Fabrıkany qurý týraly Prezıdent Jarlyǵy 1992 jyly mamyrda shyǵyp, 1995 jyly 19 mamyrda saltanatty túrde ashyldy. Ashylýyna Elbasy Nursultan Nazarbaev qatysty. Sóz joq, elimizde banknottardy shyǵarý boıynsha óndiristik bazanyń qurylýy – qajyrly eńbektiń jáne mamandardyń únemi izdenisiniń nátıjesi. Sol kezde Nursultan Nazarbaev «Bizdiń elimizdiń ekonomıkalyq táýelsizdiginiń jarqyn kórinisi – teńgeniń birinshi shyǵarylymy halqymyzdyń jáne bolashaq urpaqtyń ıgiligine paıdalanylýy tıis» degen edi.
Qıyn kezeńde tól teńgeni engizý, ony basyp shyǵaratyn baza qalyptastyrý – saıası sheshim boldy. Banknot basyp shyǵarýdyń basy-qasynda júrgen azamattar bul oraıda Elbasynyń batyldyǵyn erekshe ataıdy. Álemdegi el sany 200-den asqanymen, banknot fabrıkasynyń sany 80-ge jýyq qana eken.
Aqsha-nesıe saıasatyn qalyptastyratyn jáne qolma-qol aqsha boıynsha el ekonomıkasynyń suranystaryn esepteýdiń ádistemesine ıe jalǵyz mekeme – Ulttyq bank bolǵandyqtan, Banknot fabrıkasynyń da Ulttyq bank quramyna kirýi quptarlyq sheshim. Qazir fabrıkada 400-den astam joǵary bilikti mamandar qyzmet etedi. Olardyń kóbi – kásiporynnyń irgetasyn birge kóterisken azamattar.
«Qyzmetkerlerge qoıylatyn talap óte joǵary. Polıgrafııa ındýstrııasynda jetkilikti tájirıbesi bar mamandar ǵana jumysqa qabyldanady. Banknottardy jobalaý, konsepsııasyn jasaýdan bastap aqshaǵa aınalǵanǵa deıingi aralyq birneshe kezeńnen turady. Tıisinshe ár kezeń asa muqııat eńbekti talap etedi. Munda eleýsiz detal degen bolmaıdy. Usaq-túıekke deıin mán berý kerek. Aqshany basyp shyǵarýdy bastaý jáne daıyn ónimge qol jetkizý merzimi bir jarym-eki aı ýaqytty quraıdy. Bul birinshi kezekte nomınalǵa jáne óndiris kezeńine baılanysty. Al óndiristiń qansha kezeńge sozylatyny qorǵanys elementterin paıdalaný deńgeıine baılanysty. Banknot nomınaly joǵary bolǵan saıyn qorǵanys elementi de kóbirek bolady», deıdi Ulttyq banktiń Banknot fabrıkasynyń bas dırektory Batyrbek Áljanov bizge bergen suhbatynda.
Fabrıka jumysynyń alǵa basýy birinshi rette bilikti mamandary men joǵary tehnologııalary arqyly ǵana múmkin bolmaq. Qazir munda qoldanylatyn barlyq qurylǵylar joǵary tehnologııalyq minezdemege ıe. Onyń barlyǵyn atalǵan salada jetekshi sanalatyn sheteldik kompanııalar jasap shyǵarǵan. Fabrıka ókiliniń habarlaýynsha, pandemııaǵa deıin qyzmetkerler jumys ornynda jáne sheteldik kásiporyndarda turaqty túrde oqý kýrstarynan ótip otyrǵan.
Qyrkúıektiń basynda Kursiv portaly elimizde banknot jáne moneta basyp shyǵarý shyǵyny 6 ese artyp, 30 mlrd teńgeden asyp tústi dep habarlaǵan edi. Banknot shyǵyndary 21,4, al monet shyǵyndary 8,4 mlrd teńgege deıin ósken. Pandemııa kezinde Úkimet halyqty jáne bıznesti qarjylaı qoldap, sol maqsatta fabrıka stanoktaryn jıi-jıi qosýǵa týra kelgeni belgili. Degenmen fabrıka basshylyǵy jyl saıyn óndiriletin banknot kólemin anyqtaý Ulttyq bank quzyretindegi sharýa deıdi. «Biz solar bekitip bergen kólem boıynsha banknottar daıyndaýmen aınalysamyz. Qazirgi kezde fabrıkanyń jyl saıyn 800 mln banknotqa deıin ónim jasaı alatyn qaýqary bar», deıdi B.Áljanov.
Onyń aıtýynsha, fabrıkada synaq banknottarǵa jáne ózge qorǵalǵan polıgrafııalyq ónimderge jańa qorǵanys elementterin qoıýmen, solardy óndiriske engizýmen aınalysatyn dızaınerler men sýretshiler bar. Al banknot dızaınymen Ulttyq banktiń dızaınerleri aınalysady.
«Banknottardy basyp shyǵarý tehnologııasy eshqashan bir orynda turyp qalǵan emes, ár kez órkendep, damyp otyrady. Materıaldardyń, qorǵanys elementteriniń jańa túrleri paıda bolyp jatyr. Sondyqtan fabrıka árdaıym álemdik úrdisterge nazar aýdaryp otyrady jáne biz qazir basqa memleketter úshin polımerlik negizde banknottar daıyndap bere alatyn deńgeıge jettik. Onda túpnusqa qorǵanys elementterdiń joǵarǵy deńgeıi – tozýǵa tózimdilik bar. Iаǵnı uzaq ýaqyt boıy túrin bermeı saqtalady. Ony qazir «plastıkalyq aqsha» dep te atap júr. Fabrıkamyzdyń halyqaralyq deńgeıdegi bedeli óte joǵary. Soǵan saı basqa elder úshin de plastıkalyq negizde qujattar jáne banknottar daıyndap beremiz» deıdi fabrıka basshysy.
B.Áljanovtyń sózinshe, fabrıka negizinen úsh baǵyt boıynsha jumys isteıdi. Olar – banknot óndirisi, ózge qorǵalǵan ónimder óndirisi jáne plastıkalyq negizdegi óndiris.
«Birinshi baǵyt boıynsha – ózimizdiń de, ózgeniń de valıýtasyn basyp beremiz. Ekinshi baǵyt – joǵary deńgeıli qorǵanysy bar ónimder basyp shyǵarý boıynsha assortıment 130-dan astam ónim ataýlarynan asyp ketedi. Olar – pasport blankileri, jeke kýálik, azamattyq hal aktileri boıynsha barlyq qujattar, tabak ónimderiniń aksızdik markalary, alkogol ónimderi boıynsha eseptik-baqylaý markalary, dıplom, attestat, lısenzııa, sertıfıkat, taǵy da basqa qujattar. Úshinshi baǵyt – plastıkalyq negizdegi ónimder óndirisi boıynsha – ID-karta, júrgizýshi kýáligi, transport quralyn tirkeý týraly kýálik sııaqty qujattardy shyǵaramyz. Osy rette taǵy bir baǵytty atap ótse bolady, bul – túrli kodtar boıynsha ónimder daıyndaý. Iаǵnı QR-kod, DataMatrix-tar týraly aıtyp otyrmyz. Ondaı ónim negizinen aqparattyq baqylaý júıelerin paıdalana otyryp shyǵarylady. Biz 2019 jyly «Ulttyq aqparattyq tehnologııalar» AQ-men birlesip, basqa da baspa ónimderiniń assortımentin keńeıtý múmkindigimen aksızdik alym markalaryn óndirýdiń aqparattyq júıesin ázirledik jáne engizdik», deıdi fabrıka basshysy.
Banknot týraly aıtqan kezde onyń qorǵanys mehanızmi, ıaǵnı, qaýipsizdigi týraly aıtpaı ketý múmkin emes. Ulttyq bank qorǵanystyń úsh deńgeıin anyqtaǵan.
«Birinshisi – qoǵamdyq deńgeı. Iаǵnı arnaıy qurylǵylardy qoldanbaı-aq aqshanyń shyn-ótirigin ajyratýǵa bolady. Bul rette qaǵaz, sý, jip sııaqty zattardy qoldanýǵa bolady. Ekinshi deńgeı boıynsha ýltrakúlgin jáne ınfraqyzyl quraldardy qoldanyp, mashınalyq óńdeý tásilin paıdalanyp anyqtaıdy. Bul ádisterdi negizinen bank jáne ózge de qarjylyq mekemeler men uıymdar qyzmetkerleri qoldanady. Qorǵanystyń úshinshi deńgeıinde Ulttyq bank sarapshylary jumys isteıdi. Olar banknottyń jalǵandyǵyn tolyqqandy anyqtap beredi», deıdi B.Áljanov.
Qazaq aqshasynyń anaý-mynaý qaterge boı usyna qoımaıtyny burynnan da jıi aıtylyp júr. Osydan 3-4 jyl buryn «Táýelsiz Qazaqstan valıýtasy – teńge» atty konferensııaǵa qatysqan álemge áıgili De La Rue (baǵaly qaǵazdar óndirýshi) kompanııasynyń óńirlik menedjeri Demıan Kvıatkovskıı teńgeniń tek ádemi ǵana emes, qorǵalýy turǵysynan da álemdegi eń ozyq valıýtalardyń biri ekenin aıtqan edi.
«Tehnologııalardy damytý boıynsha Qazaqstan ár kez jetekshi pozısııa ustanady. Eger Qazaqstandaǵy banknottyń damýyna qaraıtyn bolsaq, onda alǵashqy serııalarynyń portretpen basylǵanyn jáne bul oraıda aǵylshyn aqshalaryna uqsas ekenin ańǵaramyz. Al qazir olar áldeqaıda ashyq, anyq jáne qazaqtardyń minezin kórsete alady. Alaıda jańa aqshalar ádemi bolǵandyqtan óndirilmeıdi, qorǵanys úshin, senimdi tólem júıesi úshin shyǵarylady. Qazir Qazaqstannyń Banknot fabrıkasy De La Rue tapsyrysymen úshinshi elder úshin de aqsha basyp shyǵaryp otyr. Sizderdiń banknottardyń sapasy óte myqty, men ony óte joǵary baǵalaımyn», degen edi D.Kvıatkovskıı.
Ulttyq bank dereginshe, 2014 jyldan beri Qazaqstanda aqsha basyp shyǵarý kólemi 80 paıyzǵa ósip, 2019 jyldyń sońynda 2,7 trln teńgeni quraǵan. Sóıtip, Ulttyq bank 2019 jyly banknottar men monet shyǵarý úshin 5,3 mlrd teńge kóleminde shyǵyn jumsaǵan. Bul 2018 jylmen salystyrǵanda eki ese kóp. Banknot basý – 1,3, al monet basý – 3,6 mlrd teńge shyǵyndy qajet etken. Qalǵan 335 mln teńge amortızasııa, qurylǵylardyń tozýy, kúzet, tasymaldaý, saqtandyrý sııaqty shyǵyndar úshin jumsalǵan.
