JEŃIS – 65

ShÚIKEDEI ANA “Ana úshin aıanba – ant urady, Bala úshin aıanba - betiń kúıedi. El úshin aıanba – erligińe syn, Jurt úshin aıanba – jigittigińe syn”,  dep qazaqtyń has batyry Baýyr­jan Momyshuly aıtqan­daı, ótken ǵasyrdaǵy Uly Otan soǵysy dep atalatyn alapat myńdaǵan emes, mıllıondaǵan beıkúná adamnyń shańyraǵyn shaıqap, ne opyryp ortasyna túsirdi. Soǵysty basta­ǵannan sharapat kútý shatysqan­dyq. Bulaı deýimizge sebep, ana bir jyldardaǵy alasapyranda biz kim úshin soǵystyq degen ózder­diń aıtylyp qalǵany bar. Biraq keıin onyń aqıqaty anyqtal­dy. Áper­baqan­nan jaq­sy­lyq bol­maıtyny dáıek­teldi. Qan­tógiske qumartqan­nyń kekjıgen basyn ıip, jeńip shyǵý qarýdan buryn halyqtyń uıymdasa bilýinde ekenin sol joly álem jurty taǵy bir kórdi. Biz buǵan taqyrypqa arqaý bolyp otyrǵan anamen áńgime kezin­de de kóz jetkizdik. As­tana­­dan Almatyǵa bet alǵan edik. Kórshi kýpede bir aq jaý­lyqty ana eki kózin alaqandaı tereze­niń arǵy jaǵyndaǵy baıtaq daladan almaı, uzaq qarap otyrdy. Ony ary-beri ótkende áldeneshe ret baıqap, áńgime­­lesýge nıet etkenimizde qarsy­lyq tanytpady. – Aty-jónime kelsem, esimim – Rabıǵa, ákemniń aty – Juma­taı. Adam qartaıǵanda bir bala dep, biz de bir kezderi ádemi qyz kelisti kelinshek bolǵan­byz. Ýaqyt, shirkin, óz degenin isteıdi eken. Baıaǵyda men sııaq­ty shúıkedeı bop otyrǵan bir keıýana aıtqan kóri­nedi. Tolǵan torsyqtaı edik, tobyq­taı bolyp qaldyq qoı. Sonyń kebin men de kıip otyr­myn. Bet-júzdi ájim torlap, súı­rik­teı salaly saý­saq­tyń tamyry mynaý – ken­dirden esken arqan­daı adyra­ıyp-adyraıyp tur, – dep, jyp-jınaqy, muntazdaı ana taǵy da syrtqa kóz saldy. Surapyl soǵys týraly áńgime qozǵap edik, Rabıǵa ana: “Ony da bastan ótkergenbiz”, – dep qaldy. Qazir sol soǵysty kórgender kún sanap azaıyp bara jatyr. – Selkildegen seksen bes jas­ty eńserip, toqsanǵa bet alyp otyr­myn. Osy ýaqyt ishinde kór­gen beınet te, zeı­net te az emes. О́t­ken ǵasyr­dyń otyzynshy jyl­daryn­daǵy ash­tyqty da, surapyl soǵysty da bastan ótkerdik. Baıdyń tuqy­my­­syń dep ákemdi kámpeske jasa­dy. Bes jasymda anadan, jeti jasymda ákeden aıyryl­dym. Biz ózi negizinen Qos­tanaıdyń qazaǵy­myz. Ashtyq­tyń qıyndyǵy áli kúnge deıin kóz aldymnan ketpeıdi. Adam­dar ár jerde isip-keýip jata­tyn. Áke-sheshemizden aıyryl­ǵan soń Hamıt ekeýimizdi Aıtbaı aǵa men Hadısha jeńgem qoldaryna aldy. Ol kisilerdiń de jaǵdaıy ońyp turma­ǵany belgili. Hamıt aǵam maǵan qaraǵanda qaǵylez, óz kúnin ózi kóre alatyndaı, pysyq edi. Áı­teýir, ólmestiń kúnin kórip júrdik. Bir kúni úlken aǵam: “Seni óltirip alyp júremiz