Strategııalyq qujat úsh suraqqa jaýap berýge arnalǵan: Biz qandaı qıyndyqtar men qaýipterge tap kelemiz? Aktıvterimizdi biriktirýdiń utymdy joly bar ma, olardy tıimdi túrde qalaı basqaramyz? Eýropanyń aımaqtyq jáne jahandyq oıynshy retinde óz yqpalyn arttyrýdyń eń jaqsy joly qandaı?
Taıaýda júrgizilgen taldaýymyz bir nárseni anyq kórsetti. Eýropaǵa qaýip tónip tur. Eýropalyq odaqqa men «strategııalyq qysqarý» dep ataǵan nárseden zalal keledi. Muny úsh turǵydan qabyldaı alamyz. Birinshiden, bizdiń ekonomıkalyq múmkindikterimiz barǵan saıyn shektelip keledi. 30 jyl buryn Eýropalyq odaq álem baılyǵynyń tórtten birin quraıtyn. Jıyrma jyl ishinde bul kórsetkish qysqaryp, qazirgi tańda 10 paıyzdan sál ǵana asady. Demografııalyq turǵyda azaıýymyz da dál osyndaı qarqynǵa ıe. Osy ǵasyrdyń sońyna qaraı Eýropany mekendeıtinder sany álem halqynyń 5 paıyzyna jetpeı qalýy múmkin.
Eń bastysy, keıbir ekonomıkalyq básekelesterimiz bizden múldem ózgeshe qundylyqtarǵa basymdyq beredi. Osylaısha, Eýropalyq odaqtyń normatıvtik kúshine qaýip tóndiredi. Eýropalyq odaq óz saıasatyn júrgizerde bul máseleni eskerýi kerek. Jasandy ıntellekt, bulttyq esepteýler, jartylaı ótkizgishter jáne bıotehnologııany ıgerý jónindegi jahandyq standarttardy belgileýge báseke qazirdiń ózinde júrip jatqanyn moıyndaýy tıis.
Ekinshiden, Eýropalyq odaqtyń strategııalyq sahnasyndaǵy oıyn kúsheıe tústi. Ambısııasy mol jańa oıynshylar shyǵyp, áskerı kúsh kórsetý artyp, kıbersoǵys pen jalǵan aqparattan quralǵan turaqsyzdandyrý strategııalary júzege asyp jatyr. Burynǵydaı álem beıbit ne soǵys jaǵdaıynda dep sıpattaıtyn kúnder artta qaldy. Qazirgi tańda qorǵanys is-qımylyn keń aýqymda júrgizýdi qajet etetin gıbrıdti jaǵdaılarǵa kóbirek jıi kezigip otyrmyz.
Sońǵysy, Eýropalyq odaqtyń saıası aýqymy tarylyp barady. Sondaı-aq bizdiń lıberaldyq qundylyqtarymyzǵa qarsylyq kúsheıe túsken. «Pikirtalas shaıqasynda» jalpyadamzattyq qundylyqtar shyn máninde tek batystyq qurylymdar degenge senetinder sany artqan. Ekonomıkalyq órkendeý árqashan demokratııalyq damýǵa ákeledi degen baıaǵydan kele jatqan boljam joqqa shyǵaryldy.
Básekelestik kúsheıip kele jatqan osyndaı strategııalyq ortada Eýropalyq odaq qundylyqtarymyz ben múddelerimizdi qorǵaı otyryp, óz azamattarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýi tıis. Biraq oǵan qol jetkizý
úshin daǵdaryspen kúresý kezinde tezirek jáne batyl áreket etý kerek. Endeshe, jıi ózgeretin qaýipterdi aldyn ala bilýge, azamattarymyzdy olardan qorǵaýǵa mindettimiz. Qajetti múmkindikter men tehnologııalarǵa ınvestısııa quıyp, ortaq maqsattarǵa jetý úshin seriktestermen yntymaqtasqan jón.
Mundaı sharalar qaýip tóndiretin shabýyldardy boldyrtpaýǵa, kezige qalǵanda oǵan qarsy áreket etý múmkindigimizdi arttyrady. Áskerı kúshtiń basty qundylyǵy máselelerdi sheshýge múmkindik berýinde emes. Kerisinshe, máselelerdi bizge zııan keletindeı sheshilýin boldyrmaýǵa kómektesedi. Sondyqtan «Strategııalyq kompas» Eýropalyq odaqtyń kelisimderinde qarastyrylǵan áreketterdiń búkil salasynda kúshti jyldam shoǵyrlandyrýǵa múmkindik beredi.
