­ty. Osylaısha, elimiz eksport júk­terin óziniń jekemenshik qur­ǵaq júk kemelerimen tasymal­daı bas­­tady. 2017 jyly júk kóter­gish­­tigi 7 myń tonnalyq taǵy eki qurǵaq júk kemesi salyndy. «Qa­zirgi ýaqytta bul kemeler Kas­pııde qurǵaq júkterdi tasy­mal­daı­dy jáne Aqtaý men Baký porttary arasyna konteı­ner­lerdi tasymaldaýǵa fı­der­lik jelige tartylǵan. Buǵan qosa, ashyq teńizderde 115 myń ton­na­lyq Aframax tıpti 2 tanker ju­mys isteıtinin de atap ótkim ke­l­edi», deıdi B.Qamalıev.

Kemeler ekıpajyndaǵy Qa­zaq­­stan azamattary da kóbeı­gen. Olardyń úlesi on jylda úsh ese ósip, 1300 adamnyń 73%-yn qu­ra­ǵan.

О́zen kóligi de halyqaralyq kólik tasymaly salasynda ma­ńy­z­­dy oryn alady. Solar­dyń ishinde Ertis ózeniniń qazaq­standyq bóligi boıynda qury­ly­sy 1978 jyly bastalǵan Shúlbi keme shlıýzin atap ótýge bolady. Onyń qurylysy 2004 jyly paı­da­lanýǵa berildi.

«2005 jyly Jaıyq-Kaspıı ka­nalyn qaıta qurý jobasy aıaq­taldy. 2012 jyly úzdiksiz paı­­dalanylyp kelgen, ta­rıhy ótken ǵasyrdyń 60-jyldaryn­da bastalǵan, qural-jabdyǵy da ábden eskirgen О́skemen jáne Buq­tyr­ma shlıýzderin qaıta jańartý jobasy aıaq­taldy. Nátıjesinde, Ertis, Jaıyq – Kaspıı jáne Ile-Balqash bas­seın­de­rin­­degi paıdalanylatyn keme qaty­na­sy sý joldarynyń uzyndyǵy 3,5 myń sha­qyrymnan 4 myń shaqyrymǵa deıin ulǵaıdy, júk tasymaldaý kólemi 132 myń tonnadan 1,2 mln tonnaǵa deıin ósti», deıdi vıse-mınıstr.

Salanyń qazirgi ahýaly

Jalpy avtomobıl joly – Eýropa men Azııa elderimen saýda-ekonomıkalyq baılanys­ty nyǵaıtatyn, el ekonomı­k­a­syna serpin beretin ma­ńyz­dy sala. In­dýstrııa jáne ınfra­qu­ry­lymdyq damý mı­nıs­tr­­li­gi­niń habarlaýynsha, Qa­zaq­s­tan ha­­lyq­aralyq avtomobıl tasy­ma­ly salasynda ózge elder­men 42 úkimetaralyq kelisim ja­sa­ǵan. Sonyń nátı­jesinde res­pýb­lı­ka­­da búgingi kúni halyq­ara­lyq júk tasymalyn 7,6 myńǵa jýyq avto­kólik parki bar 370 kom­pa­nııa júr­gizip otyr. Al halyq­ara­lyq avto­kó­lik qyz­met­te­ri na­ry­­ǵyndaǵy qazaq­stan­dyq tasy­maldaýshylardyń úlesi 32%-dy quraıdy. Jolaýshylardy tasymaldaıtyn 15,3 myń avtobýs parki bar 1 myńǵa jýyq tasymaldaýshy kásiporyn bar, mundaǵy marshýrt sany – 2 684.

«Elimizde jergilikti atqarýshy organ­dar­dyń tizilimine engizilgen 38 avtovok­zal men 113 avtostansa jumys isteıdi. Búgingi kúni tu­raq­ty mar­shýrt­tardaǵy eski av­to­býstar 46%-ǵa qys­qartyldy. Osyǵan qalalyq avtobýs parkin jańartý bo­ıynsha memlekettik qoldaý shara­lary yqpal etti. Atap aıtqanda, otandyq av­to­­býs­tardy jeńildikti lızıng baǵ­dar­lamasy sheńberinde 2018-2020 jyldary respýblıkalyq bıýdjetten 57,2 mlrd teńge bólindi, sonyń esebinen 8 óńirde 1 618 avtobýs satyp alyndy. Kó­lik salasynda habarlama berý tártibi engizilgeninen jurtshylyq habardar. Bul resmı taksı tasymaldaýshylary sanyn 5 353-ge kóbeıtti», delingen ve­dom­stvo­nyń resmı habarlamasynda.

Indýstrııa jáne ınfra­qury­lym­dyq damý mınıstr­ligi avto­kó­lik salasyn da­my­­tý baǵy­tyn­da jolaýshylar tasy­ma­ly­nyń sapasyn arttyrý, ha­lyq­aralyq avtokólik qyz­me­ti nary­ǵyn­daǵy otandyq tasymal­daý­shy­lar­dyń tıimdiligin artty­rý jumystary jalǵasyp jatqanyn aıta­dy.

«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke «Nurly jol» memlekettik baǵ­dar­lamasyn iske asyrý aıasynda kólik logıstıkasy júıesiniń tıimdiligin arttyrýdy jáne eldiń tranzıttik áleýetin odan ári damytýdy tapsyrdy. Búginde 400 myńnan astam adam jumys isteıtin eldiń kólik salasy ekonomıkanyń ser­pin­di damýynyń draıverine aınaldy. Qazaqstan kólik salasyn jáne kólik dáliz­deriniń tran­zıt­tik ále­ýe­tin damytý úshin zor kúsh-jiger jumsaýda», deıdi B.Qamalıev.

Kólik árqashan eldiń ekono­mı­­kalyq jáne saıası ómiriniń ma­ńyz­dy salasy bolyp qala be­re­di. Endeshe, bul salada atqa­ry­lyp jatqan aýqymdy ister kele­shek­­te eldiń ıgiligine aınalary sózsiz.