Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
– Ǵalym Baınazaruly, kúndelikti qoldanyp júrgen valıýtanyń eń basty mindetteri qandaı? Bul fýnksııalardy teńge oryndaı alyp júr me?
– Aqshanyń bes fýnksııasy bar. Aldymen bul – tólem quraly. Ekinshisi, zat pen qyzmet baǵasyn anyqtaıtyn baǵa ólshemi. Úshinshiden, shetel valıýtalarynyń baǵamyn shyǵarýshy qural. Tórtinshiden, halyqtyń jıǵan-tergen múlkin, bylaısha aıtqanda aqshalaı, zattaı aktıvin jasaıtyn qural. Besinshiden, ekonomıka kórsetkishteriniń ólshemi bolýy tıis. Mine, osyǵan baılanysty teńge – bıliktiń qolyndaǵy ekonomıkany basqarý quraly. Bulaı deıtinimiz, memlekettik basqarý qaı salada bolsyn, maqsat-múddesi anyqtalǵan belgili bir saıasat júıesinde iske asyrylady. Osydan kelip aqsha-nesıe saıasaty týyndaıdy, ol negizgi basqarý quraly – teńge arqyly júrgiziledi. Bul tórt fýnksııa barshamyzǵa belgili jáne barlyǵy da kúndelikti ómirimizde iske asyrylyp jatyr, bul tustaǵy teńgeniń qyzmetine eshqandaı renish joq sııaqty, sondyqtan biz tek besinshisine toqtalaıyq.
Aqsha-nesıe saıasatyn júrgizýde ár el túrli maqsat-múdde ustanady. Árıne, basty jaýapkershilik – Ulttyq banktiń moınynda. Biraq negizgi baǵyttaǵy tańdalǵan nysandary Úkimetpen birigip anyqtalady, atqarylady, oǵan mindetti túrde joǵarǵy bıliktiń – Prezıdenttiń kelisim berýi shart. Elimizdegi qazirgi aqsha-nesıe saıasatynyń negizgi maqsaty – ınflıasııany targetteý, jalpyǵa túsinikti tilmen aıtsaq, taýar jáne qyzmet baǵalarynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý, sol úshin ekonomıkadaǵy aqshanyń naryqtaǵy qunyn, osy arqyly ekonomıkadaǵy aqsha aǵynynyń kólemin tejeý nemese ósirýin retteýge baǵyttalǵan sharalar keshenin iske asyrý. Sóıtip, turaqty ekonomıkalyq ósýdiń negizin qalaý. О́kinishke qaraı, teńgeniń baǵamy Ulttyq banktiń nysandary qatarynan, ustanymdaǵy saıasat sheńberinen shyǵyp qaldy, ony naryqtyq erkin júzý keńistigine salyp qoıdyq, ol erkin júzip júr me, álde basqasha jaǵdaıda ma, ony keıinirek tarqatarmyz.
Ekonomıka damı ma, álde keri kete me, bári sol aqsha-nesıe saıasatynyń maqsat-múddesiniń durys tańdalýyna jáne paıdaly jolǵa qoıylýyna baılanysty. Osyǵan oraı qazir teńge óz fýnksııalaryn tolyǵymen oryndaı alyp júr me degen suraq týyndaıdy. Jyl saıynǵy jáne 2025 jylǵa deıingi qabyldanǵan «Áleýmettik-ekonomıkalyq damý baǵdarlamalary» boıynsha ınflıasııa orta merzimde 3-4% deńgeıinde belgilengen. 2020-2022 jyldarǵa – 4-6%; ishki jalpy ónimniń (IJО́) ósý boljamy orta merzimde – 4,4%, 2020 jyly – 4,1%, 2024 jyly – 4,7%. Al ınflıasııa 2019 jyly – 5,4%, 2020 jyly – 7,3%, 2021 jylǵy qańtar-qyrkúıekte – 7,8%. IJО́-niń naqty ósýi 2019 jyly – 4,5%, 2020 jyly – teris tańbaly 2,8%, 2021 jylǵy qańtar-qyrkúıekte – 3,9%. Mine, osy kórsetkishter teńgeniń sońǵy fýnksııasynyń, onyń aqsha-nesıe saıasatynyń qanshalyqty tıimdi ekenin, ekonomıkaǵa tıgizip turǵan qazirgi yqpalyn oqyrmandarǵa tolyǵymen baıandap tur dep oılaımyn. Inflıasııany targetteý saıasatyn Halyqaralyq valıýta qorynyń 200 múshesiniń tek 40-qa jýyǵy ǵana júrgizedi. Mundaı saıasat júrgizbeıtin Qytaı, Vetnam sııaqty elderde ınflıasııa deńgeıi 2,5-3,0%-dan aspaıdy. Al ekonomıka boıynsha sońǵy 30 jylda Qytaı ekinshi orynǵa shyqty, Vetnam damyǵan 40 eldiń qataryna qosyldy.