Buǵan deıingi Eýropalyq odaq kúshterin jedel shoǵyrlandyrý áreketteri asa sátti bola qoıǵan joq. Biraq «Strategııalyq kompas» mundaı is-qımyldy úsh tásil arqyly jyldamyraq jumys isteıtin jáne tıimdi etýdi maqsat etedi. Birinshiden, modýldik tásil qoldanylady. Iаǵnı turaqty kúsh retinde aldyn ala ornalasýdan góri, onyń quramy naqty oqıǵalarǵa baılanysty belgilenip, birlesken jattyǵýlar arqyly nyǵaıtylady.
Ekinshiden, mıssııaǵa baılanysty kúshtiń túri men mólsherin kórsetetin naqty nusqaýlar jasalady. Buǵan deıin bul kerisinshe bolyp kelgen. Úshinshiden, operasııalyq múmkindikterimizge uzaq ýaqyt boıy kedergi keltirip kelgen ártúrli kemshilikterdi joıyp, basymdyq alýǵa qajetti naqty áreketterdegi kúsh-jigerimizdi arttyra alamyz.
Munyń barlyǵy zańdylyqty da, ıkemdilikti de talap etedi. Ony kim sheshedi jáne sheshimderdi qalaı oryndaý kerek?
Biraýyzdylyq prınsıpine kúmán keltirmeı, konstrýktıvti qalys qalý nemese Eýropalyq keńes maquldaǵan koalısııalardy qurýǵa múmkindik beretin 44-bap sııaqty keıbir erejelerdi qoldaný arqyly áreket etýge múmkindik bar. О́ıtkeni bizge bárinen buryn saıası erik (onsyz eshteńe múmkin emes) jáne operasııalyq tıimdilik (onsyz bári maǵynasyz) qajet.
Biraq Eýropalyq odaq, árıne, óz áreketterin áskerı kúshterdi ornalastyrýmen shektemeýi kerek. «Strategııalyq kompas» kıber, teńiz jáne ǵarysh qaýipsizdigine de nazar aýdarady. Qaýipterdi boljaý úshin ol barlaý múmkindikterin arttyrýdy jáne gıbrıdti jáne kıbershabýyldarǵa, sondaı-aq sheteldik jalǵan aqparat pen aralasýǵa qarsy turý úshin quraldardy ulǵaıtýdy usynady. Sondaı-aq qujat qarýly kúshterimizdi qajetti múmkindiktermen jáne ınnovasııalyq tehnologııalarmen jaraqtandyrýǵa, strategııalyq olqylyqtardyń ornyn toltyrýǵa, tehnologııalyq jáne óndiristik táýeldilikti azaıtýǵa ınvestısııa quıýdy mindetteıdi.
Aqyrynda mundaı kúsh-jiger Eýropanyń NATO aldyndaǵy mindettemesine qaıshy kelmeıtinin atap ótken jón. Uıym aýmaqtyq qorǵanysymyzdyń negizi bolyp qala beredi. Bul mindetteme, ásirese, AQSh saıasatkerleriniń nazary basqa jaqqa (Úndi-Tynyq muhıty aımaǵyna ǵana emes) aýǵan kezeńde kórshi óńirler men alys aımaqtarda derbes is-qımyl júrgizýge, óz múmkindikterimizdi keńeıtýge kedergi keltirmeýi tıis. Eýropalyq strategııalyq jaýapkershilik – transatlantıkalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýdyń eń jaqsy joly. Bul tujyrymdama AQSh pen Eýropalyq odaq arasyndaǵy qaýipsizdik pen qorǵanys jónindegi jańa dıalogtyń ózegine aınalady.
Biraq eýropalyqtar «Strategııalyq kompas» sıqyrly taıaqsha emes ekenin túsinýi kerek. Eýropalyq odaqqa múshe elder qazirgi geosaıası ózgeristerdi kún tártibine shyǵarýdy nemese oǵan mán bermeýdi sheshedi. «Strategııalyq kompas» – azamattarymyzdyń jáne álemniń qalǵan bóliginiń aldynda Eýropanyń qaýipsizdik mindetterin tikeleı oryndaýyna múmkindik beretin qujat.
Djozep BORREL,
Eýropalyq odaqtyń Syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi Joǵarǵy ókili, Eýropalyq komıssııanyń álemdegi kúshti Eýropa úshin bastamasynyń vıse-prezıdenti
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
