Osy bir uly kóshtiń jolyn ashyp, jón-jobasyn kórsetken adam – Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev. Eń áýeli aıtarymyz, elimiz táýelsizdigin jarııalaǵan tarıhı data – 1991 jyly 16 jeltoqsan kúninen dál eki apta ótkende, ıaǵnı 1992 jyldyń 1 qańtar kúni Ult Kóshbasshysy Nursultan Nazarbaev otandyq buqaralyq aqparat quraldary arqyly shetelderde ómir súrip jatqan etnostyq qazaqtarǵa arnap «Alysta júrgen aǵaıyndarǵa aq tilek» («Egemendi Qazaqstan». №1 (20076). 01.01.1992 j.) atty tarıhı sálemin joldady.
Osy sálem-hatta: «Qymbatty otandastar! Ejelgi atamekeninen jyraqtap qalǵan Sizderdi keshegi kúnge deıin ata-baba jerine qaıtyp kele alamyz ba degen suraq alańdatyp kelgenin men jaqsy bilemin. Týǵan jerdiń tútini de ystyq deıdi halqymyz. Qandas baýyrlarymyzdy baıyrǵy ata qonysyna tartý maqsatynda adam pravosy týraly elaralyq erejelerdi basshylyqqa ala otyryp, Qazaqstan Úkimeti «Basqa respýblıkalardan jáne shetelderden selolyq jerlerde jumys isteýge tilek bildirýshi baıyrǵy ult adamdaryn Qazaqstanda qonystandyrý tártibi men sharttary týraly» arnaıy 711-shi qaýly qabyldady. Sondyqtan atamekenge kelemin deýshi aǵaıyndarǵa jol ashyq» degeni, alysta júrgen aǵaıyndarǵa atamekenge shaqyrǵan úndeý ispettes áser etse, 1992 jyly 29 qyrkúıek kúni Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh Quryltaıynda: «Árbir adamynyń biri atamekennen jyraqta júrgen qazaqtan basqa halyq joq. Biraq bárine tán, bárine ortaq nárse – saǵynysh, atamekendi ańsaý. Sol sebepti, elimiz «Kóshi-qon týraly» zań qabyldady. Osy arqyly syrtta júrgen otandastarymyzdyń elge oralýyna baılanysty kóptegen jeńildik jasaý kózdelgen. Qysqasy, táýelsiz Qazaqstannyń keń qushaǵy sizderge árqashan ashyq baýyrlar. Sondyqtan da, dúnıe júzindegi qazaqtar qaı elde júrse de, ózin Qazaqstannyń ókili sezinetindeı, qazaq azamaty sezinetindeı, jaǵdaı jasaý – bizdiń bolashaqtaǵy mártebeli mindetimizdiń biri» dep atap ótken bolatyn.
Osylaı Nursultan Ábishulynyń alystaǵy aǵaıyndy aqjarylqap atajurtqa shaqyrǵan aq tilegi, syrtta júrgen qandastardyń atamekenge degen ańsaryn oıatty, olardyń tulaboıynda san ǵasyrlar boıy tunyp jatqan saǵynyshyn jandyrdy. Oıatyp qana qoıǵan joq táýelsizdiktiń eleń-alań aýyr shaqtarynda eshteńeni eleń qylmaı atajurtqa at basyn burǵyzdy. Bul oqıǵa jaıly Elbasy N.Nazarbaev 2017 jyly jaryq kórgen «Táýelsizdik dáýiri» degen kólemdi eńbeginiń 77-shi betinde: «1990-jyldardyń birinshi jartysyndaǵy kóshi-qon aǵysynyń kúsheıýi barlyq jańa táýelsiz memleketterge ortaq qubylys boldy. Osy jyldary Qazaqstannan jappaı kóshýdiń san alýan faktorlary bar edi. Ekonomıkalyq daǵdarys óndiristiń qysqarýyna ákelip soqty, kásiporyndar jabylyp, jumysyn toqtatty, adamdar jumysynan aıyryldy jáne olarda erteńgi kúnge degen senim bolmady, alańdaýshylyq kóńil kúı qalyptasty... Elden kóptegen turǵyn údere kóship jatqanda shetelderde turatyn qazaqtar, kerisinshe, tarıhı Otanyna orala bastady. Olardyń arasynda belgili ǵalymdar, jazýshylar, ártister, sýretshiler, qoǵam qaıratkerleri bar edi. Tek qana stıhııaly emes, sondaı-aq tártippen júrgizilgen bul úderis el úshin aýyr soqqan kóshi-qon zardaptarynyń ornyn toltyra alatyny belgili boldy» dep eske alady.
Osylaı eli súıgen, elin súıgen Elbasy azattyqtyń alǵashqy jyldary shet memleketterge barǵan árbir saparynda, sol elde ómir súrip jatqan qandastaryn árqashan nazardan tys qaldyryp kórgen joq. Nursultan Ábishuly: «Shetelderge saparlap barǵan tustarda sol elderdiń basshylary tarapynan sonda ómir súrip jatqan qazaqtar jaıly eshqashan jaman sóz tyńdap kórmedim. Bul bizdiń halqymyzdyń qaıda júrse de, óziniń mádenıetin saqtap, tynysh ómirdi qalaıtyn qasıeti dep bilemin. Sondaı-aq shetelge shyqqan árbir saparymda otandastarmyz izdep kelip, oı-arman, muń-muqtajyn aıtyp jatady. Syrlasa qalsań saı súıegiń syrqyraıdy, arman-tilekterin tyńdasań, jan-júregiń eljireıdi. 1991 jyly Túrkııaǵa barǵan saparymda Ystanbul áýejaıyna jınalǵan aǵaıyndar «Aqsarbas», «Aqsarbas» dep qol jaıyp, bir úsh aqsarbas qurban shalǵany meni qatty tebirentti. Mundaı yqylas-peıildi Germanııa, Fransııa, Mońǵolııa elderine barǵan saparym kezinde de kórdim» dep eske alady («Dúnıejúzi qazaqtar qaýymdastyǵy: 15 jyl». – Almaty, 2007 j. – 54 b).
Joǵaryda Nursultan Ábishuly aıtqandaı, shetelde shurqyraı amandasyp, jamyraı sálemdesip ózderiniń sózimen aıtqanda «qazaq patshasynyń» málıke júzin kórip, múbárek qolyn alyp, naqtyraq aıtqanda júzdesý áserinen júregine jylý tapqan qandastar esteligine nazar aýdarsaq: – Qazaq eli alǵash táýelsizdigin jarııalaǵan 1991 jyly 31 qazanda Nursultan Ábishuly Londonǵa keldi, – dep eske alady sol kezde Germanııada turǵan qazaq aqsaqaly, bylaıǵy qaýymǵa «Qara jorǵa» bıimen tanylǵan Arystan Tosyn aǵamyz. – Elbasynyń osy saparynda ebin taýyp jolyqtym. Bir kún qasynda bolyp armansyz áńgimelestim. Nurekeń keshikpeı Germanııaǵa kelem, sol kezde jolyǵaıyq dedi. Uzamaı Berlınge keldi. Eýropadaǵy qazaqtar túgel jınalyp, Nurekeńmen kezdesip búkpesiz sóılestik. Nuraǵam qaıtatyn kúni qoshtasyp turyp, eńirep jyladym. Meni baıqap qalǵan ol kisi mashınasyn toqtatyp: «Nege jylaısyń, jylap qalǵansha menimen birge elge qaıt, júr! Otyr mashınaǵa» dedi. Amal ne? Bul kezde meniń pasport, vıza sııaqty daıyndyqtarym joq edi. «Júre almaımyn» dedim. Elbasy: «Onda amandyq bolsa áli talaı kezdesemiz. Zeınetke shyqqan soń elge qaıt!» dedi. Men sasqanymnan «Qup, taqsyr!» dep ıile berippin.
Kóz jasyn kóldetken Arystan aǵamyz 1992 jyly Qazaqstanǵa birjola kóship keldi. Elbasynyń arqasynda uzaq jyl ańsaǵan armanǵa qol jetkizdi. Búginde ol Almaty oblysy, Qarasaı batyr aýdanynyń Raıymbek aýylynda otbasymen turyp jatyr.
Sol sııaqty, taǵy bir oqıǵany tanymal jýrnalıst Qutmaǵambet Qonysbaıdyń aýyzynan estidik: – 1993 jyly 17 jeltoqsanda Almaty qalasynda qazirgi M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynda Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy qurylýyna baılanysty tusaýkeser jıyn ótti. Osyǵan Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń Tóraǵasy Nursultan Nazarbaev da qatysty. Sonymen qatar atalǵan basqosýǵa jan-jaqtan dıaspora ókilderi de shaqyryldy. Bekitilgen ssenarıı boıynsha ózbekstandyq aǵaıyndar atynan qaıratker tulǵa Artyqbaı Úkibaev qysqasha baıandama jasady. Biraq О́zbekstanda turyp jatqan qazaqtardyń úshten bir bóligin ıelenip otyrǵan qaraqalpaqstandyq qandastar jaıly sóz bolmady. Sodan jeke pikir aıtýǵa bekinip, prezıdıýmnan sóz berýin suradym. О́tinishim qabyldandy. Maǵan sóz berildi, – deıdi.
