Elbasy bastamasymen qurylǵan uıym

«Sıfrlyq dáýirdegi jasyl tehnologııalar men aqyldy qalalar» taqyrybyna arnalǵan Túrkitildes memleketterdiń yn­ty­­maqtastyq keńesiniń VIII sammıti Ys­tan­bul qalasynyń ońtústik-shyǵy­syn­­da, Mármár teńizinde ornalasqan De­mo­kratııa jáne bostandyq aralynda ótti.

 Demokratııa jáne bos­tandyq aralynda ótken alqaly jıynǵa túgel túrkiniń basy qosyldy desek artyq aıt­qandyq emes. Sammıtke Qazaqstan Pre­zıdenti Qasym-Jomart Toqaev, Túr­kııa Prezıdenti Rejep Taıyp Erdoǵan, Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov, О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev qatysty. Sondaı-aq is-sharaǵa Túrkitildes memleketterdiń yn­tymaqtastyq keńesine baqy­laýshy el­der­diń basshylary Túrik­men­stan Pre­zı­denti Gýrbangýly Berdi­muha­medov pen Majarstan Premer-mı­nıstri Vıktor Orban da keldi.

Sammıt kezinde Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaev Túrkitildes mem­leketter yntymaqtastyǵy keńesiniń VIII sammıtine qatysýshylarǵa vıdeo sá­lem joldady.

«Prezıdent Rejep Taıyp Erdoǵanǵa búgingi kezdesýge Túrki keńesiniń Qurmetti tóra­ǵasy retinde qatysýǵa shaqyrǵany úshin shyn júrekten rızashylyǵymdy bil­diremin. Bıyl kóktemde meniń bastamam­men ótken Túrki keńesiniń beıresmı onlaın sammıtine qatysqandaryńyz úshin alǵysym zor. Sizderdiń sheshimderińiz boıynsha Túrkistan qalasy túrki áleminiń rýhanı astanasy mártebesine ıe boldy.

Jýyrda Túrkistanda Túrkitildes mem­­le­ketter parlamenttik assambleıa­sy­nyń H mereıtoılyq sessııasy sátti ótti. Bolashaqta qasıetti Túrkistanǵa sizderdiń de joldaryńyz túsedi dep senemin. Qadirli sammıtke qatysýshylar! Elderimizdiń ege­men­digin eń alǵash baýyrlas Túrkııanyń tanyǵany bizdiń halyqtarymyzdyń esinde máńgilik saqtalady. Bul beleske barsha túrki elderiniń tarıhı jetistiktermen jetkeni – biz úshin zor maqtanysh. Sonymen qatar memleketterimiz aldyna órshil ult­tyq damý maqsattaryn qoıyp otyr.

Prezıdent Ilham Geıdaroǵly Álıev­­tiń basshylyǵymen qarqyndy damyp kele jatqan Ázerbaıjan óz aýma­ǵy­nyń tu­tas­ty­ǵyn qaıta ornatýyna 1 jyl tol­ǵa­nyn atap ótti. Bul – bárimiz úshin qýa­nysh. Qa­rabaqta aýqymdy qalpyna keltirý ju­mys­ta­ryn bastady», dedi N.Nazarbaev.

Elbasy óz sózinde Qyrǵyzstan Pre­zı­denti Sadyr Japarov respýblıkada kúrdeli saıası reformalar júrgizýdi qolǵa alyp, eldiń 2026 jylǵa deıingi ult­tyq damý baǵdarlamasyn oryndaýǵa kiris­ke­nine toqtaldy.

«Prezıdent Rejep Taıyp Erdoǵan 2023 jyly Túrkııa Respýblıkasynyń 100 jyldyǵy qarsańynda elin jańa jetis­tikterge jetelep keledi. Prezıdent Shavhat Mırzııoevti «Jańa О́zbekstan stra­tegııasy» baǵdarlamasyn usynyp, jýyr­­da ótken memleket basshysy saılaýynda aıqyn jeńiske jetýimen taǵy da shyn júrekten quttyqtaımyn.

