Qanatty átkenshek

Keńes oqýshysy degende kóz aldy­ńyz­ǵa ne keledi?! Qara kostıým shal­­bar men aq jeıde kıgen, qyzyl gals­týk taqqan shashy qoıý buzyq ba­lany eles­tetetinińiz anyq qoı. Al biz­diń oıy­myzǵa balalar kınosynyń she­de­vri sanalǵan rejısser Konstantın Brombergtiń «Elektronıkanyń shytyrman oqıǵalary» fılmi oralady. Keıinnen «Termınatordyń balalyq shaǵy» degen laqap atpen belgili boldy. 1979 jyly Odessa kınostýdııasy túsirgen komedııalyq mıýzıkl óziniń áıgili saýndtregi arqyly kórermendi birden baýrap aldy. Kınokartınadaǵy «Qanatty átkenshek» ánin Elena Shýen­ko­va men Memlekettik akademııalyq Úl­ken teatrdyń balalar hory oryndaıdy. Bizge tanys ári ystyq nusqasy sol.

Iá, saýndtrek kez kelgen fılmniń aınasy. Ony rejısser jaqsy baǵamdaǵan. Áıtse de ataqty sazger Evgenıı Kryla­tov­­tan án jazýdy ótingende, mýzykant birden bas tartady. Onyń sebebi, «Elektrondy» degen sózdiń tym turpaıy estilýi edi. Notaǵa salýǵa kelmeıdi. Muny túısingen fılm avtory kompozıtorǵa erkindik beredi. Tek retro ánshi Alla Pýgachevanyń oryndaýyndaǵy «Balalyq shaq qaıda asyǵady» ánimen rýhtas bolýyn qalaıdy. Osylaısha, ekeýi aqyn Iýrıı Entınge ótinish jasaıdy.

Dese de, qalamger án mátininiń bola­sha­ǵyna senbedi. О́ıtkeni ol eski úrdis boıynsha óleń jazýdy unatpaıtyn. Onyń ús­tine bala kezinde tilalǵysh bolǵan adam­ǵa mundaı mátin jazý ońaıǵa soqpady. Bul sátti kompozıtor Krylatov bylaısha eske alady.

«Ol ánniń sózin jaza bastaǵanda, qaıyr­ma­syna bir býyn jetpeıtinin túsi­ndim. Horǵa arnalǵan mýzyka bol­ǵan­dyqtan, ártúrli yrǵaqtardyń jeli­si­ne boılaýǵa májbúr bolasyń. Bárimiz kınostýdııaǵa bar­ǵanda ǵana aqyn poetı­ka­lyq keıipkerin oılap tapty. Oǵan hor­da­ǵy balalardyń qylyǵy áser etken bolýy kerek», deıdi sazger.

Áıtse de, qalamger keıin poetıkalyq beı­neni óziniń balalyq shaǵynan urla­ǵa­nyn jasyrmady. Saıabaqta jasy­ryn­baq oınap júrgen kezderin eske túsir­ge­nin aıtady. Biraq qyzyqtyń kókesi ol emes. Eń qyzyǵy, kınokartınadaǵy egiz aǵaıyndy Torsýevterdi áıel dýb­lıaj­­daǵany. Akterlerdiń kúlkisinen bas­qasynyń bári kadr syrtyndaǵy adam­dar­dyń eńbegi. Shyny sol, «Qanatty átkenshek» ánin ıta­lııalyq tanymal ánshi Robertıno Loret­tıdiń daýsyna salyp, 17 jastaǵy Elena Shýenkova shyrqady. Biraq hormen ju­mys isteý ońaıǵa soqpaǵan. Hordaǵy oqýshylardyń nemquraılyǵyna qarap, ánniń hıtke aınalaryna kınostýdııadaǵy mamandardyń eshbiri senbegen eken. Kınodaǵy basqa ánderden aıyrmashylyǵyn da baı­qa­ma­ǵan. Rejısser kınostýdııanyń esigin tars jaýyp ketip qalady. Tipti sazgerge án úshin renishin de bildiredi.