be, balalar úıine barsań qaıtedi? Tamaǵyń toq bola­tyn kórinedi”, – dedi. Balalar úıi, tamaq degen sóz qulaǵyma jyly estildi, baraıyn dedim. Balalar úıine ornalastym. О́zim qatarly qyzdar kóp eken. Biraq Qostanaıdaǵy balalar úıin Reseı­diń Prokopevskıı degen qalasyna kóshiretin boldy. Aıtbaı aǵa jiber­gisi kelmedi. Men bara bereıin dedim. Aqyry ol kisi keli­sip, úıdiń meken-jaıyn tárbıe­shi­lerimizge de, ózime de jazyp berdi. Sol meken-jaıdy bes jyl boıy boıtumardaı saqtap júrdim. Burynǵydaı emes, aqyl toqtatyp aınalama qaraı bas­taǵanda aǵa-jeńgelerim kóz al­dymnan ketpeı qoı­dy. Aqy­ry aǵam­nyń atyna saǵynyp júr­genimdi aıtyp, hat jazdym. Ol kezde besinshi sy­nyptyń oqý­shysy edim. Mek­tepte nemis tilin tereńdete oqyt­­ty, sonyń paıdasy soǵysta tıdi. Odan keıin oqýdyń betin kórgem joq. Sóıtip, Aıtbaı aǵam kelip, elge alyp ketti. Aǵaıyn týyspen qaýyshyp, endi es jııamyz ǵoı dep júrgende surapyl soǵys bastaldy. On segiz jastan jańa asqan Hamıt aǵany birden maıdanǵa aldy. Aıtbaı aǵam men Hadısha jeńgem JSM-41 (jol stan­sasy­nyń máshıne­si) shaqyrdy. Olar meni ózderimen birge ala ketti. Ol kez­de ja­sym on al­tyda bola­tyn. JSM-41 atqa­ra­tyn jumysy po­ıyz jol­daryn jón­­deý eken. Biz osy jumyspen búkil Eý­ropany arala­dyq desek te bolǵandaı. Qaı jerde temir jol jaý bolmysynan buzyl­sa, sony qysqa merzimde qalypqa keltiremiz. Tepse temir úzetin jigit­ter bolat temirdi kóterse, biz ózimizge tıesili jumys­­tardy atqaramyz. Astan-kesten dúnıede ajalsyz ǵana aman qalady eken. Kóretin kún, tatar dám bar ma, áıteýir jeńisti aman kórdik qoı. Uly jeńisten keıin biz Chelıa­bınski oblysynyń Zlatoýst qala­sy­nyń mańyn­daǵy Hrebta beketi­ne kel­dik. Maıdanǵa da osy aradan at­tan­ǵan bolatynbyz. Bizdiń atame­kenimiz osy óńirmen shekaralas edi. Aıtbaı aǵamen bir jigit jıi sóılesip júrdi. Jeńgem qaǵazǵa jazǵan hat alyp kelip beredi. Men onyń baıybyna barmaı, bul ne dep jyrtyp tastaı­myn. Ol kezde jigitten kelgen hatty oqyp, sózin tyńdaıtyn ýaqyt pa edi. Qalǵan jannyń táýbasy, qaıtsek qatardan qalmaımyz dep júrgen kezimiz ǵoı. Bir kúni aǵa-jeńgem: “Myna Muhametqalı degen azamat saǵan sóz salyp júr eken, sheshimin óziń aıt. Aýyl­da qalǵan jalǵyz sheshem bar edi. Jalǵyz barmaıyn, serik alyp baryp, qyzdy boldyń dep mań­daıynan ıisketeıin dep otyr”, – dedi. Men alǵashynda shoq basqan­daı yrshyp tústim. Habar osharsyz ketken Hamıt aǵam oıymnan ket­peıtin. Ol kún­derdiń kúninde “Ra­bı­­­­ǵa!” dep jetip keletindeı kórine­tin de turatyn. Al myna jigit meni qaıdan biledi dep tań-tama­shamyn. Sóıtsem, eline ketip bara jatyp jol boıynan