Qoıylǵan suraqqa tolyǵyraq jaýap berý úshin biz qazir qandaı ekonomıkalyq model qurdyq degen suraqqa da toqtala ketkenimiz jón. Naryqtyq ekonomıka dedik te, sony jalaýlatyp kettik. Naryq bárin sheshedi degen taıaz uǵymmen tipti onyń ýltralıberaldy baǵytyna kirip alyp, kóptegen qajetti máselelerge moıyn burmaı kelemiz. Naryqtyq ekonomıka degenimiz – kapıtalızm. Bul – býrjýazııalyq qoǵam. Onda jekemenshik ıeleri – negizgi jetekshi tulǵalar. Memlekettik saıasattyń áýeli sol jekemenshik ıeleriniń múddelerin qorǵaıtyny belgili, sonymen qatar bılik óziniń ıesi halyqtyń múddesin de umytpaǵany jón.
– Endi 90-jyldarǵa, teńgeniń paıda bolý tarıhyna oralaıyq. Biraq osyǵan deıin talaı aıtylyp jaýyr bolǵan tarıhty emes, jurtshylyqqa beımálim, tyń derekter jóninde aıtsańyz?
– Keńes ókimetiniń tutas ekonomıkasy ydyraǵannan keıin egemendik alǵan elderdiń barlyǵy úlken qıyndyqtarǵa tap keldi. 1991-1992 jyldary derbes valıýtasy joq elder Reseı ekonomıkasynda júrip jatqan qarjy-nesıe saıasatyna táýeldi bolyp qaldy. Biraq Reseıdiń ózinde ınflıasııa tasqyndap, gıperınflıasııaǵa ulasyp jatty. Mysaly, 1991 jyly ınflıasııa 147,1%, 1992 jyly 2 960,8%, al 1993 jyly
2 165%-dan asyp ketti. Sóıtip, alǵashqy úsh jyldyń ishinde 5 272,9%-dan astam ınflıasııa týyndady. Sonda tutyný baǵalary 53 ese ósti. 1990 jyly ónerkásip oryndarynyń sany 19 796 bolsa, 1995 jylǵa deıingi aralyqta 1 872 óndiris orny qulady. Joıylyp ketti. Sóıtip, óndiris kóleminiń 53%-nan aıyryldyq. Aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń kólemi 45%-ǵa azaıdy. Qalaıda iri óndiris oshaqtaryn qurdymǵa jibermeý kerek edi. О́ıtkeni baǵanyń quny 53 ese ósken kezde eń jaqsy jumys istep turǵan óndiris ornynyń ózi oǵan tótep bere almaıtyn. Bul úshin onyń tabysy da 53 ese kóterilýi kerek. Mine, osyndaı qıyn kezeńde aldymyzda úlken úsh maqsat turdy. Bul – ekonomıkany quldyrap ketýden qorǵaý; ekonomıkanyń negizgi salalarynda iri damý oshaqtaryn saqtaý sharalaryn iske asyrý baǵytynda is-áreketter jasaý; úlken daǵdarys kezeńinde ekonomıkada týyndaıtyn qıyndyqtardy retteýge belsendi túrde atsalysý.
Barlyq qıyndyqqa qaramastan Ulttyq bank el basshylarynyń tarapynan ózine júktelgen tarıhı mindetin oıdaǵydaı oryndap, egemendik quqyǵymyzǵa negizdelgen derbes qarjy-nesıe saıasatyn iske asyryp, gıperınflıasııanyń apatynan iri óndiris oshaqtaryn saqtap qaldy. Kishigirim óndiris oryndaryn saqtaý Úkimettiń paryzy bolatyn, biraq memlekettik bıýdjettiń álsizdiginen oǵan kúsh jetpedi. Olar ózinen-ózi kún saıyn joıylyp jatty.
– Osy qıyndyqtardyń zardabyn sezinip, túsingennen keıin valıýta táýelsizdigin alý jolynda qandaı kedergilermen kúresýge týra keldi?
