Daýdyń basy – Blatterdiń usynysy
Kez kelgen usynystyń, ózgeristiń, reformanyń belgili bir topqa unamaýy, osy sebepti eki tarap arasynda daý-damaı týyndaıtyny belgili ǵoı. Máselen, kóktemde Eýropanyń TOP komandalary Sýperlıga atty bólek chempıonat quramyz dep bas kótergende, ÝEFA basshylyǵy óre túregelip, qarsylyq tanytyp edi. Sol sııaqty FIFA-nyń bul usynysy da álemdik fýtbol qaýymdastyqtarynyń qarsylyǵyna tap bolyp otyr.
Qazir kóp jerde álem birinshiligin eki jyl saıyn ótkizý ıdeıasyn eń birinshi bolyp «Arsenaldyń» burynǵy bas jattyqtyrýshysy, qazirgi tańda FIFA qyzmetkeri sanalatyn Arsen Vengerdiń kótergeni týraly aıtylyp jatyr. Negizinen mundaı usynys eń alǵash ret 1999 jyly aıtylǵan edi. 1998 jyly FIFA prezıdenttigine saılanǵan Zepp Blatter bir jyldan keıin osyndaı mańyzdy ıdeıany usyndy. Blatter naqty bir usynys jasap, sózden iske kóshpegen soń, onyń bastamasy qoldaýsyz qaldy. Ol óziniń «ǵalamdyq ıdeıasyn» 2004 jyldan bastap iske asyrýdy kózdegenimen, álemdik kúntizbe 2004 jylǵa deıin bekitilip qoıǵandyqtan, taǵy eki jylǵa keıinge shegerildi. Biraq ol jyly da jobasyn iske asyra almady. Sodan keıin Blatter óziniń ıdeıasyn júzege asyra almaıtynyna kózi jetti me eken, áıteýir 2006 jyldan keıin ol bul jobasyn múlde «umytyp ketti».
Arsen Venger eki sóıleıdi
Arada birneshe jyl ótken soń, álem chempıonatyn eki jyl saıyn uıymdastyrý bastamasy FIFA-nyń 2018 jylǵy kezekti kongresinde taǵy da kóterildi. Sol jıynda FIFA-nyń fýtboldy damytý jáne nasıhattaý bóliminiń dırektory Arsen Venger jankúıerlerge qyzyqty ári joǵary dárejedegi oıyndar kerek ekenin aıtyp, bylaı degen edi: «Oılap qarańyzshy, 2026 jyly AQSh, Meksıka jáne Kanadada kezekti álem chempıonaty, 2027 jyly – Eýropa birinshiligi jáne basqa da qurlyq dodalary, 2028 jyly – taǵy da álem chempıonaty ótkizilse. Irikteý oıyndary azaıyp, kóbirek pleı-off básekeleri uıymdastyrylady. Bul – qazirgi fýtbol jankúıerleri qalaıtyn oıyndar».
Bir qyzyǵy, 2013 jyly «Arsenal» klýbyn jattyqtyryp júrgen Arsen Venger ulttyq quramalardyń halyqaralyq oıyndary tym kóp ekenin aıtyp, sonyń saldarynan komandasy APL-da táýir nátıje kórsete almaı kele jatqanyna shaǵymdanǵan bolatyn. «Ulttyq quramalardyń oıyndary kezindegi úzilis komandany jaqsy qalypta ustaýǵa múmkindik bermeıdi, oıynshylar klýbqa qaıta oralǵanda uzaq ýaqyt qalpyna kele almaı júredi. Bizde jattyǵýǵa ýaqyt joq – tek oınaýǵa ǵana ýaqyt taýyp jatyrmyz», degen Venger araǵa segiz jyl salyp óz pikirine ózi qarsy shyqty.
Venger alǵa tartqan negizgi oı mynadaı: álem, Eýropa chempıonattaryna irikteý matchtary men ulttyq quramadaǵy úzilisterdi azaıtý. Sonymen qatar bir jarym jylǵa sozylatyn irikteý oıyndaryn bir aıǵa deıin qysqartý. «Menińshe, uzaq ýaqytqa sozylatyn oıyndar eshkimge unaı qoımaıdy. Sondyqtan bul oıyndardy biz tórt-bes aptaǵa syıǵyza alamyz. Men bul kezdesýlerdi qazan aıyna josparlaıtyn edim», deıdi Venger.
Aqsha emes, sapa mańyzdy
FIFA Lıonel Messı ulttyq qurama úshin 2014 jyldan 2018 jylǵa deıin 324 myń shaqyrym basyp ótkenin mysal retinde aıtyp ótti. Uıymnyń taratqan aqparaty boıynsha, eger álem chempıonatyn ár eki jylda ótkizetin bolsa, onda bul qashyqtyq 157 myń shaqyrymǵa deıin qysqarýy múmkin (2026-2030 jyldary). Ońtústik Amerıkadaǵy ulttyq quramalar úshin tórt jyldyq aralyqtaǵy oıyndar sany qazirgi 38 matchtan 34-ke deıin qysqarady. Al Eýropadaǵy quramalar 44 matchtyń 43-in ótkizedi.
Buǵan deıin FIFA prezıdenti Djannı Infantıno álem chempıonatyn jıi ótkizýdiń qandaı artyqshylyqtary bar ekenin aıtyp ótken edi. «Menińshe, álemdik dop dodasynyń ár eki jylda ótýiniń basym baǵyttary kóp. Olar joǵary dárejedegi básekelestik, ózge de quramalarǵa úmit syılaý jáne kóbirek sensasııaǵa jol ashady. Álem birinshilikterin ár tórt jyl saıyn ótkizý týraly sheshim qabyldanǵanda, ulttyq quramalar sany nebári 40 bolatyn, al qazir bizde 211 qurama bar».
Sonymen qatar jahandyq dodany jıi ótkizý ıdeıasynyń FIFA prezıdentine birneshe sebeppen de unaǵanyn aıta ketý kerek. Máselen, atalǵan uıymnyń 95 paıyz tabysy álem chempıonatyn uıymdastyrýdan túsedi. Máselen, 2018 jyly Reseıde ótken birinshilikte FIFA 4 mıllıard eýro tabys tapqan. Al ÝEFA 11 mıllıard eýroǵa kenelgen bolatyn. Tabys tabý jaǵynan eki uıym burynnan beri básekeles ekeni barshaǵa belgili. Sonymen qatar álem chempıonaty jıi ótken saıyn FIFA álemde kóbirek saıası yqpalǵa ıe bolady.
«Álem chempıonatyn jıi ótkizýdiń negizgi maqsaty – qarjy emes, jahandyq dodanyń jáne matchtardyń sapasyn arttyrý», deıdi Venger. Biraq onyń sózine sengen eshkim joq. Eki jyl saıyn álem chempıonatyn ótkizýdegi FIFA-nyń bir ǵana maqsaty bar. Ol – qalaıda kóbirek qarajat tabý jáne sol arqyly óziniń basty básekelesi – ÝEFA-men bolyp jatqan «jasyryn soǵysta» jeńiske jetý.
Qarsy taraptyń pikiri qandaı?
Álem chempıonatyn ár eki jylda ótkizý ıdeıasyna eń birinshi ÝEFA prezıdenti Aleksander Cheferın qarsy ekenin bildirdi. Ol tipti eger FIFA óz josparyn júzege asyratyn bolsa, Eýropa quramalary atalǵan uıymǵa boıkot jarııalaıtynyn aıtyp, FIFA-ny qorqytýǵa tyrysyp kórdi. Onyń pikirinshe, álem birinshiligin ár eki jylda ótkizý týrnırdiń mańyzdylyǵyn túsirip, fýtbolshylardyń densaýlyǵyna aıtarlyqtaı zııan tıgizedi. Ońtústik Amerıka fýtbol konfederasııasy (KONMEBOL) da mundaı bastamaǵa qarsy shyǵyp otyr.