meni kóripti de poıyz­dan túsip qalypty. Buıryqty qoı­sań­shy, aqyry kelistik. Aǵa-jeńgem aqylyn aıtyp shy­ǵaryp saldy. Soǵystan aman qaıtqan Muha­met­qalı ekeýmiz qol ustasyp onyń ata-jurtyna bet aldyq. Búgingideı júrdek poıyz qaıda, uzaq júrip Taldyqor­ǵannyń Lepsi stan­sasyna keldik. Odan birden birge jalǵanyp júrip Andreevkaǵa jettik. Onyń aýyly Tóńkeris dep atalady eken. Jaıaýlatyp júrip oǵan da bardyq. Kolhoz keńsesine taıap qal­­ǵan­da bir jigit: “Oı, baýyrym, sen tiri me ediń?!”, – dep kórisip jatyr. Men munysy nesi dep tań qalyp turmyn. Sótsek, “Muhamet­qalı Bazarkeldi­uly Ahmetov soǵysta qaıtys bol­dy” degen qara qaǵaz kelipti. Bir jigit súıinshilep anasyna ketti. Keıin bildim,­­ ol taı-qulyn­daı tebi­sip ósken Sabyrhan mar­qum eken. Biz úıge taıaǵanda beli búkshı­gen ana­sy aldymyzdan shyq­ty. “Qaı­tys boldy” dep edi tiri eken­siń ǵoı qulynym!”, – dep ańyra­ǵanda óz anam tirilip kel­gendeı, eki kózdiń jasyn aıamaı tóktim. Balasynyń “ólgenin” estirtken soń: “Jalǵyz ózińiz qalaı otyra­syz dep anamyzdy jaqyn aǵaıyn, kolhozdyń tóraǵasy jaqsy aǵa qolyna alypty. Atyn atamaýshy edim, Qudaı keshirsin, esimi – Kárim edi ol kisiniń. Jaqsynyń aldy qa­shan­da keń ǵoı. Jaqsy aǵa jaqsy­lyǵyn bizden aıaǵan joq. Muhamet­qalı ekeýmiz: “Qoı bul júrisimiz ne, anamyzdy qolǵa alyp tirlik jasaıyq”, – dep aqyldas­tyq. Jaq­sy aǵa alǵashynda birge tura bereıik dedi de artynan bularyń jón eken dep ba­ta­syn berdi. Kol­hoz­ǵa múshe bolyp mal da baqtyq, qara jumys ta istedik. Kóp qa­tary­nan tabyl­dyq. Qoı baǵyp júrgende túngi kúzetke shyqsam enem qasym­nan qalmaı­dy. Qoı kúzetý soǵystan qıyn emes qoı apa, demalyńyz desem, joq qasyń­da qara bolyp júreıin, Muha­met­qalıy­ma pana bolyp júreıin, deıdi. Azamatym ekeýmiz bes bala ósirdik. Sonyń ekeýin enem týa salyp baýyryna salyp baqty. Odan keıin ol kisi ómirden ozdy. Qazir táýba, bes balamnyń, olar­­dan ósip-óngen ul-qyzdyń qyzy­ǵyn kórip otyrmyn. Bári oqyǵan, joǵary bilimdi. Nemere­lerim ózderi uıymdastyryp seksen jasym­dy Úsharaldyń bir úlken toıhanasynda atap ótti. Rızamyn, – dep Rabıǵa ana oılanyp otyryp qaldy. Odan keıin, “Armansyz adam bolmaıdy ǵoı, shúkir, deı otyryp, bir armanymdy aıta ketsem deımin. Bir áke bir sheshe­den týǵan eki aǵadan tirideı aıy­rylǵan jaıym bar. Hamıt aǵa soǵysta habar-oshar­syz ketti. Aıtbaı aǵadan soǵystan keıin kóz jazyp qaldym. Onyń sebebi by­laı, qaraǵym, joǵaryda aıttym ǵoı, meni batasyn berip Muha­metqa­lıdyń qasyna qosyp jiber­genin. Sol kezde olar jo­ǵary­da aıtqan Zlatoýst qalasy­nyń mańyn­daǵy Hrebta beketinde qaldy dep. Bul 