– Ulttyq bank 1993 jylǵa deıin Joǵarǵy Keńeske baǵynatyn. Derbes valıýta jasaý úshin Parlament jáne Úkimettiń qoldaýyna qol jetkizý kerek edi. Saıası egemendigimizdi 1991 jyly jarııa ettik, biraq derbes ekonomıkalyq saıasat baǵyty áli óz deńgeıinde anyqtalmaǵan bolatyn. Úkimet áli Máskeýge jaltaqtaýyn qoıa almaı «jalpy rýbl keńistiginde» qalý maqsatynda jumys júrgizip jatty. Sondyqtan bizdi ár otyrysta orynsyz synaý, mineý óte kóp kezdesti. Aldymyzda taǵy bir irgeli mindet – táýelsiz bank júıesin qurý turdy. Sóıtip, aqsha-nesıe saıasatyn óz betimizshe basqarýǵa múmkindik beretin jańa basqarý tetikterin jasap, iske qosý kerek boldy. Ulttyq banktiń ortalyq basqarý júıesin qaıta qurý jáne bank júıesinde túbegeıli jedel reformalardy iske asyrý da – kezek kúttirmeıtin másele edi. Osy maqsattardyń ishindegi eń mańyzdylary – ulttyq valıýtamyzdy daıarlaý jáne ony aınalymǵa engizý, altyn-valıýta qoryn jınaý, altyn-valıýtany saqtaıtyn qoımalar salý, derbes tólem júıesin jasaý. Sonymen birge júzege asýy tıis ınfraqurylym qatarynda – esep aıyrysýdyń jańa júıelerin jasaý, shetel bankterimen korrespondenttik qatynastar qalyptastyrý, halyqaralyq tólem júıesine ený, elektrondy valıýta bırjasyn jasap, iske qosý, valıýta aıyrbastaý júıesin, banknot fabrıkasy men tıyn saraıynyń irgetasyn qalaý, bank salasyndaǵy býhgalterlik esepti halyqaralyq standartqa kóshirý jolyndaǵy alǵysharttaryn jasaý boldy. Osyndaı kúrdeli mindetterdi iske asyrý jáne elimizde buryn bolmaǵan nysandarǵa qajetti jańa mamandyqtardy ıgerý úshin jastardy shetelge oqýǵa jiberý qajettiligi týyndady. Ol úshin Ulttyq bank janynan arnaıy oqý ortalyǵyn qurdyq. Jastardy oqytýǵa jáne jańa mamandyqtardy ıgerýge bizge Ulybrıtanııa, AQSh, Fransııa Japonııa, Belgııa elderiniń Ortalyq bankteri kómektesti.
1992 jyldyń aqpan aıynda Prezıdentpen kezdestim. Elbasy Nursultan Nazarbaev «alternatıva retinde ulttyq valıýtany jasaıyq, rýbl zonasynda qalý-qalmaýymyz belgisiz, sondyqtan bosqa otyrmaıyq, qaıtkenmen jeke valıýta kerek» dedi. Bul biz úshin kópten kútken, ekonomıka, aqsha-qarajat salasyndaǵy eń qajetti kezek kúttirmeıtin sheshim bolatyn. Osyǵan oraı ulttyq valıýta jasaý sharalary Ulttyq banktiń mıssııasynan da joǵary turǵan saıası qadam ekenin jáne oǵan qyrýar shyǵynnyń bolatynyn eskerip, ulttyq valıýta jasaý jobasyn zańdastyrý úshin arnaýly Prezıdent Jarlyǵy kerek ekenin aıtyp, ótinish jasadym. Osylaısha, eki qupııa Prezıdent Jarlyǵy shyǵarylyp, olar Ulttyq bankte saqtalatyn bolyp sheshildi de, «Ulttyq valıýta jobasynyń» jumystary bastalyp ketti.
– Valıýtany basyp shyǵaratyn kompanııa izdegen kezde de qupııany saqtaı alatyn óndirýshige basymdyq berilgen bolar?
– Sol kezde elge túrli sheteldik banknot fabrıkalarynyń ókilderi kelip jatty. Árıne, sheteldikter egemendik alǵan elder óz valıýtasyn jasaýǵa umtylatynyn biletin, jeke valıýtasyz ekonomıka jetim ekeni olarǵa túsinikti bolatyn. Biz «Harrıson jáne onyń uldary» degen kompanııany tańdap alyp, solarmen jumys isteıtin bolyp kelistik. Ulybrıtanııada aýqymy budan da úlken De La Rue degen fırma boldy. Ol júz shaqty elge valıýta jasaıtyn. Alaıda bizdiń máselemiz qupııa bolǵandyqtan osyndaı úlken kompanııaǵa tapsyrys berýimiz birshama qaýipti bolatynyn oılastyq. Sebebi halyqaralyq úlken kompanııalar óz jumystaryn qupııa túrde emes, jarııaly túrde júrgizedi.
