Turǵyndar joldy nege japty?

Júrgizýshiler men turǵyndar­dyń arasyndaǵy daýǵa sebepker bolǵan joldy jóndeý jumysta­ry bıyl aıaqtalǵan. Oblystyq bıýdjetten 22 shaqyrym jolǵa 871 mln teńge bólinip, eki qabat asfalt tóselgen. Merdiger – «Sı­tı-qurylys» korporasııasy» JShS eger júk kólikteri jú­retin bolsa, eki jyl paıdalaný ishinde aqaýlardy jóndeýge kepildik bermeıtinin málimdepti. Turǵyndardyń aýyr júk kólik­terin júrgizbeýine de osy sebep bolǵan. Iаǵnı aýyldaǵy joldyń buzylmaǵanyn, aýyr salmaqtan oıylmaǵanyn qalaıdy. Sóıtip aýyl ákimdigi júrgizýshilerge tú­sin­­dirip, jol qozǵalysyn shek­teıtin belgi qoıǵan. Qıyrshyq tas, qum syndy qurylys materıal­daryn óndiretin karer qojaıyny aýyl turǵyndarynyń talabyna amalsyz kóngen. Aýylǵa ortaq, oblystyq mańyzdaǵy kúre jol­ǵa janashyrlyqtan osyndaı qa­dam­dar jasalyp otyr. Al tasy men qumy alynyp jatqan jer qoınaýyna kimniń jany ashıdy?

Iá, óńirdegi ózenderdiń bo­ıyn jaǵalaı qonystanǵan jurt kóktemde qum, tas kareriniń kesi­rinen jer qyrtysy búlinip, ózen­der sarqylyp, taýdaǵy bulaqtar tar­ty­l­ǵandyqtan aýyldar sýsyz qalyp, kópirler men joldar jaram­syz kúıge túsip jatqa­nyn aıtyp, dabyl qaqqan bolatyn. О́ńir­diń Keles, Saıram, Aqsý, Arys jáne Badam ózenderiniń arna­sy jyl saıyn tómendep bara jat­qany da aıtyldy. Osyǵan baı­­la­nysty oblysta zańsyz jer qoı­naýyn paıdalanýshylarmen kú­res kúsheıtildi. Qurylys ny­san­darynyń shoǵyrlanǵan aýma­ǵy men paıdaly qazbalar qorla­ry­nyń ornalasqan ornyn eskere oty­ryp, ruqsat qujattary n­e­­gi­zi­nen Kentaý qalasy jáne Saı­ram, Ordabasy aýdandary aýmaq­­taryna rásimdelgen. Jaz­dyń alǵashqy aıynda zańsyz qyz­metke tosqaýyl qoıý joldary tal­qy­lanǵan jıynda oblys ákimi О́mirzaq Shókeev quzyrly organ basshylaryna naqty tapsyrmalar júktedi. «Zańsyz jer qoınaýyn paıdalaný kóbeıip ketti. Ásirese, ózenderdiń boıyndaǵy tas, qum qazǵandardyń jolyn kesip, qyz­me­tine tosqaýyl qoıý kerek. Bul máseleni aýdandarda ótken kezdesý kezinde aýyl aqsaqaldary kóterip, alańdaýshylyq bildirgen bolatyn. Tabıǵatqa qııanat ja­saý­ǵa bolmaıdy. О́zen arnasyn taba almaı qaldyq. Tártip ornat­paı, tynbaımyn», degen-di sol jıynda О́.Shókeev. Bul má­selege jergilikti máslıhat depýtatta­ry da alańdaýshylyq tanytyp, ­jýyrda qıyrshyq tas, qum óndi­rý­shilerdiń jumysyn zerdelep, baqylap qaıtty.