1945 jyl edi. Tóńkeriske kelgen soń baýyryma aman jettim dep qaıta-qaıta hat jazdym. Alatyn jaýabym, bul meken-jaıda olar turmaıdy degen bir-eki aýyz sóz ǵana boldy. Uly jeńiske bıyl 65 jyl tolyp otyrsa, meniń de baýyrlarymnan aıyryl­ǵanyma 65 jyl boldy. Ákemizdiń aty – Juma­taı, ol kisiniń ákesi – Aıtýar bolatyn. Aıtbaı aǵanyń jary – Hadısha jeńgem ekeýinen men biletin Baqyt­jan degen on bir jastaǵy ul, Bátıma degen alty jastaǵy qyz bar edi. Rýymyz – arǵyn, onyń ishinde – atbasar. Týys­tarymdy 65 jyldan beri ózim de, balalarym da izdeýdeı-aq izdep kelemiz. Qyz­darym “Bar­my­syń, baýyryma?” da shyǵyp, naǵy­shy­larym qaıda­syń­dar dedi. Biraq, kezdesýdi Táńi­rim tirshi­ligimde meniń mańdaıyma jazbaı tur. Aıtbaı aǵa men Hadısha jeńgem bul dúnıede joq shyǵar. Al Baqytjan men Bátıma men úshin jer basyp júrgendeı bolady da turady. Olar ómirde bolmaǵan kúnniń ózinde, kindiginen taraǵan urpaq meniń osy janaıqaıymdy estise, habarlar degen úmittemin. Ondaı kún týsa armanym orynda­lar edi. Keıde bir oı mazalaı­ty­ny bar. Ol, baýyrym­nan tara­ǵan urpaq qazaq tilin bilmeı, qazaqsha habardaǵy sózdi túsinbeı qaldy ma degendik qoı baıaǵy. Olar bolmasa da baýyr­larymdy bile­tin, ne kózin kórgen bir aǵa­ıyn tabylsa, odan keıingi izdeýdi balalarym óz-aq moıyn­daryna alar edi. Iá, qaraǵym, barǵa táýbe deı otyryp, joǵym týraly da aıttym. Endigi tilegim Alla bizdiń kórgen beınetti keıingige berme­sin. Soǵys­tyń aty óshsin. Uldy-qyzdy bo­lyp, jaqsy kún keship jatqan biz­diń zeınetimizdi bersin keıingi ur­paq­qa!, – dep shúıkedeı bolǵan qaǵy­lez ana taǵy da baıtaq dalaǵa qadala qarap otyryp, tereń tynys aldy. Súleımen MÁMET. TAQTATAS Keshe Qaınar aýy­lynda qandy maıdanda erlikpen qaza tapqan abyralylyq bozdaqtarǵa arnalǵan taqtatas salta­natty jaǵdaıda ashyldy. Oǵan 1300-den astam arda­gerdiń esimi jazyl­dy. Kópshiliktiń uıǵary­my­men álgi taqtatastyń ekin­shi bir bóligine búginde kózi tiri maıdan­ger­lerdiń esimderi de engizildi. Qaısy­bir maıdanger esimi umyt qal­ǵan jaǵdaıda oǵan aldaǵy ýaqyt­ta qosymsha engiziletin taqta taǵy bar. Osy belgini ornatýǵa az kemi joq 10 mıllıon teńgege jýyq qara­jat jumsaldy. Al bul ıgilikti sharýa “Abyraly-Degeleń” qoǵam­dyq qorynyń arqasynda júzege asyryldy. Osydan bir jyl buryn qurylǵan bul qordyń tizginin Semeıdegi “Aqshyń” saýda ortaly­ǵynyń prezıdenti, qalalyq máslı­hattyń depýtaty Marat Qurmanbaı qolyna berik ustap keledi. Marat Serikjanulynyń tikeleı uıytqy bolýymen ótken jyly Qaı­nar aýylynda ıadrolyq synaq­tardan zardap shekken Abyraly turǵyn­daryna arnap bıiktigi 15 metrlik alyp eskertkish ashylǵan bolatyn. Sol joly atalǵan aýyl­dyń kire be­ri­sine osy eldi mekenniń aty ja­zylǵ­an aıshyqty qaqpa da ornatylǵan edi. Endi bul qor Qaınar aýylynda saıabaq ashý isimen shuǵyldanýda. Kórikti saıabaqta osy óńirden shyq­qan tanymal adamdardyń eskertkish músinderi ornatylatyn bolady. Esimi elge tanymal depýtat-kásipker munymen de shektel­meı, bıylǵy qystan qysylyp shyqqan Abyraly sharýalaryna qolushyn berýden de syrt qalmady. Ol, sonymen birge tabıǵat apatyna dýshar bolǵan tarbaǵataılyqtarǵa da qamqor­lyq tanyta bildi. Al joq-jitik jandar men jetim balalarǵa turaqty túrde qaıyrymdylyq jasaý Marat baýyrymyzdyń daǵdyly isine aınalǵan. Dáýlet SEISENULY. Shyǵys Qazaqstan oblysy. EKI MAIDANNYŃ KÝÁGERI El shetine jaý kelse er azamat­tar jeldiń ótinde júredi. Keshegi kúndeı kúrkiregen ekinshi dúnıe­júzilik soǵys qazaqtyń myńdaǵan asyl azamattarynyń ómirin úzdi. Et jaqynynan aıyrylý – adam úshin eń aýyr qaıǵy. Soǵys salǵan jara búgin de jazylǵan joq, talaýraǵan isikteı áli de júrek syzdatady. Biz arnaıy izdep barǵan maı­dan­ger Aıdarbek Maqanuly 1941 jylǵy kıgen soldat shınelin Ja­pon jerindegi keńes armııa­synyń jeńisi­nen keıin sheshken azamat. Suńǵyla kisi. О́mirden oqyǵan, toqyǵany mol. Bertinge deıin “Ege­men Qazaqstandy” úzbeı oqı­tyn qarııa kóz nury nashar­laǵaly tele­dıdar aqparattaryna qulaǵyn túrip otyrady eken. Eki maıdannyń ótin kórgen qarııa­da soǵys jaıly aıtar áńgime, árıne, kóp. Biraq, talaı ret aıty­lyp, talaı ret jazylǵan oqıǵa­lardy qaıtalaýǵa qarttyń onsha­lyqty zaýqy soqpady. Eki ret Otan soǵysy ordenimen, bir ret jaýyn­gerlik Qyzyl Tý ordenimen, sondaı-aq Germanııa men Japonııa­daǵy joryq joldarynda alǵan medal­dary tańdy-tańǵa uryp áńgime aıtýǵa kámil jeter edi. Alaıda, qart maıdanger áńgi­meni basqa qyrdan bastady. – Jarııalylyq, sóz bostan­dyǵy degendi jeleý etip, el ishinde ár qıly áńgime aıtatyndar kóbeı­di, – deıdi Aıdarbek qarııa. – Nemis­ti jeńip ne kerek edi. Olar bizdi basyp alǵanda nemisterdeı ómirge pysyq bolyp, nemis syrasyn soraptap otyrar edik degendi de qulaǵymyz estidi. Bul maıdan dalasynda elim, jerim, urpa­ǵym dep, topyraǵy­myzdyń shetin jaý baspasyn dep qý jany­myzdy shú­be­rekke túıgen, syz okoptyń tú­bin­de aptalap túnegen, kún, tún qa­typ, jańbyrdaı boraǵan oqtyń ishinde júrgen barlyq maı­dan­ger­lerge aýyr tıedi. Qazaqtyń maıdan dalasynda qalǵan arystan júrekti, jolbarystaı sesti myńda­ǵan azamat­tarynyń árýaǵyn syıla­maý ǵoı bul. Kim úshin qan tóktik. Búgingi aıt­qysh­tar jeńil-jelpi sózimen talaı maı­danger­lerdiń júregine jara saldy. Bodan bolýdan, óz