Endi ulttyq valıýtanyń ataýy men dızaıny týraly birer óz. Qazir aqparat keńistiginde valıýtanyń ataýyn qoıýǵa baılanysty da ártúrli jalǵan aqparattar jarııalanyp júr. Kóbi – shyndyqtan alys jatqan, daqpyrt sózder. Valıýtanyń ataýy jeke adamdardyń usynysy negizinde oryndala qoıatyn shara emes, ol resmı memlekettik turǵyda sheshim qabyldaýdy kerek etetin sharýa. Biz ulttyq valıýta jobasyn 1992 jyldyń aqpan-naýryz aılarynda bastap kettik, kerekti zertteý jumystaryn júrgizip, ejelgi túrki memleketteriniń tarıhynan birneshe ataýlardy taýyp talqyladyq. Nátıjesinde, maýsym aıynda «teńge» ataýyna toqtalyp, el basshylarynyń kelisimin aldyq, valıýtanyń ataýy Ulttyq banktiń basqarma otyrysynda talqylanyp, tıisti sheshim qabyldandy. Sol maýsym aıynda valıýtanyń dızaındyq nusqasyn jasaýdy bastaǵan bolatynbyz, osy nusqalarǵa valıýtanyń teńge ataýy jazylyp ta qoıylǵan bolatyn. Árıne, el azamattarynyń tarapynan osy turǵyda usynystar da boldy. Mysaly, sol jyldyń qyrkúıek aıynda Oljas Súleımenov aǵamyz Ulttyq bankke kelip «sender qarap jatpaǵan shyǵarsyńdar, ulttyq valıýtaǵa «teńge» dep at qoıaıyq, bul túrki tilindegi aqshaǵa birneshe maǵynada túsinik beretin, tarıhy tereń jáne óte kórkem ataý» dedi. Men aqyn aǵamyzǵa alǵysymdy bildirip, sheshimimizdiń durys qabyldanǵanyna taǵy da senimimiz nyǵaıyp, marqaıyp qaldyq. Mine, osylaı barlyq másele Ulttyq banktiń aıasynda sheshimin tapqan edi.
Teńgeniń dızaınyn jasaý boıynsha sheteldik mamandarmen aqyldastyq, dızaın banknot qunynyń 30-40 paıyzyn alady eken. Qymbat dúnıe. Sosyn dızaın daıarlaýǵa eki jyldaı ýaqyt ketetini belgili boldy. Mundaı uzaq ýaqyt biz úshin múmkin emes bolatyn, sebebi ekonomıka kún saıyn quldyrap, tolyǵymen defolttyq jaǵdaıǵa qulap bara jatty. Olaı bolsa, bizde talantty sýretshiler bar, solar áýeli syzbasyn salsyn, sosyn ol jarasa, sony óndiristik dızaınǵa aınaldyryp bastyrýǵa jibereıik dedik. Bul bastamany bizdiń basshylar da, «Harısson jáne uldary» kompanııasynyń mamandary da qoldady. Onyń bir sebebi – ol kezde Ulttyq bank men kelgenge deıin derbes tabysy joq, taqyrǵa otyrǵan mekeme edi, Máskeýdiń beretin qarajatymen kún kóretin. Mynadaı tapsyrystardy oryndaý úshin oǵan tabys kerek boldy. Biz bul máseleniń sheshimin taýyp, Ulttyq bankti ózindik tabysy bar mekemege aınaldyrdyq. Joǵarydaǵy tapsyrystardy atqaryp shyǵý úshin memlekettik bıýdjettiń bir tıyn qarajaty jumsalǵan joq, Ulttyq banktiń óz tabysy jetkilikti boldy. Almatyda memlekettik dızaın ortalyǵy bar bolatyn. Basshysy – Tımýr Súleımenov. Elge syıly myqty azamat edi. Sonymen kelisip, Meńdibaı Álın, Haırolla Ǵabjálelov, Aǵymsaly Dúzelhanov jáne basqa tórt-bes sáýletshi, sýretshi jigitterdiń basyn qosyp, Úkimet bergen taýdaǵy saıajaıyma aparyp, olar sol jerde bir aı boıy jumys istedi. Nátıjesinde, teńgeniń tórt nusqasyn daıyndap shyqty. Jeti nomınasııa boldy: birinshisinde Ál-Farabı beınelendi. Odan bólek Súıinbaı Aronuly, Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly, Abaı Qunanbaıuly bar. Úsheýi – úsh júzdiń ókili. Erteńgi kúni renish bolmasyn dep júz máselesin de eskerdik. Shoqan Ýálıhanov pen Ábilhaıyr, Abylaı handarǵa da teńgeden tór buıyrdy. 1992 jyldyń qarasha aıynda London qalasynda valıýtanyń óndiristik dızaıny jasaldy, sodan soń jeltoqsan aıynda Anglııaǵa baryp tapsyrysqa qol qoıyp keldim. Teńgeni jasaý jumysy 120 kúnniń ishinde támamdaldy. Bizdiń jasaǵan valıýtamyz óte sapaly, 14-18-ge deıingi aralyqta qaýipsizdik elementteri boldy.
