Qandastar kóshi qaıta jandanady

Bul eń aldymen syrt jerlerdegi san mıllıon qazaq dıasporasy úshin úlken qýanyshty jańalyq. О́ıtkeni alys­taǵy aǵaıyndarymyzdyń arasynda atajurtqa qonys aýdarǵysy kele­­­tinderdiń qatary álde de qalyń. Biraq sońǵy kezde túrli sebeptermen qandastar kóshiniń azaıǵany da jasy­ryn emes. Prezıdenttiń Uly kósh má­selesin kóterýi osy qandastar kóshiniń qaıtadan kóbeıýine jol ashatyny anyq.

Bul Uly kóshtiń basynda Qazaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń turǵany barshaǵa málim. Osyǵan oraı HIH-HH ǵa­syr­lardaǵy ártúrli alasapyran jaǵ­­­­daı­larmen qazaq halqynyń úshten bir bóligi óziniń ejelgi atamekeni – qazirgi Qazaqstan Respýblıkasynyń jerinen syrt qalyp qoıǵanyn aıta ketken jón. Mine, osy aǵaıyndardy ata­jurtqa qaıta jınaý sonaý seksenin­shi jyldardyń aıaǵyna deıin múldem qolǵa alynbady. Soǵan baılanysty Nur­sul­tan Nazarbaev respýblıka bas­shy­ly­ǵyna kelgen alǵashqy kún­nen bastap jer betindegi búkil qazaqtyń birtutas ult retinde ósip-órkendeı berýine tikeleı qatysty bul máseleni qolǵa alyp, syrt jerlerdegi aǵaıyndarmen tyǵyz baılanys ornatyp, olardyń atajurtqa oralýyna keń jol ashýǵa belsene kiristi.

Mundaı ıgi isterdiń alǵashqylary­nyń biri Elbasynyń 1991 jyldyń qyrkúıek aıynda Túrkııaǵa barǵan saparynda Ystanbuldaǵy qazaqtar­men arnaıy kezdesý ótkizýi boldy. Kezdesý ba­rysynda Elbasy aǵaıyndardyń usy­nysymen aldaǵy ýaqytta Almatyda Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıyn ótkizý jóninde sheshim qabyldady. Bul jańalyq sol sátte-aq álemniń ár túkpi­rindegi qazaqtarǵa keń taraı bastady.

Osydan keıin Elbasynyń tapsyrmasymen 1991 jylǵy 18 qarashada Qazaq KSR Mınıstrler Kabıneti «Basqa respýblıkalardan jáne shetelderden selolyq jerlerde jumys isteýge tilek bildirýshi baıyrǵy ult adam­­daryn Qazaq SSR-inde qonystan­dyrý tártibi men sharttary týraly» №711 Qaýly qabyldady. Bul qujatta syrt jerlerden Qazaqstannyń aýyl­dy jerlerine jumys isteýge tilek bildirýshi baıyrǵy ult adamdaryn Qazaq KSR-ine qalaı ákelýdiń tetikteri men joldary, kóship kelgen soń olardy qujattandyrý, sondaı-aq áleýmettik, dárigerlik, bilim berý, turǵyn úı, jańa ortaǵa beıimdeý syndy tolyp jatqan máseleler boıynsha jeńildikter men kómekter usyný egjeı-tegjeı qarastyryldy. Sonymen qatar bul məsele jónindegi úılestirý jumystary Qazaq KSR Eńbek mınıstrligi men Syrtqy ister mınıstrligine tapsyrylyp, kelýshilerge qajetti qujattardy əzirlep, shetelderdiń tıisti organdarymen kelissózder júrgizip jəne sonyń qorytyndysy boıynsha qonystanýdyń tərtibi men sharttary týraly kelisim­shart­tar jasaý kórsetildi. Mine, osy­nyń nátıjesinde alys-jaqyndaǵy aǵa­­ıyn­dardyń atajurtqa oralýynyń bar­lyq múmkindigi qarastyrylyp, qajet­ti jeńildikter jasaýdy qamtama­syz etetin asa mańyzdy zańdy qujat Qazaq­stan tarıhynda tuńǵysh ret ómirge keldi.

1991 jyly 31 jeltoqsanda Elbasy Qazaq radıosynan alys-jaqyndaǵy aǵaıyndardy atajurtqa shaqyrǵan tarıhı Úndeýin jarııalady.

1992 jylǵy 26 maýsymda «Kóship kelý týraly» Zań qabyldandy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń 1992 jyly 28 qyrkúıek pen 4 qazan ara­­ly­­ǵynda Almatyda Dúnıejúzi qazaq­­­tary­nyń tuńǵysh quryltaıy hal­qy­­­myz­dyń tarıhyndaǵy aıtýly oqıǵa­lar­­dyń biri retinde úlken tabys­pen ótti. Quryltaıda Dúnıejúzi qazaq­ta­ry qaýym­dastyǵy qurylyp, onyń Tór­aǵa­sy bolyp Qazaqstannyń Tuń­ǵysh Prezı­denti Nursultan Nazar­baev saılandy.

1992 jyly 1 qarashadan bastap Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek mınıstrligi janynan Halyqtyń kóshi-qon departamenti quryldy.

Osyndaı ıgi isterdiń nátıjesinde alystaǵy aǵaıyndarmen baılanysýǵa keń jol ashylyp, Qazaqstanda kóshi-qon úrdisi júzege asa bastady. Tek 1991-1992 jyldary elimizge 10 myń­nan asa qazaq otbasy kelip, 60 myń adam týǵan jerimen qaýyshty. Al bú­gingi tańda atajurtqa oralǵan qan­das­tardyń jalpy sany bir jarym mıl­lıonnan asyp otyr. Bul kóp halyq Qazaqstannyń demografııalyq jaǵdaıynyń jaqsaryp, áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı-rýhanı ósip-órkendeýine ushan-teńiz úles qosýda.

Mine, osyndaı jaǵdaıda Uly kósh­tiń bastalýyna jol ashqan 18 qara­sha ataýly kúnderdiń kúntizbesine qosy­lyp, jyl saıyn mereke retinde atalyp oty­ratyn bolsa, qandastar kóshiniń toqta­maı, únemi jalǵasa berýine keń jol ashatyny anyq.

Qazaqstan Prezıdentiniń kóshi-qonǵa qatysty bul asa mańyzdy tap­syr­ma­sy naqty oryndalyp, kóp ke­shik­peı júzege asady dep kámil senemiz.

 Sultanáli BALǴABAEV,

1992-2017 jyldardaǵy Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóraǵasynyń orynbasary, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri