Klımattyń ózgerýin eskerý

Bul máselede kompanııalar­dyń jeke nemese kelise otyryp par­nıkti gazdar shyǵarylymyn azaı­týy olarǵa qanshalyqty áser ete­tini ǵana mańyzdy emes. Biraq bul da óte ózekti. Kerisinshe, máse­le na­ryq­tyń áleýetine tikeleı baı­­la­nysty. Qoǵam ıgiligi úshin shy­ǵa­rylym kólemin jyldam ári aýqymdy túrde qysqartýdy paıdalaný qanshalyqty durys?

Qarjylyq kapıtaldyń joq­ty­ǵy másele týyndatýy ekita­laı. Birikken Ulttar Uıymy­nyń Klımat jáne qarjy jónin­degi arnaıy ókili Mark Karnı sammıt kezinde parnıktik gaz­dar shyǵarylymyn nóldik deń­geıge jetkizý maqsatyna 130 trıl­lıon dollar bólý jónindegi málim­demesi qyzý talqylandy. Mun­daı mol qarajatty Karnı basqa­ratyn, dúnıe júzindegi aktıv­terdiń 40 paıyzyn ıelenetin 450-ge jýyq qarjy ınstıtýttary kiretin Glasgow Financial Alliance for Net Zero (GFANZ) koalısııasy beredi.

Biraq bul qarjylyq min­det­temege qatysty birqa­tar suraq týyndaıdy. Eń bastysy, qarjy qalaı jumsalady? Kúsh-jiger álem halqynyń – tutyný­shylardyń, jumysshylardyń, únemdeýshilerdiń jáne ınves­torlardyń múddelerine saı kele me, sondaı-aq oǵan laıyq pa?

Osy suraqtardy eskere otyryp, COP26 sammıti kezinde taǵy bir, múmkin odan da mańyzdy tásildi eskergenimiz jón. Halyq­aralyq qarjylyq eseptilik stan­darttary (IFRS) qorynyń Qamqorshylar tobynyń tóraǵasy Erkkı Lıkannen Halyqara­lyq turaqtylyq standarttary keńesiniń (ISSB) qurylǵanyn habarlady. Keńes eń aldy­men klımatqa qatysty málimet­ti jarııalaýǵa baǵyttalǵan. Bul alǵa jasalǵan úlken qadam, óıtkeni Pıter Draker aıtyp ketkendeı: «Esepteletin nárse basqarylady».

Qazirdiń ózinde IFRS Foun­dation qarjylyq esep standart­taryn shyǵarady. Ony 140-tan astam el qajet etip otyr. Mem­le­ketterdiń ishki esep berý erejeleriniń negizine aınala­tyn mundaı standarttar jyldar boıy álemdik kapıtal naryq­tarynyń lingua franca-syna aınaldy. Onyń sebebi qarapaıym. Anyq standarttar aqparattyń shynaıy, salystyrmaly bolýyn qamtamasyz etedi. Osylaı­sha, taldaýshylar, aýdıtorlar, ınvestorlar, nesıe berýshiler, ret­­teý­shiler jáne kompanııa menedjerleri ony paıdalanady.

Osy oraıda, esep berýdegi jalpy standarttardyń evolıýsııasy kapıtal naryqtarynyń jahandanýy úshin mańyzdy. Bul – álemdik kommersııalyq kásiporyndardyń ósý úlesin erkin qozǵalatyn, jeke kapıtal arqyly belgilenetin, júkteletin tártipke baǵyndyrǵan tendensııa. Degenmen mundaı tártip qazirgi ýaqytta klımatqa baılanysty faktorlarǵa júrmeıdi.

Kompanııalar qorshaǵan orta­nyń nasharlaýyna ári kináli, ári onyń qurbany. Olar klımattyń ózgerýiniń saldarynan zardap shegedi. Atap aıtqanda, aýa ra­ıy­nyń jıi qubylyp, tabıǵı apat­tyń kóbeıýinen, qorshaǵan or­tany qorǵaý nemese qalpyna keltirýge qatysty memleketter qabyldaǵan sheshimderden zııan kóredi.

Degenmen mundaı shyǵyndar­dyń qanshalyqty joǵary ekenin nemese belgili bir kompanııa­nyń qyzmeti qorshaǵan ortaǵa qanshalyqty áser etetinin naqty bilmeımiz. О́ıtkeni oǵan qatysty esep berýdiń ortaq júıesi joq. Taza qarjylyq turǵydan alǵanda da bul kúrdeli másele. Klımat pen klımattyq saıasatqa qatysty sheshimderdiń táýekeli kóp. Biraq dáıekti, jan-jaqty esep bermesek, mundaı táýekelderdi ólsheý múmkin emes, sondyqtan onymen kúreske de mán berilmeıdi.