Túrkistan oblysy boıynsha ekologııa departamentiniń habarlaýynsha, óńirde jer qoınaýyn zańsyz qazý toqtamaǵan. Osy­ǵan oraı, oblys ákimi О́.Shókeevtiń bastamasymen qurylǵan mobıl­di top tarapynan jer qoına­ýyn zańsyz paıdalanýshylardy anyq­­­taý, shara kórý jumystary júrgizilgen. Sonymen qatar qu­qyq qorǵaý organdarynan kelgen is qujattary jáne túsken aryzdar negizinde, ekologııalyq baqy­laý bóliminiń mamandary shuǵyl tekserý amaldaryn júrgizip, asa iri kólemde zalal keltirgen zań buzý­shylyqtyń 14 deregin anyq­taǵan. «Saıram aýdanynda aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerdi zańsyz paıdalaný arqyly 9 tulǵa qorshaǵan ortaǵa 2 066 556 127 teńge kóleminde, Ordabasy aýdanynda 3 tulǵa oblys ákimdigi­niń kelisimshartynsyz jáne ekolo­gııa­lyq ruqsat qujattaryn almaı jumys atqaryp, qorshaǵan ortaǵa 274 057 934 teńge, Kentaý qalasy aýmaǵynda jer qoınaýyn paıdalaný kezinde belgilengen núktelerden asyp ketýine jáne taǵy sol sııaqty sebepterge baılanysty 2 tulǵa qorshaǵan orta­ǵa 280 900 000 teńge kóleminde zalal keltirgen. Qazirgi tańda qor­­shaǵan ortaǵa keltirilgen zalal mólsheri 1000 aılyq esepten asýyna sáıkes, zań sheńberinde is-qujattar tolyqtaı quqyq qor­ǵaý organdaryna joldanyp, qyl­mystyq is qozǵaý jáne sotqa de­ıin­gi tergep-tekserý jumystary júr­gizilýde», deıdi departament bas­shysy Ýálıhan Qaınazarov.

О́ńirdegi qazba baılyqtardy zańdy paıdalanýdaǵy kedergiler, osy saladaǵy jumystar saralan­ǵan jıynda oblystyq máslıhat depýtattary da jaǵdaıǵa alańdaý­shylyq tanytqan bolatyn. «О́zen, kól, orman, tarıhı oryndar aý­maq­taryn kózdiń qarashyǵyndaı saq­taý kerek. О́kinishke qaraı, aq­shaǵa qunyqqan keıbir kásip­kerler jer qoınaýyn paıdalaný ere­jesin saqtamaı, tabıǵatqa orasan zııan keltirýde. Biz osy zańsyzdyqtardyń aldyn alýda tıisti basqarmamen, ákimdiktermen birlesip jumys isteýge daıynbyz», dedi nurotandyq depýtattar jer qoınaýyn paıdalaný má­seleleri boıynsha ótken partııa fılıalynyń depýtattyq frak­sııasy májilisinde.

Al oblystyq ınvestısııa já­ne eksport basqarmasy basshy­­sy Q.Ázimovtiń aıtýyna qara­ǵan­da, óńirde keń taralǵan paıdaly qaz­balardy óndirýge jalpy 110 keli­simshart jáne 38 lısen­zııa berilgen. Keń taralǵan paı­daly qazbalar boıynsha, tas-shaǵal, qum, topyraq, gıps, as tuzy, ák-tas óndiriledi. Basqarma zań­syz jer qoınaýyn paıdalaný faktilerin boldyrmaý jáne aldyn alý maqsatynda kelisimshart, lısenzııa aýmaqtaryna zerdeleý jumystaryn júrgizipti. Nátı­jesinde, oblys aýmaǵynda jalpy kelisimshart mindettemelerin tolyq oryndamaǵany úshin 18 ke­lisimshart jáne 4 lısenzııa­nyń kúshi merziminen buryn toqta­tylǵan. Onyń ishinde Aqsý óze­ni mańynda ornalasqan 10 jer qoı­naýyn paıdalanýǵa arnal­ǵan 5 ruqsat qujaty keri qaı­ta­ryldy, 3 ruqsattyń qoldanysy ýaqytsha toqtatyldy. Sondaı-aq jer qoınaýyn paıdalanýshy­lar tarapynan usynylǵan esepter­di saralaı otyryp, anyqtalǵan kemshilikter boıynsha 148 eskertpe hat joldanǵan. Qazirgi tań­da oblys aýmaǵynda keń taral­ǵan paıdaly qazbalardy óndirýge arnalǵan kelisimshart, lısenzııa sany 148-den 124-ke azaıǵan.

«Saıram aýdanyndaǵy 23 já­ne Kentaý qalasyndaǵy 32 jer qoınaýyn paıdalanýshyǵa 15 kún buryn aldyn ala habarlanyp, basqarma qyzmetkerleri ta­­ra­pynan baqylaý jumystary júr­­gizildi. Nátıjesinde, jer qoı­naýyn paıdalanýshylardyń qor­shaǵan ortaǵa emıssııaǵa ruqsat qujattary tolyq emestigi jáne jer ýchaskesine menshik quqyǵy tolyq rásimdelmegendigi anyq­talyp, «Alıev» JK men «Iz­ba­sarov» JK kelisimshartta­ry ýaqytsha toqtatyldy. Sony­men qatar Ordabasy aýdanynda or­na­lasqan «Tumar-HHI» JShS jáne Báıdibek aýdanyna qaras­ty «Qarabastaý» JShS, «Ǵaı-Tas 03» JShS kelisimshart aýmaǵy­na baqylaý jumystary júrgizi­lip, nátıjesinde qazba jumysta­ry berilgen aýmaqtan tys shyǵyp ket­kendigi belgili boldy. Zerdeleı kele zańsyz qazba jumystary júrgizilgendigi týraly akt toltyrylyp, málimetter polısııa jáne ekologııa departamentine joldandy», deıdi Q.Ázimov.