Ári qaraı bir jarym aıdyń ishinde teńgeni tasýdy bastadyq. Bul jerde de birneshe másele shyqty. Birinshiden, ol – Qazaqstannyń ushaǵy bolýy jáne ekıpajdyń halyqaralyq avıasııalyq navıgasııa júıesiniń aǵylshyn tilin bilýi talap etildi. Sosyn ol esh jerge qonbaı, Qazaqstanǵa tike ushyp kelýi qajet edi. Orynbasarym Mersultan Tursynov ekıpaj jasaqtap, aǵylshyn tilin jetik biletin ushaq komandırin taýyp, qarýly ınkassatorlardy otyrǵyzyp, Taraz qalasyndaǵy jer asty býnker-qoımamyzǵa teńgeni tasydyq. Mamyr aıynyń sońynda teńge tolyǵymen elge ákelindi.
1993 jyly naýryz aıynda Ulttyq banktiń basqarý júıesindegi reforma tolyǵymen aıaqtalyp, valıýta bırjasy, altyn-valıýta qory, memlekettik qazyna saqtaýshy qoıma, baǵaly qaǵaz shyǵaratyn fabrıka iske qosyldy, moneta saraıynyń qondyrǵylaryn montajdaý bastaldy. Qazaqstanda tuńǵysh ret Ulttyq bank úshin departamenttik basqarý júıesin jasap, iske qostyq. Bank júıesiniń zańnamalary Parlamentte qabyldandy. Prezıdent 3 qarashada ulttyq valıýtany engizý jónindegi memlekettik komıssııany quryp, komıssııa 12 kún jumys istedi. 13 qarasha kúni Memleket basshysynyń tikeleı efır arqyly valıýtany engizetinin habarlaǵanyn bilemiz. Sodan keıin men de efırge shyǵyp qoldanystaǵy banknottardy, rýbldi, teńgege qalaı aıyrbastaý kerektigi týraly aıtyp berdim. 15 qarashadan bastap aıyrbastaý jumystary bastalyp ketti. Úsh kún boıy teńge men rýbl qatar jumys istedi. 1993 jyldyń 18 qarashasynan bastap teńge – Qazaqstan aýmaǵyndaǵy jalǵyz zańdy tólem quraly boldy.
– Teńgeniń qazirgi ahýalyn bárimiz de bilemiz. Ony qaıta nyǵaıtý, senimdi qylý múmkin be?
– 1993 jyly naryqqa 1 dollaryńyz 4,75 teńge bolyp kirdi ǵoı. Qazir 425 - 428 mańaıynda. Demek baǵamy 89 ese túsip tur. Jalpy, teńge aınalymǵa engizilgen sátten bastap qatty quldyrady. Sebebi Úkimet músheleriniń keri usynystarynyń nátıjesinde aıyrbas baǵamy áýelden durys bolmady jáne teńge týra ekonomıka keri ketip jatqan kezde aınalymǵa engizildi. Teńge baǵamynyń quldyraýy alǵashqy eki jylda rekordtyq – tarıhı maksımýmǵa jetti. 1993 jyldyń sońyndaǵy deńgeıden 1995 jyly 11,6 ese tómendedi.