Osyndaı kezde ISSB taptyrmas kómekshi. Árıne, or­gannyń quzyreti kóp úmit kút­tiredi. Keńes qurylǵannan bas­tap jahandyq turǵyda áre­ket etedi, sondaı-aq birqatar ın­dı­­­ka­tor­dyń óte kúrdeli jıyn­ty­ǵyn qamtıtyn stan­dar­ttar­dy qamtamasyz etedi. Árıne ázirge oǵan balama joq. Klımat­qa baılanysty táýekel­derdi ólsheý ońaı mindet emes. Qazirgi qarjylyq esep berý standarttary kóptegen jyl boıy damyp kele jatqanyn eskersek, bul másele qorqynyshty kórinedi.

Áıtse de ISSB óz mindetin oryn­daı alady dep úmittenýge negiz bar. ISSB kompanııalar klı­matqa baılanysty táýekelder týraly esep berý kezinde sáıkes kelýi kerek eń tómengi standart­tardyń jahandyq «bazalyq deńgeıin» belgileıdi. Osy baza­lyq kórsetkish ınvestorlarǵa táýe­kelderdi álemdik kompanııa­lar arasynda salystyrýǵa múm­kindik beredi. ISSB standarttary ár elge tán memlekettik saıa­sat­qa qatysty kórsetkishterdi belgi­lemeıdi. Alda-jalda memlekette belgili bir maqsat nemese saıasat júrgizilse, ony qosymsha talap retinde qosýǵa múmkindik bar.

Sonymen qatar basqarý da ISSB tabysynyń ajyramas bóligine aınalmaq. Tájirıbe kórsetkendeı, joǵarydan tómen tapsyrma berýdiń tym kóbeıýi standarttar evolıýsııasyn te­jeı­di. Sondyqtan IFRS qory dúnıe júzindegi kapıtal naryǵy organ­darynyń ókilderinen tura­tyn baqylaý keńesinen, táýelsiz qamqorshylar keńesinen jáne stan­dart­tardy belgileıtin táýel­siz organ – Halyqaralyq býhgal­ter­lik esep standarttary keńe­sinen (IASB) turatyn úsh deń­geıli basqarý júıesin qurdy. Ulttyq standartty qalyptas­tyrý­shylar, kópjaqty uıymdar jáne jeke kompanııalar birneshe konsýltatıvtik komıtetter ar­qyly standarttardy ornatý prosesine úles qosady.

ISSB óz qyzmeti aıasynda IFRS qorynyń keń aýqymdy tásilin qaıtalaýǵa arnalǵan. Ol IASB-tiń baýyrlas keńesi retinde jumys isteıdi. IFRS qory jańa organ­nyń Baǵaly qaǵazdar jónin­degi komıssııalardyń halyqara­lyq uıymymen tyǵyz yntymaq­tasýynan úmitti. Bul – jergilikti qabyldaýdy jeńildetetin tásil. Sonymen qatar ISSB búkil álem boıynsha birneshe keńsesin ashady.

ISSB qurý tómennen joǵa­ry jáne joǵarydan tómen bast­amalardy júzege asyrýǵa múmkin­dik beredi. Sondaı-aq ár­túrli uıymdar men tulǵalardyń áreke­ttesýine jaǵdaı jasaıdy. Kapıtal naryǵyna turaq­tylyq standarttary qajet. Qundy­lyq týraly esep berý qory jáne Klımatty ashý standart­tary keńesi sekildi uıymdar esep berý­diń alǵashqy tujyrym­dama­laryn belgiledi. Sondaı-aq ishinara keı kompanııalarda qabyldanýyn qamtamasyz etti. Klımatqa baılanysty qarjylyq aqparatty ashý jónindegi jumys toby men Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým da mańyzdy jumysqa úles qosty.

Biraq bul kúsh-jiger máseleni ornynan jyljytqanymen, olar kompanııalardy shatastyryp, ekologııalyq taza ónim shyǵa­ra­myz dep aldaıtyn kompa­nııalar­dyń kóbeıýine ákelip soqty. Sondyqtan osyndaı bastamalar­dy bir ortaq qurylymǵa biriktirý joǵarydan tómen qaraı basqa­rylatyn senimdi bılikti talap etedi. Retteýshi organdar, halyq­ara­lyq uıymdar jáne úkimetter IFRS qorynyń qarjylyq esep berýde standartty ornatýshy retin­degi myqty tájirıbe­sin eskerip, osy mindetti oǵan júktedi.

Klımatqa baılanysty qar­jy­lyq standarttardyń paıda bolýy ISSB qurýdy qajet etedi. Joǵarydan tómenge jáne tómennen joǵaryǵa baǵyttalǵan bastamalardyń pragmatıkalyq qatynasyn qalyptastyrdy. «Qalaýlylar koalısııasynyń» áreketimen birlesip, álemdegi qoǵamdyq ıgilikke qol jetkizýge arnalǵan kúsh-jigerge jol ashty.

Lýkrezııa REIHLIN,

Eýropalyq Ortalyq banktiń burynǵy zertteý dırektory, London bıznes mektebiniń eko­nomıka professory jáne Halyq­aralyq turaqtylyq standarttary keńesi qorynyń senimdi ókili

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org