erkińmen qul bolýdan asqan qorlyq joq qoı. Nemis konslagerinde mıllıondaǵan taǵdyrlardyń azappen ólgenin qalaı umytýǵa bolady?! Gazet oqyǵysh, teledıdar aqpa­ratyn tyńdaǵysh Aıdarbek qart: “Táýelsizdik ­– bizdiń baqyty­myz” degendi aıtty. Aıtatyndaı bar edi. Babasy Tortaı áji qazaqtyń qadirli azamaty bolǵan. Ákesi Mahan zama­nynyń aldy, dáýletti kisi edi. Kerýen-basy bo­lyp Orta Azııa ás­kerı okrýginiń shekarashylarǵa jiberetin azyq-túlik, kıim-keshegin, oq-dárisin túıelerimen Qytaı, Aýǵan jerlerine deıin tasymalda­ǵan. Bala-shaǵam, aǵaıyn-týysym dúnıeden tarlyq kórmesin dep dú­nıe jınaǵan áke baı­lyǵynyń ózine bále bolyp jabysaryn bilgen be. Azat basy qor bolyp, kámpes­kege iligedi. Úkimetke qarsy keler pár­men joq, saǵalap О́zbekstanǵa ótedi. Aıdarbek Mahanuly 1936 jyly Tashkenttegi jumysshylar fakýl­tetinde oqyp, Tashkenttiń Ordjo­nıkıdze aýdanyna qaraıtyn Eńbek­shi aýy­lynda muǵalim bolady. Sol jerden maıdanǵa attanǵan. – Egemen bolmaı el bolmas – Etekten kesip jeń bolmas, – dep babalarymyz nege aıtty deısiń. О́z aldyna el bolmaǵannan keıin bu qazaqtyń tartqan azaby basynan asady. HH ǵasyrdyń basyndaǵy sanaq­ta qazaq Orta Azııa elderiniń aldy bolyp, alty mıllıonǵa jetken eken. Náýbet jyldary saıasattyń quly bolyp, qazaq qoıdaı qyryl­maǵanda biz búgin 50-60 mıllıon bolyp, teńizdeı tolqyp otyrmas pa edik. Sonyń bári óz erkimiz ózimizde emes, ózge kúshti elge bodan bolǵan­dyǵymyzdyń kesiri. Maıdanger qart osylaı dep tolǵanady. Alaǵaı da bulaǵaı zamanda tary­daı shashylǵan qazaqtyń biri Aıdar­bek Bekjanov soǵys­tan soń 1965 jylǵa deıin О́zbek­standa jumys istegen. Sharýa­shylyq­tarda, jeńil ónerkásip salasynda basshy bolǵan. Es jıǵan aǵaıyny jat bo­lyp ketemiz dep elge shaqyrǵanda keldi. О́zge elde shekeńnen sherýen atyp júrseń de týǵan jerińniń, aǵaıyn-týǵanyńnyń ortasynda júrgennen artyq eshteńe bol­maı­dy eken. Asyl jar súıdi. Dúnıe­ge Bek­janovtar áýletiniń tamyryn tereń­ge jiberip, japy­raǵyn jaı­qaltyp ul keldi. Aýyl, el emes, alty alash aýzy­na qa­raı­­tyn azamat boldy –  Berigi. Júregin maıdaı eritip nemereler júr janynda. Adamǵa artyq kóp nárse kerek emes eken. Árıne, qanaǵaty barǵa. Germanııa men Japon jerin­de kerzi etigi kúrpildep, uly Je­ńisti jaqyndatýǵa óz úlesin qos­qan Aı­darbekteı aqsaqal Ota­nyńnan qymbat eshteńe joq deıdi. Táýelsiz Qazaqstannyń baı­raǵy bıikte jelbireıdi. Eldiń eń­sesi berik, irgesi myqty. Bu­ryn­ǵydaı jan-jaǵyndaǵy elder basy­nyp, qylyshy qyl­tyń­dap, zeńbi­regi shoshańdap kele bere­tin, bodan qylǵysy keletinder endi joq. Áýletti Qazaqstanmen sanasady. Máńgi dostyq