Teńgeniń keleshekte nyǵaıýy neǵaıbil. Sebebi teńgeniń baǵamyn anyqtaıtyn saıasatymyz – ýltra-lıberaldy monetarlyq saıasat. Biz teńgeniń baǵamyn erkin júzýge qoıa berdik, tek baǵany ǵana targetteımiz. Qazir Ulttyq bank jasaǵan ereje boıynsha teńgeni Amerıkanyń dollarymen salystyrady. Amerıka kim, biz kimbiz? AQSh – dúnıejúzi ishki jalpy óniminiń 25 paıyzyn berip otyrǵan el. Bizdiń úles 0,2 paıyzdan asa almaı tur. Endi alańǵa shyǵaryp, teńge men dollardy kúrestirip qoıdyq. Sonda kimniń jeńýi kerek? Ananyń kúshi 2 500 ese artyq. Iаǵnı teńge áýel bastan jeńilýge májbúrlengen. Dollarmen tek kedergisiz aıyrbastalatyn valıýtalar (eýro, ıýan, fýnt sterlıng, shveısarııalyq frank, ıena) ǵana taıtalasa alýy múmkin, árıne, bular da kópshilik jaǵdaıda dollardan jeńilis taýyp kele jatyr, biraq bulardiki bizdikindeı, oısyraı jeńilý emes. Olar qalaı bolǵanda da AQSh-pen odaqtas, keıbir baǵyttarda ıyq-tires, ozyq ekonomıkalary bar elderdiń valıýtalary. Osy jaǵdaılardy eskerip, teńgeniń baǵamyn belgileıtin basqa formýla jasaıtyn kún keldi. Qazir altyn-valıýta qorynyń 60 paıyzdan astamy altynnan turady. Dúnıe júzinde ýran kólemi boıynsha – birinshi, ony satý boıynsha ekinshi elmiz, sırek kezdesetin asa qymbat metall qorlary da jetkilikti. Nege biz teńgeni nyǵaıtý jolynda altynmen qatar ýrandy, sırek metaldar qorlaryn da qoldanbaımyz? Altyn men ýrannyń, sırek metaldardyń naryqtyq baǵasy qazir biryńǵaı ósý jolynda, bular endi eshqashan tómendemeıdi. Sebebi kapıtalızmniń dúnejúzilik damý baǵytyndaǵy toqyraýlar jýyq mańda toqtamaıtyny belgili bolyp tur. Mine, altyn-valıýta qoryn osy metaldarmen ósirip nyǵaıtý úshin melekettik bıýdjetten qarajat bólip nemese sheteldik ınvestısııa izdeýdiń eshqandaı qajettiligi joq, munyń bárin Ulttyq bank naryqtyq jolmen ózi jolǵa qoıa alady. Osylaısha, mol jáne asa qymbat qazyna baǵasynyń turaqtylyǵyn esepke alyp, teńgeniń baǵamyn anyqtaıtyn jańa ereje nege jasamaımyz? Nelikten dollarǵa ǵana telmirip otyramyz? Reseımen saýda jasaımyz, Qytaımen seriktespiz. Sondyqtan jalpy valıýta qorjynyn da teńge baǵamyn anyqtaýǵa nege paıdalanbaımyz?! Muny da eskerip, nazarǵa alý kerek dep esepteımin. Sóıtip qana teńgeniń kýrsyn ózgerte alamyz.
Mysaly, Qytaı sońǵy birneshe jylda aralas ekonomıka qalyptastyrdy. 30 jyl buryn olardyń ishki jalpy ónimi Reseıden, kúnkórisi Qazaqstannan da tómen edi. Al qazir ishki jalpy ónim boıynsha álemde birinshi orynda tur. Soǵan sáıkes jalaqy da, zeınetaqy da joǵary. Sondyqtan naryqtyń stıhııasynda qańbaq bolyp júgire bermeı, aınalaǵa kóz salyp, basqanyń turmys-tirshiligin paryqtap, memlekettik sektordyń úlesin kemitpeı, ony damytyp ekonomıkany nyǵaıtý jolyna túsirýdi oılastyrý kerek sııaqty. «Memleket – jaman menedjer» degen túsinikten arylý qajet. О́ıtkeni memlekette eń talantty, eń bilimdi, eń tájirıbeli adamdar jumys isteıdi. Álde bizde jaǵdaı basqasha ma?! Biraq bul jaǵdaı da ózgerer, qazaqtyń talapty, talantty jigitteri men qyzdary da az emes, baılyǵy da jeterlik. Tek jetispeı turǵany – tańdaý ǵana. Ekonomıkanyń tıimdi modelderin, boıynda namysy bar, adal azamattardy tańdaý kerek.
Áńgimelesken
Abaı AIMAǴAMBET,
«Egemen Qazaqstan»