Túrikmenstan el beıtaraptyǵy már­te­­besiniń 25 jyldyǵyn atap ótip, Prezı­dent Gýrbangýly Berdimuha­me­dov­tiń bas­shylyǵymen 2030 jylǵa deıingi áleýmettik-ekonomıkalyq damý baǵ­dar­la­­m­asyn júzege asyrýdy jalǵas­ty­ryp otyr. Majarstan Premer-mınıstri Vıktor Orbanǵa túrki álemine kórsetip kele jatqan jan-jaqty qoldaýy úshin alǵy­symdy bildiremin.

Barsha túrki memleketteri basshylary halyqtarynyń qaryshtap ósý-órkendeý jolynda alǵa qoıǵan maqsattarǵa jete berýin tileımin. Elderimizdiń ujymdyq ju­mysynyń arqasynda osy sammıtte asa mańyzdy sheshimder qabyldanatyny qýantady. Prezıdent Gýrbangýly Berdi­mu­­hamedovti, baýyrlas Túrikmenstan hal­qyn Túrki keńesine baqylaýshy el re­tinde qosylýymen quttyqtaımyn. Bul qadamnyń mańyzy zor jáne formal­dy túrde túrki elderiniń bas birigýin bil­di­re­di», dedi Elbasy.

Elbasy eki jyl buryn Bakýde jasaǵan eki usynysyn qoldaǵany úshin memleket­ter basshylaryna alǵys aıtty. Soǵan sáıkes, «Túrki áleminiń keleshegi – 2040» strate­gııalyq qujaty ázirlendi jáne qabyl­danady. Bul konseptýaldy baǵ­darlama uıymnyń uzaq merzimdi perspektıvaǵa arnalǵan maqsattaryn bel­gilep kórsetedi.

«Ekinshiden, búginnen bastap bizdiń birlestik Túrki memleketteriniń uıymy dep atalady. Bul qadam elderimiz ara­syn­­­daǵy yqpaldastyqty ilgeriletý isin jańa deńgeıge kóterip, uıymnyń már­te­beli mıssııasyn júzege asyrýǵa tyń serpin beredi dep senemiz. Osylaısha, Ystan­b­ulda qabyldanatyn sheshimder baýyr­­las memleketterdiń kópqyrly yn­ty­maqtastyǵyn jandandyrýǵa eleýli yqpal etýi tıis.

Búgin túrki áleminiń damý tarıhynda jańa dáýir bastalǵaly otyr. Bul rette meniń pikirimshe, osy basqosýdan bir­ne­she messedj joldaýǵa bolady. Birin­shisi baýyrlas halyqtarymyzǵa ba­ǵyt­talǵan. Biz olardyń nazaryn túrki ór­kenıetiniń álemdik tarıhta kóp ǵasyr­dan soń alǵash ret qaıta jańǵyryp jat­qa­nyna aýdaryp otyrmyz. Túrki elderi birigip, jańa kún tártibi men ıdeologııasyn qalyptastyrýda. Sonymen birge memleketterimizde ata-babalarymyzdyń ortaq tarıhyn, rýhanı murasyn qaıta baıyptaý úderisteri júrip jatyr. Basqasha aıtqanda, HHI ǵasyrda túrki álemi qaıta jan­danyp, keń aýqymdy ári ejelgi túrki sha­ńyraǵyna jatatyn elderdiń ózara bel­sendi jaqyndasý úrdisi júredi», dedi Tuńǵysh Prezıdent.

N.Nazarbaevtyń sózine súıensek, sam­mıttiń ekinshi messedji jer betindegi eń alyp qurlyq – Eýrazııaǵa baǵyttalǵan. Osylaısha, Eýrazııa jurtshylyǵy qazirgi kezeńde úlken ortaq qurlyqtyń ortasynda ornalasqan elderimizdiń túrki áleminiń paradıgmasy sheńberinde úılesimdi jumys istep jatqanynan habardar bolmaq.