qarym-qatynasta bola­ıyq deıdi. О́z jeri ózine saıǵaq qurly pana bolmaı shildiń qıyndaı tozyp kete jazdaǵan qazaq búgin Eýro­panyń tórinde maldas qu­ryp otyr. 56 mem­le­ket aýzyna qaraı­dy. Kesimine júginedi. Aıtqanyn oryndaıdy. Bul – qazaq bala­synyń baqyty ǵoı. Baıdyń tuqymy dep týǵan jerinde tuqymy tuzdaı qurı jaz­daǵan soń kórshi elderge ke­tip jan saýǵalaǵan, búginde tá­ýel­siz Qazaq­stannyń árbir at­qan tańyna shúkirshilik aıtý­dan jalyqpaıtyn Aıdar­bekteı maıdanger qarııa­ńyzdyń aıtary osy. Baqtııar TAIJAN. Ońtústik Qazaqstan oblysy. ARDAGERLERDI ARDAQTAÝ ABYROILY PARYZ Uly Otan soǵysynyń qan-qasap qyrǵyny eshqashan umy­tyl­maq emes. Sondyqtan da, sura­­pyl soǵystyń qaq orta­syn­da bolyp kelgen soǵys arda­­gerleri árqashan da, qur­mettiń qandaıyna da laıyq. Bul Uly Jeńisti jaqyndatýǵa eleýli úles qosqan tyl eńbek­kerlerine de qatysty. Aqtóbe oblysynyń ákimdigi osyndaı soǵys jáne tyl ardagerlerine biraz kom­mýnal­dyq jeńildikter jasaǵan birden bir óńir. Desek te, arda­­ger­lerdi ardaq­taýǵa baıla­nyst­y ıgilikti ister Uly Jeńis­tiń 65 jyldyǵy qarsańyn­da buryn­ǵydan góri de erekshe sıpat alyp, aıshyqty bola tústi. Bul týraly oblys ákimi Eleýsin Saǵyndyqovtyń tóraǵa­lyq etýimen Aqtóbe qala­sy, aýdan­dardyń ákimderi­niń, oblys­tyq basqarmalar men departa­ment­ter basshylarynyń qaty­sýymen ótken selektorlyq keńeste keńinen áńgime boldy. Oblys basshysy Uly Jeńistiń 65 jyldyǵyn merekeleýge baıla­nysty Úkimettik deńgeıde úlken jumystar júrgizilip jatqanyna, bizdiń oblysta da merekege daıyn­dyq ótken jyl­dyń aıaǵyna taman bastal­ǵanyna toqtaldy. Qazir oblysta 555 Uly Otan soǵysynyń ardageri men múgedegi, olarǵa teńestirilgen 1874 adam, sondaı-aq, 13152 tyl ardageri tu­ryp jatyr. Respýblıkalyq bıýd­jetten bólingen 225587 myń teńge qarjydan árbir soǵys ardageri men múgedegine – 65 myń, olarǵa teńes­tirilgenge – 25 myń, al tyl arda­gerine –10 myń teńgeden bir­jol­ǵy materıaldyq kómek beri­ledi. Buǵan qosa birjolǵy materıaldyq kómek úshin oblys­tyq bıýdjetten de 97800,0 myń teńge qarajat qaralyp otyr, ıaǵnı qosymsha árbir soǵys ardageri men múgedegine –15 myń, olarǵa teńes­tirilgenge – 10 myń, al tyl arda­gerine – myń teńge syı-sııapat jasalady. Munyń syrtynda qala jáne aýdandar ákimderi bóletin aqshalaı materıaldyq kómek jáne bar. Aqtóbe qalasynda Keńes Odaǵynyń Batyrlary men Dańq ordeniniń tolyq ıegerleriniń esimderin este qaldyrý úshin “Dańq” alleıasy jáne medısına­lyq kolledjde M.Mámetovanyń murajaıy ashylady. Alleıaǵa batyr jerlesterimizdiń qoladan quıylǵan barelefteri orna­tylady. Shyǵys­tyń qos shynary­nyń