Sonaý dańqty handar zamanynda da sultandar men bıler, el aǵalary keńes quryp, keleli pikir, dana sóz, ádil pátýa aıtqan. Olardyń bizge jetkeni bar, jetpegeni bar, qalaı degende de eldik ǵuryp búginge deıin jalǵasyp keledi. Kezinde jarty álemdi aýzyna qaratqan Ámir Temir: «Memleket jumysynyń onnan toǵyzy keńes-máslıhatpen, qalǵan bireýi ǵana qylyshpen júzege aspaq» degen eken.
Tarıhymyzdaǵy han keńesi men bı talqysynyń jóni osy baǵdarda bolǵany sózsiz.
Qansha synalsa da, keńestik kezeń jınalystarynyń bári eldi toqyraýǵa ushyratpaǵany beseneden belgili. Kúni keshegi sondaı biraz basqosýdyń tegeýrini qazir ańyz bolyp aıtylady. Tanymdysyn eske túsirsek, ár aıda bir ret ótkiziletin «Biryńǵaı saıası kún» álemdegi, eldegi saıası mańyzdy oqıǵalardan habardar etetin. Aýyl sharýashylyǵy qyzmetkerleri jańa ádis-tásilderdi, ozyq tájirıbeni, seleksııaǵa, basqa da mándi isterge qatysty usynystardy «Mal ósirýshiler kúni» estıtin.
Búginde júzege asyrylyp jatqan is-sharalardy, memleket tarapynan beriletin jeńildikti, kómekti, járdemaqyny «Biryńǵaı kásipker kúninde», qorshaǵan ortany saqtaýdyń mán-mańyzyn «Biryńǵaı ekolog kúninde» aıtyp, qoǵamǵa qajetti jańalyq pen keńeske, ádisteme men tásilge buqaralyq sıpat bersek, kim utylady? «Qudyqqa túsken kisi aspannan ózge eshteńe kórmeıdi» degendeı, qyzmet kabınetinen uzamaǵan, alys aýdandar men shalǵaı aýyldarǵa at basyn burmaǵan basshy, maman halyq ahýalyn, sharýa ahýalyn qaıdan biledi?
Kez kelgen salada nátıjege jetý úshin teorııa men praktıka birligi kerektigi atqan tańdaı aqıqat.
Tarlan tarıhymyzdan qaǵazǵa túspese de, tek arqyly bizge jetken taǵy bir taǵylym – halqymyzdyń biraýyz sózge toqtaǵan qasıeti. Árıne, jelbýaz, lepirme, kóbik sózge emes, qara qyldy qaq jarǵan týra sózge toqtasa kerek.
Búginniń shyndyǵy: keıbir jıyndarda kózi jetpegen, ózi senbeıtin nársege ózgeni ılandyrǵysy keletinder az emes. Osyndaıda aıtys-tartys údep, salǵylasý jalǵasady. Sonyń kesirinen ýaqyt zaıa ketedi.
Jalǵan esep berip, kópirtip kúbi piskendeı esip-jelip sóıleıtinderdi kim toqtatpaq? Muny kórip-bilip, sezetin qaýym ádep saqtap, sózdi buzbaýǵa tyrysady, jıynnyń tezirek túgesilýin tózimdikpen tosady. Kópshiligi kezekte turǵan kelesi jınalysqa keshigip qalmaýyn oılap otyrady. Sonda bosqa ketken esil ýaqyttyń óteýin kimnen, neden suramaq?
Bizdińshe, árıne, árkim ózinen suraǵany jón. Odan soń, ár jıynnyń tıimdiligine joǵary turǵan qurylymdar monıtorıng júrgizer bolsa, sapa birden ózgerip shyǵa keler edi.
«Altyn qazyna – ýaqytyńdy urlatý da, bireýdiń ólsheýli merzimin urlaý da – kúná» deıdi ilimi bar danalar. Oǵan jol bermeý úshin ózimiz ózgerýimiz qajet. Dálirek aıtsaq, ár deńgeıdegi alqa jıyndaryn, jınalystar men keńesterdi ótkizýdiń jospary, bekitilgen kestesi qatań saqtalýǵa tıis. Uıymdastyrýshylar oǵan qatysýshy taraptardyń oı-óresin, mádenıetin, bilimin, quzyreti men múddesin eskerýi kerek. Naqtylyqqa, ýaqyt pen keńistikke qatysty ult qundylyqtaryn qunttaǵany jón. Kópshilik aldynda ózgege paıdasy tıetin oryndy ýáj, júıeli sóz aıtylýǵa tıis.
Jekelegen jaǵdaıda asyǵys ázirlenetin jıyndardyń kináraty men kemshiligi kórinip turady. Halyqty birsaryndy, shubalańqy jınalys ábden jalyqtyrǵanyn ańǵarý qıyn emes. Árıne, olardyń qorytyndysy qoıyrtpaq, sheshimi shalajansar, áljýaz bolyp shyǵatyny da belgili. Qaǵazda bar, iste nátıje joq úrdis – sol kópsózdiliktiń, qaǵazbastylyqtyń, jıynqumarlyqtyń jemisi. О́zin ózi aldaýmen teń dese bolady.
Oılana qarasaq, «áıteýir óttige» qurylatyn formaldi esep pen jınalysqa jol bermeýdiń tetikteri de jetkilikti. Ol úshin is-sharanyń mán-maǵynasyn saralaıtyn, saraptaıtyn jańashyl memlekettik kózqaras, syndarly sana qajet. Negizi, jıyndy azaıtýdyń joly – kúnde naqty kórsetkishi bar ispen aınalysý.
