Sheksiz qýat kózin ǵylymı tilde termoıadrolyq sıntez deıdi eken. Qarapaıym tilmen aıtsaq, mıllıondaǵan gradýs temperatýrada júzege asatyn ıadrolyq birigý reaksııasy. Mundaı ádispen óndirilgen energııa kózi basqadan áldeqaıda qýatty bolmaq. 1999 jyly qolǵa alynǵan «beıbit atom» boıynsha jumystar áli jalǵasyp keledi. Soǵan qaraǵanda, «Tokomak» óte kúrdeli joba sekildi. Osydan elý jyl buryn vakýým ishinde plazmany qalyqtatyp qoıyp, álgiden qýat alý qııal-ǵajaıyp ertegi sııaqty elester edi. Búgin she?! Sýteginen energııa óndirýge álem ǵalymdary bir taban ǵana jetpeı tur. Eger júzege assa, kómir men gazdyń qýatynan anaǵurlym joǵary energııa kóziniń tabylǵany. Tórtkúl dúnıeni dúr silkindirgen ǵylymı jańalyq bolmaq. Qýatty bolǵan soń da Semeıdiń saıyn dalasynda qyryq jyl termoıadrolyq jarylystar jasady emes pe?!
Kýrchatov qalasyna barǵan saparymyzda «Tokomakqa» arnaıy soqqanbyz. Aldyn ala hat joldaǵanymyzben, kúzeti muqııat tekserip baryp ǵana engizdi. Bizdi qarsy alǵan synamaly fızıka zerthanasynyń basshysy Ánýar Sadyqov alyp katýshka turǵan sehqa týra alyp bardy. Úlken angar sekildi. Ishi tolǵan túrli-tústi temir-tersek. Neniń ne ekeni, qarapaıym adamnyń mıyna kirip shyqpaıdy. Saıdyń tasyndaı qazaqtyń jigitteri áldeneni burap, ólshep, tynymsyz eńbektenip júr. Endi bireýleri ekranda jybyrlaǵan sıfrlarǵa tesile qarap otyr. Qýandyq ishteı. Qazaq jastarynyń mundaı kúrdeli salaǵa bet bura bastaǵanyna qýandyq. Bildeı bir bólimdi basqaryp otyrǵan Ánýar Sadyqovtyń ózi bul baǵytta on jyldan astam ýaqyt eńbek etip keledi. Jobanyń ár tetigine deıin meńgergen. Angar ishin aralap júrip, katýshkanyń jumys isteý prınsıpin qarapaıym tilmen túsindirińizshi deımiz ǵoı. Sóıtsek, alyp apparattyń ishinde vakýým bar. Sodan óte joǵary temperatýrada termoıadrolyq sıntez arqyly energııa óndirýdi kózdep otyr. Buǵan deıin san márte synaq ótkizdi. 2017 jyly shaǵyn bir synaq ótkizse, 2019 jyly 100 kılo/amper energııa alǵan. Alaıda plazma óte názik dúnıe bolǵandyqtan, vakýým ishindegi magnıt uzaq ustap tura almaǵan.
– Bylaısha aıtqanda, álem ǵalymdary kúnniń shaǵyn nusqasyn jasaýdy kózdep otyr. Júzege asýǵa sál ýaqyt qaldy. Sheksiz energııaǵa adamzatty jaqyndatatyn alǵashqy qondyrǵy qazirgi ýaqytta Fransııanyń Kadarash qalasynda iske asyrylatyn ITER (International Thermonuclear Experimental Reactor) bolady dep boljanýda. Termoıadrolyq sıntez reaksııasyn ıgere otyryp, adamzat sarqylmaıtyn, ekologııalyq taza energııa alady, – deıdi synamaly fızıka zerthanasynyń basshysy.
Áldebir ýaqytta sarqylmaıtyn energııa alýyn aldyq, tıimdi delik. Alaıda plazmany óte názik dúnıe dep eskertti. Alda-jalda, aqaý shyǵyp, apat bolsa, jer-álemdi jaırap ótpeı me degen úreıli saýal sanaǵa saq ete qaldy. Bilmegen soń «Tokomakta» ıadroshy bolyp jumys istep júrgen Saǵynǵalı Júnisbekten suradyq. Onyń aıtýynsha, aýyr apat bolǵanymen termoıadrolyq reaktor alańynan tys jerde ekologııalyq jaǵdaı ózgermeıdi. Termoıadrolyq reaktordyń jumys prosesinde uzaq ómir súretin radıoaktıvti zattar túzilmeıdi eken. Sýteginiń az mólsheri ǵana aýaǵa taralýy múmkin. Iаǵnı qorshaǵan ortaǵa tıtteı de qaýip joq. Iаdroshy mamannyń sózin Ánýar Sydyqov ta qostady.
– Mine, osy sýyrma arqyly synaýǵa arnalǵan zatymyzdy vakýýmnyń ishine ótkizemiz. Bul zat magnıtti qabyrǵanyń kómegimen aýada qalyqtap turady. Eger jaramsyz bolsa, alyp tastap basqa materıaldy kóremiz. Al vakýýmdy ashyp, qaıta qalpyna keltirý úshin bir apta ýaqyt kerek. Sol úshin de shaǵyn sýyrma sekildi qurylǵyny ashyp, volfram syndy elementterdi salyp, modeldeý jumystary jasalady, – deıdi Á.Sydyqov.
Sarqylmaıtyn energııa kózine bastaıtyn bul joba 1998 jyly bastalǵan-dy. Semeı ıadrolyq polıgony jabylǵan soń atomshylar qalashyǵy atalyp ketken Kýrchatovtan jurt údere kóshken. Sonda qoldaǵy tehnıkalar men ǵalymdardyń bilim-biligin egemen eldiń múddesine paıdalaný maqsatyna 1992 jyly Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev Ulttyq ıadrolyq ortalyq qurýdy tapsyrǵan edi. Al 1998 jyly Kýrchatovta «Tokomak» reaktoryn salý jóninde qaýly qabyldandy. Qazirgi ýaqytta jas ǵalymdar alpaýyt eldermen úzeńgilesip, sheksiz qýat kózin izdestirý boıynsha aıtýly jumys atqaryp jatyr. Bul – Táýelsizdik jyldary jetken aıtýly belesterdiń biri. 2017 jyly elordada ótken EKSPO kórmesinde de «Tokomak» reaktory álem halqynyń nazaryn aýdarǵany belgili.
Joǵaryda aıtqandaı, bilimdi ıadorshy-atomshylar, fızıkter sheksiz energııa kózin óndirýdiń jolyn tapty. Synaq jumystary san ret júrgizildi. Jaqyn jyldary jer-jahanǵa jar salatyn jańalyqtyń biri osy bolmaq.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kýrchatov qalasy