biri, Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Molda­ǵulovanyń 85 jyldyǵy Uly Jeńis­tiń 65 jyldyǵymen tuspa-tus kelip otyr. Soǵan oraı Reseıdiń Máskeý qalasyndaǵy №891 mek­tep­­ke bólingen 70 mln. teńgege hımııa, mate­matıka, fızıka sekildi birneshe synyptardy arna­ıy qural­darmen jabdyqtaý kóz­delýde. Oblys bas­shy­sy Eleýsin Naýryz­­baıuly, bul mektepke qazaq­stan­dyq delegasııa músheleri­men birge máskeýlik­terdiń de keletinin aıta kelip, elimizdiń mártebesi osyndaı sharalardyń qanshalyqty sátti ótýimen ólshe­ne­tinin, sondyqtan halqymyzdyń batyr qyzy Álııa Moldaǵulova atyndaǵy mektepke osy zamanǵy eń ozyq oqý qural­daryn jáne basqa zattardy syılaý qajettigin basty nazarǵa aldy. Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy qarsańyndaǵy is-sharalar aıasynda qaladaǵy baýyrlastar zıraty qalpyna keltiriledi, Aqtóbe jáne Almaty qalalarynda jasaqtalǵan 100 jáne 101- atqyshtar brıgada­synyń erligin este qaldyrý maq­satynda Reseıdiń Rjev qalasynda memorıaldyq keshen ornatý úshin 70 mln. teńge bólindi. Oblys bas­shysy bul sharýada asa muqııat bolýdy, onyń óte sapaly ma­terıal­­dardan jasalýy kerektigin eskertti. Mundaı eldigimizdi kór­setetin eskertkishterdiń máńgilik bolýy qajettigine toqtaldy. Satybaldy SÁÝIRBAI. Aqtóbe oblysy. BATYR BABAMDY MAQTAN ETEMIN Osy lebizdi Otanymyzdyń bas gazetine jazýyma basty sebep Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy jaıly maqalalardy oqyǵandaǵy oqıǵalar edi. Otan qorǵaýǵa myńdaǵan mańǵystaýlyqtar barǵany belgili. Al sol bir otty jyldardaǵy órligi men erligi úshin osy túbektiń eki túlegi Lenın ordenimen marapat­talǵany aıtylyp, jazylýda. Sonyń biri meniń atam – 1942 jyly Lenın­gradty qorǵaýda ósh­pes erlik kórsetip qaza tapqan Qart­baı Bekjanov. Aımaqtan shyqqan ekinshi qaharman Isataı Súıeýbaev atamyz. Ol kisi jaıly kóp aıtylyp, jazylyp, jastarǵa úlgi etilip júr. Jurt esimin jaqsy biledi. Batyr ata 1947 jyly elge kelip ómirden ótipti. Al men Jeńistiń 65 jyldyǵy qarsańynda 1941 jyly 20 qarashada Lenın ordenimen nagradtalǵan, qapyda qaza tapqan atamnyń rýhyna bas ıip, esimin eli bile tússe eken degen nıetpen jazyp otyrmyn. Atam úshin maqtanamyn. Jáne de bul maqtanýǵa turarlyq jaǵdaı – dep oılaımyn. Osy jerde taǵy bir rızashylyqpen aıtaıyn degenim atanyń jıeni Manap Batyrbaev pen naǵashym Alpamys Musauly­nyń batyr atamyzdyń jerlengen jeri Lenıngrad obly­syn­daǵy Zenıno derevnıasyna baryp taǵzym etip kelgendigi. Olar Lenıngradty qaharman­dyqpen qorǵap, óshpes erlik kórsetkender tiziminde jazylǵan­dyǵyn kórip qaıtty. Talap BATYRBAEV. AQTAÝ.