Bul rette halyq armany Móńke bıdiń:
«Ker zamannyń kezinde...
Aınymaly, tókpeli bıiń bolady,
Halyqqa bir tıyn paıdasy joq,
Ár tusta bas qosqan jıyn bolady», degen ashy da qatań boljamymen búginge eskertý bolyp jetkenin umytpalyq. Ultymyzdyń taǵy bir danasy Máshhúr Júsip: «Keri ketetin eldiń keńesi kóp bolady» depti. Bul sózdiń de taǵylymy tereń.
Qaısybir jyly Elbasy osyndaı paıdasyz uzaq otyrys-jınalystarǵa jol bergen Úkimetten bastap memlekettik organdardy qatty synaǵany da esimizde. Bir jylda sheneýniktiń 100 táýligi jıynǵa qatysýǵa shyǵyndalatynyn alǵa tartyp, máseleni retteý úshin arnaıy Jarlyq shyǵarǵan bolatyn. Sodan beri Úkimet otyrysyn – tek seısenbide, Parlament jınalystaryn – sársenbi, beısenbide ótkizý dástúrge aınalǵan-dy. Álbette, ortalyq memlekettik organdardyń jumysynda formalızm men bıýrokratııany azaıtýǵa baǵyttalǵan qadam memlekettik qurylymdardyń óńirlik, qalalyq, aýdandyq deńgeıin túgel qamtydy dep aıta almaımyz. Olarǵa qarasty bólimsheler men fılıaldarda burynǵy saryn basym sııaqty. Ony kim qadaǵalapty?
Áıtpese, azamattardy keńsede emes, qolaıly turǵylyqty jerinde nemese jańa tehnologııanyń múmkindigin paıdalanyp, onlaın formatta qabyldaýdy áldeqashan retteýge bolar edi. Halyqqa kórsetiletin qyzmetti jeńildetýdiń ornyna, memlekettik mekemeniń, uıymnyń jáne kásiporynnyń atyn jamylyp, tutynýshylardyń júıkesin juqartatyndarǵa kim tejeý qoımaq? Ásirese, turmystyq deńgeıdegi bıýrokratııadan (onyń túsin tústep jatpaıyq) arylatyn kez jetti. Tipti saqshy, kúzetshi, kassır, bılet satýshy, baqylaýshy sııaqty kúndelikti tirshilikte qatynasqa túsetin kóptegen qyzmetshiler ersi, mádenıetsiz qylyǵy úshin qysylmaıtyn halge jetkeni qoǵamdy oılandyrýǵa tıis. Búginde talap pen tártipti, qatańdyqty qarapaıymdylyqtan aıyra biletin, óz mindeti men ózgeniń quqyǵyn qurmetteıtin maman men kásip ıesiniń ádepten ozbaıtyn qyzmeti – elimizge syn, memleketimizge min bolýy múmkin. Solardyń qyzmetine, bilim deńgeıine qarap, tutas memleketimizge baǵa beredi, elimizdiń abyroıyn tarazylaıdy. Dál osy sektorda isteıtin myńdaǵan, mıllıondaǵan kadrlardyń sapasyn qadaǵalaýdy arttyryp, tııanaqtylyq tanytpasa, týrızm salasy ǵana emes, memlekettik qurylymdardyń barlyq tizbegi teris ádetterge shyrmalyp qalýy múmkin. Sondyqtan ádeptilikke oqytyp-úıretýdi bir ǵana memlekettik basqarý organyna nemese agenttikke júktep qoıý azdyq etedi. Bul menshik túrine qaramastan kez kelgen mekeme basshylyǵynyń kúndelikti atqaratyn abyroıly mindetine aınalýǵa tıis dep oılaımyz.
Mundaı keleńsiz qubylys jer-jerde beleń almaýy úshin qyzmet kórsetetin mekemelerdiń oń tájirıbesin, ónegeli isterin jıi nasıhattaǵan jón. Sondaı-aq barlyq uıymda, vedomstvoda jınalys ótkizýdiń, jurtshylyqty qabyldaý rásiminiń erejesin engizip, jalpyǵa jarııa etýdiń ýaqyty jetti dep oılaımyz. Bul jóninde Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik rásimdik-prosestik kodeksine júginsek (2-bólim 7-taraý, 36-46 baptar), erejede aıqyndalatyny da anyq jazylǵan. Olaı bolsa, sol erejeni halyqtyń bilgeni abzal. Sonda ǵana sóz pen istiń arasy alshaqtamaıdy. Jaqsynyń isi alǵa basyp, zań taıynsyz ben toıymsyzdy tyıatynyn kórer edik. Sondyqtan mundaı naqty qadamdardy quqyqtyq memleketimizdi nyǵaıtý basymdyqqa aınalýy qajet. Al úlkendi-kishili ár májilistiń, jıynnyń, basqosýdyń, otyrystyń ornyna, mańyzyna, ýaqytyna, tártibine (reglament) mán berý – erte me, kesh pe, jalpy eldiń ǵana emes, árbirimizdiń kásibı, adamı biligimiz bolyp qalmaq.
Darhan MYŃBAI,
Májilis depýtaty,
Nur Otan partııasy
fraksııasynyń múshesi