Bilesiz be, fılm túsirýdiń qıyndyǵy nede? Jaýapkershiligi tym kóp. Mýzyka durys tańdalmasa, sıýjet shynaıy shyq­­pa­ýy múmkin. Áp-ádemi kınokartınany búldirip alýyńyz da ǵajap emes. Ár týyndynyń tasasynda keńestik ıdeo­logııa jatqanymen, shyǵarmańyz máńgilik bolýy úshin barlyq aıla-tásildi paıdalanýyńyz shart. Sondyqtan da ánniń atqaratyn róli óte joǵary. Jalpy, Keńes Odaǵynda shyqqan fılmderdiń negizgi tiregi kóńilde jattalyp qalatyn ánderi. Mýzyka arqyly oqıǵany ádemi shıelenistiredi.

Endi qarańyzshy, 1980 jyly «Elek­tro­nıkanyń shytyrman oqıǵa­la­ry­nyń» televızııalyq premerasynan keıin kınostýdııaǵa kórermenderden tolassyz hat keldi. Oǵan jaýap berý múmkin emes edi. Hattyń basym bóligi basty ke­ıip­ker­ler aǵaıyndy Torsýevterge ar­nalǵan. Sodan keıin tyńdarmandar kompozıtorǵa alǵysyn jaýdyrǵan. Aıta ketý kerek, ne­gizinde fılmniń saýndtregi keremet ánderge toly. Ár keıipkerdiń ózindik úni men motıvin tapqan. Tek átkenshek arqyly sol dáýirdiń daýysyn jetkizgen Krylatovtyń týyndysyna jetpeıdi.

Shyny kerek, Keńes ókimeti tarapynan 1988 jylǵa deıin fılmdi nasıhattaýdan bas tartty. Sebebi kıno ishinde «Sen adamsyń» atty kompozısııa bı­likti sho­shyt­qan. Án mátini halyq ara­synda kom­mýnıstik partııaǵa qarsy nara­zy­lyq týdyrýy múmkin degen pikir qa­lyp­tas­tyrdy. Jalpy, Krylatovtyń qaı ánin alyp qarasańyz da fılosofııalyq túıtkil turady. Alyp derjavaǵa degen na­ra­zylyq jatyr. Bul sol ýaqytta ózi qa­tarly óner maıtalmandarynyń bárinde bolǵan jaǵdaı.

Keńes Odaǵynyń ydyraýyna sanaý­ly jyldar qalǵanda kınokartına el ishin­de keńinen taraldy. Bul komsomol men pıoner bolǵan túlekterdi qanat­tan­dyrýǵa baǵyttalǵan betburys bolýy da múmkin. Degenmen de, «Qanatty át­ken­shek» áni kompozıtordyń esimin el ishinde asqaqtatty. Kóp uzamaı rejısser Krylatovqa telefon soǵyp, keshirim su­raı­dy. Bromberg eldegi barlyq meıramha­na­larda aıtylatyn dınamıkalyq ándi ar­man­daǵanyn mo­ıyndaıdy.

Iá, qyzyǵy da sol, kompozıtor meı­ram­­hanada otyrǵanda únemi «Qanat­ty átkenshek» ánine tapsyrys berip, Brom­berg­ke qońyraý shalady eken. Telefon tut­qasyn kótergen rejısser týyndyny so­ńy­na deıin tyńdap, kóńili bosaǵan. Bul úrdis qos talanttyń biri dúnıeden ozǵanǵa deıin jalǵasqan.

Bala kúnimizde mýzyka pániniń mu­ǵa­limi «Qanatty átkenshek» ánin qaıta-qaıta aıt­qyzatyn. Sóıtsek óziniń bal­dáý­ren kún­de­rin saǵynady eken ǵoı. Al qazir, qaıta oralmas balǵyn shaqtyń bet-beınesi sol ándi tyńdaǵan saıyn kıno­lentadaı bizdiń de kóz aldymyzǵa kele­di. Sol alańsyz arman qýǵan mezetter qanatty átkenshek sekildi aspanda qa­lyqtap júrgendeı...