Osylaı sóz tizgini qolyna tıgen Qutmaǵambet Talapbaıuly, álem qazaqtarynyń onnan biri ómir súrip jatqan Qaraqalpaq eliniń aýmaǵyndaǵy qazaqtardy Otanyna oraltý jáne elaralyq barys-kelis hám mádenı baılanysty jańǵyrtý úshin «Almaty – Núkis» baǵytynda poıyz júrgizý máselesin jáne qazaqstandyq telebaǵdarlamalardyń kórsetilýin, sonymen qatar joǵary oqý oryndaryna stýdentter qabyldaý jaıyn qozǵapty. Nursultan Ábishuly bolsa jalyndy jastyń ótinish-tilegin maquldap, dereý jazyp alypty.
Arada bir aı ótkende, ıaǵnı 1994 jyly 24 qańtar kúni «Almaty – Nókis» jolaýshylar poıyzy keń dalany kókteı ótip, jańa dáýirdiń jasampaz jańǵyryǵyndaı Nókiske tumsyq tirep toqtaǵan eken. Osy poıyzdyń arqasynda Qaraqalpaqstannan qazaq kóshi bastaldy. Qazirgi tańda resmı derekte aıtylyp júrgendeı О́zbekstan Respýblıkasynan qonys aýdarǵan 542,6 myń qazaqtyń 300 myńǵa jýyǵy osy qaraqalpaqstandyq aǵaıyn kórinedi. Bulardyń arasynda kimder bar deseńiz: Almaty oblysynda elimizdegi eń iri túıe sharýashylyǵy «Dáýlet-Beket» JShS-in qurǵan Sydyq Dáýletov, 2005 jyly bokstan álem chempıony atanǵan Eldos Jańabergenov, taǵy da boks sportynan Olımpıada oıyndarynyń qos kúmis (London 2012, Rıo-de-Janeıro 2016) medalin jeńip alǵan Ádilbek Nııazymbetov t.b.
Sol sııaqty úshinshi oqıǵa – Nursultan Ábishuly 1993 jyly qazan aıynda Mońǵolııaǵa resmı saparmen barady. Qurmetti qonaqty ólke qazaqtary on eki qanat kıiz úı tigip kútip alyp, qolyna úkili dombyra ustaǵan Merýesh Bashaı atty qaryndasymyz Elbasyna arnaý aıtqan eken. «Bul arnaýda atajurttan alysta jatqan eldiń saǵynyshy, ańsaýy, óksigi, úmiti, nazy, bazynasy da bar edi. Aqboz úıdiń aldynda jyrdy tyńdaǵan Prezıdent N.Nazarbaev kádimgideı tolqydy», dep jazady atalǵan oqıǵaǵa kýá bolǵan jýrnalıst. Bul oqıǵany ol kezde teleekran arqyly bárimiz kórdik. Tolǵaýdaǵy «Qandy buǵaý qaqyrap, Qaıta oraldy kók Týym, Alystaǵy aǵaıyn, Kelshi degen jetti úniń...» dep keletin tirkesti beıjaı tyńdaý múmkin emes-tin.
Odan beri qanshama jyldar almasty. Táı-táı basyp táýelsizdigin jarııalaǵan Qazaqstan qazir álem aldynda irgeli elge aınalsa, Hanǵaıda án salǵan qyzymyz atajurtyna oralyp, qazir Q.Baıjanov atyndaǵy Qaraǵandy oblystyq konserttik birlestiginde abyroıly qyzmet atqaryp júr.
Atam qazaq kóp aıtatyn «Kósh júre túzeledi» degen sóz bar. Rasynda qazir kósh túzeldi. Táýelsizdiktiń 30 jylynda Qazaqstanǵa syrttan 1 084 692 qandas-qazaq kóship kelipti. Bulardyń ishinde eń kóbi О́zbekstannan kelgen qandastar sany – 542 658 adamdy qurasa, kelesi orynǵa Qytaı Halyq Respýblıkasynan kóship kelgen 355 501 qandasymyz ıe bolyp otyr, odan keıin Túrikmen topyraǵynan qonys aýdarǵan 74 706 qandasymyz úzdik úshtikti túıindepti. Bulardyń syrtynda Mońǵolııadan 55 937 adam, Reseıden 16 816 adam, Aýǵanstannan 13 330 adam, Irannan 8 645 adam, Qyrǵyz Respýblıkasynan 7 372 adam, basqa elderden 9637 adam táýelsizdik jyldary atajurtyna oralǵan eken. Naqtyraq aıtsaq, shetten oralǵan qandastar elimizdegi qazaq ultynyń 12%-yn quraıdy.
Sózimizdi túıindep aıtar bolsaq, úlken mereke táýelsizdiktiń 30 jyldyq toıy atajurtyna oralǵan árbir qazaq úshin dataly mereke, tarıhı oqıǵa bolary anyq. Ulttyq kóshtiń uly muratyn iske asyrǵan Nursultan Ábishuly – qazaqtyń daryndy ánshisi Maıra Muhamedqyzy aıtqandaı, Otanǵa oralǵan árbir qazaqtyń qamqory hám tiregi.