«Osy rette iri kórshilerimizben, ásirese, Reseı, Qytaı, Úndistan jáne Eýroodaqpen ómir­sheń ári ózara turaqty qarym-qa­ty­nasta bolýyna múddelimiz. Onyń ústine, ınteg­rasııamyzdyń strategııalyq maqsat­ta­rynyń biri – túrki álemi negizgi óze­gin quraıtyn Úlken Eýrazııanyń biri­gýine yqpal etý. Bul Úlken Eýrazııanyń bar­lyq memleketteriniń árekettestigine ne­giz­delgen qurlyqtyq qaýipsizdiktiń be­rik júıesin qalyptastyrýǵa da septigin tı­gizedi.

Úshinshi messedj búkil álemge baǵyt­tal­ǵan. Biz osy jańa uıymnyń barlyq mem­lekettermen jáne halyqaralyq uıym­darmen yntymaqtastyqqa daıyn eke­nin pash etip otyrmyz. Onyń eshkimge qarsy baǵyttalmaǵanyn atap ótken jón. Bul – jańa blok emes, qyzmeti BUU Jar­ǵy­synyń negizgi maqsattary men prın­sıp­te­rine saı keletin progressıvti bir­lestik.

Túrki álemi ǵasyrlar boıy Uly Jibek jo­lynyń qalyptasýynda mańyzdy ról at­qardy. Eń aldymen, Shyǵys-Batys baǵy­tyn­daǵy qatynastardyń keń konteksinde mádenıetter men órkenıetter arasyn baılanystyryp keldi. Sonymen birge ol jalpy adamzat mádenıetiniń rýhanı jáne materıaldyq qazynasyna da óz úlesin qosty. Búgin biz jahandyq tarıhı evo­lıý­sııanyń jańa kezeńinde sol úrdistiń qaı­talanýyn kórip otyrmyz», dedi Elbasy N.Nazarbaev.

Jıyn barysynda Qazaqstan Pre­zı­den­ti Qasym-Jomart Toqaev sóz sóı­ledi. Memleket basshysy túrki elde­ri­niń 30 jyldyq azattyq mereıtoıy­men qut­tyq­tady. Osy kezeńde irgemizdi bekitip, eńse­miz­di tiktegenimizdi eske saldy.

«Memleketterimizdiń arasyndaǵy dos­tyq qatynasty nyǵaıta tústik. Bıyl­dyń ózinde eki ret bas qosyp, joǵary deńgeıde Sammıt ótkizdik. Bul – myzǵymas ba­ýyr­las­tyǵymyzdyń aıqyn kórinisi. Qa­zaqta «Tórteý túgel bolsa, tóbedegi kele­di» degen ulaǵatty sóz bar. Osy jerde jınalǵan elderdiń joǵary deń­geı­­degi ókilderiniń nıeti túzý. Biz bar­lyq memleketterdi yntymaqtastyqqa sha­qyramyz, sondyqtan búgingi basqosý tamyry bir, tarıhy ortaq elderdiń aýyz­birshiligin arttyra túseri sózsiz», dedi Qazaq­stan Prezıdenti.

Sammıtte sóz sóılegen Túrkııa Pre­zı­denti Rejep Taıyp Erdoǵan túrki el­de­rin terrorızmniń búkil túrimen kú­re­sýge shaqyrdy. Sondaı-aq «jasyl eko­no­mıkaǵa» kóshýde ortaq áreket etýdiń mańyzyna toqtaldy. Tabıǵı apattarmen kú­resý maqsatynda kúsh-jigerdi úılestirý úshin «Túrik memleketteriniń azamattyq qor­ǵaý mehanızmin» qurýdy usyndy.

Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev Túrki memleketteri uıymynyń mańyzy elderimiz, halyqtarymyz úshin ǵana emes, bú­kil álem úshin odan ári arta túsetinine senim bildirdi.

Halyqtarymyz arasyndaǵy birlik pen baýyrlastyq kún saıyn nyǵaıyp keledi. Búginde biz ulan-ǵaıyr geografııany qam­typ jatyrmyz, bul osy geografııadaǵy úl­ken ekonomıkalyq, saıası, áskerı kúsh. El­derimizdiń baı tabıǵı resýrstary, zamanaýı ınfraqurylymy men kólik joldary bar. Bizdiń uıym aldynda turǵan barlyq mindetterdi oryndaıdy dep senemin», dedi I.Álıev.

Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japa­rov óz elin túrki áleminiń ajyramas bóligi ekenin aıtty. «Qyrǵyzstan aldaǵy ýaqyt­ta da túrki álemimen baılanysta, týystyq qarym-qatynas ornatýda belsendi ról atqarady», dedi ol.

О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mır­zııoev Aýǵanstanda bolyp jatqan oqı­ǵa­­larǵa nazar aýdaryp, eldiń lańkes­ter­diń oazısine aınalmaýy kerektigin aıtty. «Aýǵanstannyń gýmanıtarlyq daǵdarysqa ushyraýynyń, halyqaralyq arenada oqshaý­lanýynyń jáne lańkesterdiń orta­ly­ǵyna aınalýynyń aldyn alý óte ma­ńyz­dy. Aýǵanstanmen dıalogke ortaq jáne birtutas kózqaras bolýy kerek», dedi ol. Sh.Mırzııoev uıym atyn ózgertý týraly sheshimdi quptap, kelesi sammıtke qatysatyn barlyq túrki elderiniń basshylaryn О́zbekstanǵa shaqyrdy.

Majarstan Premer-mınıstri Vıktor Orban 2022 jyly Býdapeshtte Túrki uıymy men Vıshegrad el toby (V4) arasyn­da eń jo­ǵary deńgeıde sammıt ótkizýge bas­ta­ma­shy­lyq bildirdi.

О́z sózinde Majarstan Premer-mınıstri­ óz eli 2022 jyldyń 1 shildesine deıin V4 yntymaqtastyǵyna jetekshilik etetinin eske saldy. V.Orban sonymen qatar majar jáne túrki halyqtary ǵasyrlardan beri kele jatqan tarıhı jáne mádenı murany bólisetinin aıtty.

Sammıt barysynda jahandyq kún tártibindegi ózekti taqyryptar boıynsha ortaq is-qımyldyń mańyzyna erekshe ekpin berdi. Sondaı-aq uıymnyń bo­la­shaǵyna qatysty birqatar mańyzdy má­se­leler bo­ıynsha sheshim qabyldady. Jo­ǵa­ry­da atap ótkenimizdeı, Túrki keńe­si­­niń ataýy «Túrki memleketteriniń uıy­my» dep ózgertildi.

Jıyn kezinde úshinshi taraptarmen jáne ınstıtýttarmen yntymaqtastyqtyń jańa ádisterin anyqtaý, Túrki ınves­tı­sııa­lyq qoryn qurý týraly aıtyldy. Sondaı-aq Uıymnyń orta jáne uzaq merzimdi maqsattary men mindetterin aı­qyn­daıtyn «Túrki áleminiń keleshegi – 2040» baǵdarlamasy bekitildi.

Memleketter basshylary aımaq­ta­ǵy birqatar mańyzdy saıası jáne ekono­mı­ka­lyq oqıǵalar týraly pikir almasty. Osy syn-qaterlerdi halyqaralyq arena­da sheshýde Uıymnyń róli ósip kele jatqanyna toqtalyp, onyń róli men keleshegi zor eke­nin atap ótti. Sonymen qatar saýda men ınvestısııalardy ulǵaıtý, kólik jáne logıstıka, jasyl ári jańartylatyn ener­gııa, qorshaǵan ortany qorǵaý salalarynda jemisti yntymaqtastyqty odan ári nyǵaı­tý qajettigine ekpin berildi.

Sammıtte Túrkııa Prezıdenti Rejep Taıyp Erdoǵannyń usynysy boıynsha Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev eldi basqynshylardan azat etip, aýmaqtyq tutastyǵyn qalpyna keltirgeni úshin «Túrki áleminiń Joǵarǵy ordenimen» marapattaldy.

Sammıtte uıymǵa tóraǵalyq Ázerbaı­jan­nan Túrkııaǵa berilip, memleketter bas­shylary Ystanbul deklarasııasyn qabyldady.