Sondaı-aq oblysta bıyl 9 aı­da júrgizilgen túgendeý kezinde aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy 45,5 myń jer paıdalanylmaı jat­­­qandyǵy anyqtaldy. Túrkis­tan oblysy jer ınspeksııa­sy bas­qarmasynyń basshysy Qa­nat Myl­tyqbekovtiń aıtýyna qara­ǵan­­da, óńirde 69 jer ıesi 17,9 myń gektar jer telimderin óz erik­­­terimen memleket menshigine qaı­­tarǵan. Al 94 jer ıesi 18,8 myń gektar jerdi qaıta ıgerýge kirisken. Arys qalasy men Jetisaı aýdany ákimdikteri tarapynan 8,8 myń gektar jerdi memleket menshigine qaıtarý is-sharalary júrgizilýde. Nysanaly maqsaty­na saı paıdalanylmaı jatqan jer telimderi tekserilip, aýyl sha­­rýashylyǵy maqsatyndaǵy aýmaq­­tarǵa qurylys salynǵan 874,5 gektar jer anyqtaldy. Osy jer telimderiniń 39 ıesine 364,9 myń teńge aıyppul tóletý jó­ninde sheshim qabyldanǵan. Ob­lys­ta aýyl sharýashylyǵy maq­satyn­daǵy jerdi zańsyz ıelengen­der de tirkeldi. Alańy 139,9 gektar jerdiń ıelerine 431,5 myń teń­ge aıyppul salynyp otyr. Son­daı-aq óńirde jaıylym, egis­tik aýmaqtar­dyń shekarasyn zań­syz or qazyp qorshaǵan 216 jer ıesi anyq­taldy. Or qazylyp, qor­shalǵan jer telimderiniń kó­lemi – 57,1 myń gektar. Bul ba­ǵytta júrgizilgen ju­mystar nátı­jesinde 55 adamǵa 1 mln 735 myń teńge aıyppul salynyp, óndirildi. Jerine or qazyp, qaýipti jaǵdaı týyndatqan 66 turǵyn qazǵan jerlerin qaıta qalpyna keltirdi.

Monıtorıng jumystary ná­tı­jesinde aýyl sharýashylyǵy maq­satyndaǵy 803 gektar jerden zańsyz qum, tas óndirgender anyqtalǵan. Ekojúıege zııanyn tıgizip, zańsyz jer qoınaýyn paıdalaný boıynsha Saıram aýda­ny men Arys qalasyndaǵy 16 ká­sipkerge 2 683,6 myń teńge aıyp­pul salynǵan. Alańy 201,3 gektar bolatyn 14 jer ýchaskesin memleket menshigine qaıtarý jónin­de sotqa talap-aryzdar berilip, 3-eýi qana­ǵattandyryldy. Keles ózeni­niń boıynda jer qoınaýyn zań­syz paıdalanyp jatqan ­4 drag­-
­­laın tehnıkasy anyqtalyp, ­aıyp­­turaqqa jetkizilgen. Sony­men bir­ge Saıram aýdany aýma­ǵyn­­da jer zańnamasyn buza oty­ryp shlakblok óndirip jatqan 23 jer anyqtalyp, ákimshilik aıyp­pul salyndy. Osyndaı derekter kel­tirgen basqarma basshysy oblys ákimdiginiń apparat jıy­nynda jer qoınaýyn zańsyz paıdalanýdyń aldyn alý jumys­tary óz deńgeıinde júr­gizil­me­gen birneshe aýdan, qala ákimi men jer salasyna qatys­ty oryn­basarlarynyń tártiptik jaýap­kershiligin qaraýdy usyndy. Al oblys ákimi óńirdegi ózender men qorǵalǵan aımaqtarda monıtorıng jumystary jalǵasatynyn, jer qoınaýyn zańsyz paıdalaný­shylarǵa tosqaýyl qoıylaty­nyn eskerte otyryp, tıisti basshylar­ǵa máselelerdi ýaqtyly sheshý jó­nin­de tapsyrma berdi.

Túrkistan oblysy