Álem chempıony, Germanııa quramasynyń burynǵy fýtbolshysy Fılıpp Lam mundaı reformanyń keri jaqtaryn sanamalap aıtyp berdi. Onyń aıtýynsha, mundaı ózgerister fýtbolshylardyń da, jankúıerlerdiń de narazylyǵyn týdyrýy múmkin.
– Álem chempıonattary arasyndaǵy ýaqytty qysqartý týraly usynys jankúıerler arasynda fýtboldyń basty elementi – aqsha degen pikir qalyptastyrýy múmkin. Iri sporttyq jarystar sabyrly bolýdy jáne uzaq ýaqytty talap etedi. Bul – olardyń turaqtylyǵy úshin mańyzdy. О́te kóp fýtbol týrnırleri jankúıerlerdi jalyqtyryp jiberýi múmkin. Al iri týrnırler árdaıym este qalady. Grekııalyqtar tórt jyl boıy Eýropa chempıonynyń tıtýlymen júrdi, portýgalııalyqtar – bes jyl, ıspanııalyqtar segiz jyl. Eger úlken týrnırler jyl saıyn ótkiziletin bolsa, bul áleýmettik jelidegi jańa arna nemese telefondaǵy jańa baǵdarlama sııaqty bolyp qalady. Jyl saıynǵy tartysty oıyndar fýtbolshylarǵa da keri áserin tıgizedi. Men 2014 jyly ulttyq quramadan sol úshin kettim. Sebebi men ári qaraıǵy joǵary júktemeni kótere almaıtyn edim. Biraq keıinnen úsh jyl klýbtyq deńgeıde joǵary oıyn ótkizip shyqtym», deıdi ol.
Reseı quramasynyń bas bapkeri Valerıı Karpın de bul ıdeıaǵa qarsy shyqty. «Eger álem chempıonatyn eki jyl saıyn ótkizetin bolsa, demek, jyl saıyn fýtbolshylar iri týrnırlerge qatysýy kerek bolady. Bas bapker retinde men buǵan qarsymyn, oıynshylar zoryǵyp qalady. Eýropada keıbir oıynshylar iri týrnırler ótetin jyldary keminde 70-ten astam matchqa qatysady. Bul – fýtbolshylardy zoryqtyrý», deıdi Karpın.
Sondaı-aq bul usynys FIFA-nyń negizgi seriktesi Adidas-tyń atqarýshy dırektory Kasper Rıorsted tarapynan da synǵa alyndy. «Men álem chempıonaty ár eki jyl saıyn ótkizý durys emes dep esepteımin. Belgili bir ýaqytta ótetin ár qurlyqtyń óz týrnırleri bar: Eýro, Kopa Amerıka. Basqa isterge de ýaqyt qaldyrý kerek dep oılaımyn. Men fýtboldyń naǵyz jankúıerimin, biraq teledıdar arqyly bıatlon, gandbol, taý shańǵysy, tennıs týrnırlerin de kórsetý kerek. Eger biz tek bir sport túrin úlken kúshpen nasıhattaıtyn bolsaq, bul eshkimge paıda ákelmeıdi», deıdi ol.
Atalǵan reforma boıynsha daýys berý kezeńi jeltoqsan aıynda ótedi. FIFA bul usynys federasııalardyń kóp kólemde qoldaýyna ıe bolatynyna senim bildirýde. Buryn osy reformalarǵa qarsy shyqqan ÝEFA basshylary men KONMEBOL basshylary endi qalaı áreket etetini ázirshe belgisiz. Álem chempıonatyn eki jyl saıyn ótkizý ıdeıasyna Qazaqstan fýtbol federasııasy áli pikir bildirgen joq.
