Bárine «kináli» – jahandyq jylyný men elde bıylǵy naýryzda ótken saılaý. Klımattyń ózgerýi túsinikti. Qazirgi tańda shartaraptyń jylynýy saldarynan teńiz deńgeıi kóterilip keledi. Arktıka men Antarktıda sekildi máńgilik muz jabyndary shetinen erip, mújilgen ústine mújile bastady. Bul óz kezeginde muhıttaǵy sýdyń deńgeıin kóteredi. Osylaısha, Nıderland sekildi teńiz deńgeıinen sál ǵana bıikte jatqan elder klımattyń ózgerýiniń zardabyn qatty tartpaq.
Jahandyq jylynýǵa óndiristen, kólikterden bólinetin kómirqyshqyl gazdarynan bólek, jan-janýarlar da úlken áser etedi. Máselen, aýyl sharýashylyǵy ónimderin shyǵarý kezinde aýaǵa taralatyn metan gazy óte zııan. Ásirese sıyr, taýyq sekildi úı janýarlarynyń parnıkti gazdardyń kóbeıýine tikeleı yqpaly bar.
Qazirgi tańda álemde aýaǵa taralatyn zııandy gazdardyń 14,5 paıyzy osy aýyl sharýashylyǵy salasyna tıesili eken. Sonyń úshten eki bóligi iri qaraǵa qatysty. Sondyqtan 2050 jylǵa qaraı parnıkti gazdar kólemin nólge túsirýge talpynǵan Eýropalyq odaq elderi aýyl sharýashylyǵy salasyn jańartýǵa erekshe mán berýge tıis. Osy oraıda atalǵan salada ónim shyǵarýdan aldyńǵy orynda turǵan Nıderland úshin myńǵyrǵan maldyń paıdasynan, keltiretin zardaby kóp bolyp tur. Bul – birinshi másele.
Ekinshiden, elde aýyl sharýashylyǵy óndirisine qatysty daý týyndaýyna bıylǵy naýryzdaǵy saılaý da áser etti. Esterińizde bolsa, daýys berý nátıjesi boıynsha «Azattyq pen demokratııa úshin» halyqtyq partııasy jeńiske jetip, 21,87 paıyz qoldaýdy ıelengen edi. Democrats 66 partııasy 15,02 paıyzben ekinshi orynǵa turaqtady.
Eshqandaı partııa saılaýda anyq basymdyqqa ıe bolǵan joq. Sondyqtan olar mınıstrler kabınetin jasaqtaý úshin koalısııa qurýy qajet bolatyn. Biraq partııalar ózara mámilege kele almaı jatqanyna 8 aıǵa jýyqtady. О́ıtkeni keı máselelerde ortaq ustanymǵa kelý Nıderland saıasatkerlerine qıynǵa soqqan edi.
Endi «jyǵylǵanǵa judyryq» demekshi, kóptegen pikirtalasqa aýyl sharýashylyǵynan bólinetin zııandy qaldyqtardy azaıtý máselesi kelip qosyldy. Iаǵnı eldegi saıasatkerler mal sanyn azaıtý kerek pe, joq pa – sony bile almaı dal.
Aýyl sharýashylyǵyna qatysty pikirtalastyń qyzý júrýi beker emes. 2019 jyly Eýropalyq sot Nıderlandtaǵy azot shyǵarylymyn qadaǵalaý júıesi tıimdi emes degen sheshim shyǵardy. Osyǵan baılanysty eldiń Joǵarǵy soty azotty kóp mólsherde qajet etetin qurylys jobalary men aýylsharýashylyq qyzmetine ruqsat bergen zańdar Eýropalyq odaqtyń zańnamasyn buzady dep málimdedi.
Sodan beri el úkimeti men aýyl sharýashylyǵy salasy shyǵarylym kólemin azaıtý joldaryn izdestirip jatyr. Ony eldegi sot júıesi baqylaýǵa alǵan. Sondaı-aq Eýropalyq odaq ta qatań baqylaýda ustap otyr. Alda-jalda Nıderland bıligi erejelerdi oryndamasa, qart qurlyqtyń uıymy oǵan aralaspaq.
Jospar boıynsha Nıderland 2035 jylǵa qaraı azot shyǵarylymyn shamamen 70 paıyzǵa azaıtýy kerek. Buǵan qol jetkizý óte qıyn sharýa. Keı sarapshynyń aıtýynsha, eldegi jalpy mal basyn eki ese qysqartýǵa týra kelýi múmkin.
Jyl basynda úkimet janýarlardyń sanyn azaıtý maqsatynda «satyp alý shemasyna» óz erkimen ótinish bere alatyn jospar usynǵan. Biraq nátıje kútkendegideı bolǵan joq. Josparǵa sáıkes 430 sharýashylyq osy sanatqa saı kelýge tıis-tuǵyn. Biraq 278 ferma ǵana oǵan saı keldi.
Aıta keterligi, mundaı máselege tap kelip otyrǵan Nıderland qana emes. Jyl basynda Belgııanyń Joǵarǵy sot sýdıasy qus fabrıkasynyń birinde azot shyǵarylymy ruqsat etilgen shekten asyp ketkeni jóninde sheshim shyǵarǵan soń, atalǵan sharýashylyq jabylyp tyndy. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, aldaǵy ýaqytta Danııa men Germanııa sekildi elder de osyndaı máselemen betpe-bet keledi.
Nıderlandtyń bas aýyrtqan máselesin kórgende, eldegi ahýal eske túsedi. Qazaqstanda qazirgi tańda shamamen 7,8 mıllıon iri qara, 20 mıllıon qoı-eshki, 3,1 mıllıon jylqy, 816 myń shoshqa, 43,3 mıllıon qus, 227 myń túıe bar. Bylaı qarasańyz, eldegi mal basynyń sany alaqandaı Nıderlandtan kóp bolmasa, az emes. Biraq aýyl sharýashylyǵy ónimin shyǵarý jóninen áldeqaıda tómen. Máselen, Nıderland jylyna 79 mılılard dollardyń aýylsharýashylyq taýaryn shetelge jiberedi. Bizdiń elde 3 mıllıardtyń o jaq, bu jaǵy. Qoryta aıtqanda, keıbir shetelder myńǵyrǵan malyn azaıta almaı álek, al biz onyń paıdasyn kóre almaı júrmiz.
