Sen maǵan sharfyńdy ber

Shynymen de, nesi bar eken aqynnyń... Al bizdiń onda nemiz bar deısiz ǵoı!? Jas qyzdyń sýyqtan qorǵaný úshin emes, sán úshin taqqanyn shaıyrdyń óleńinen-aq ańǵarýǵa bolady. Kózge ottaı basylǵan sol ádemi matanyń tarıhyn tarqatsaq pa dep otyrmyz. Budan keıin oǵan Láılániń ne qatysy bar dep kórińiz...

Sharf ne bolmasa galstýk bolsyn, bu­lar – adam ómirinde estetıkalyq ról atqa­ratyn erekshe dúnıeler. Olardyń baılaný tásilderinde, túr-túsinde, formasynda, san alýandyǵynda ózindik mán-maǵyna jatyr. Biri bilse, biri bilmes, galstýk bezen­dirý qu­raly bolsa, sharf sýyqqa tońbaý úshin arnalǵan zat. Keıingi ýaqytta onyń sán­dik buıym retinde mańyzy artyp, úlken podıýmdarǵa shyǵa bastady.

Osy tustan artqa shegineıikshi. Qytaı ım­peratory Hýan Dıdiń qabirindegi ja­ýyn­gerlerdiń áıgili terrakotalyq músin­shi­lerine nazar salyńyzshy. Onda uzyn ora­maldardyń alǵashqy prototıpterin kórýge bolady. Jaýyngerler moıyndaryn sulýlyq úshin emes, sýyq pen jelden qorǵaý úshin japqan. Ońtústik Italııadan soltústikke, ıaǵnı Ger­manııany, Gallııany, Anglııany jaýlap alý úshin attanǵan rımdik legıonerler moıyndaryna osyndaı uzyn oramal oraǵan. Máselen, Traıannyń kolonnasynda moıyndaryna oramal baılanǵan sarbazdardyń beıneleri sózimizge dálel bola alady. Rımdikter bul kıimdi fokale dep ataǵan, latyn tilinen aýdarǵanda «fokýs» – oshaq degen maǵynaǵa saıady. Muny tek áskerı joryqtarda ǵana emes, sonymen birge densaýlyǵyn saqtaý úshin sýyq kúnderde de paıdalanǵan eken.

Renessans dáýirinde «moıynǵa arnalǵan kıim» óz fýnksııasyn keńeıtti. Hanym bit­­kenniń shkafy juqa oramalǵa toldy. Tip­ti birte-birte jeńil matadan jasalǵan jo­laq oramaldar ıyqqa deıin sozylyp jat­ty. Keıinnen «gorjetka» (fr.«gorge» – «ta­maq») degen atpen belgili úlbir oramaldar paıda boldy. Olardy janýarlardyń teri­sinen jasady. Muny 1805 jyly jazylǵan fransýz sýretshisi Jan Ogıýst Domınık Engrdiń «Mademýazel Rıverdiń portreti» atty ­kar­tınasynan baıqaýǵa bolady. Ol az de­seńiz, ıtalııalyq sýretshi Franchesko Par­mıd­ja­nınonyń «Anteıa» týyndysy ne­giz bola alady. Gorjetkalar ádemi ne jy­­ly ǵana emes, qyz-kelinshekterdiń shash úl­gi­simen jáne kóılekterimen sáı­kes­tendirilip tigiletin boldy. 1676 jyly «palantın» degen atpen taǵy bir túkti shapansha paıda boldy. Ony nemis kýrfıýsti Pfalstyń áıeli sánge aınaldyrdy. Iyǵyn tolyǵymen jaýyp turǵan bulǵyn terisinen jasalǵan keremet jamylǵy álemdi birden ózine baýrap aldy. Arýlar merekelik keshterge palantın kıip barýdy maqtan tutty.

Palantınder men gorjetkalardyń XIX ǵa­­syrdyń basynda tanymaldylyǵy tip­ten arta bastady. Áıelder ıyǵy ashyq kóı­lektermen osyndaı sharf tektes uzyn ora­maldardy moıyndaryna oraı bastady. Degenmen de onyń sebebi basqada edi. Qys kelgende tamaǵyna sýyq tıip, boıjetkender ártúrli syrqattarǵa shaldyǵa bastady. Sondyqtan arýlar tamaǵyn qorǵaıtyn qolaıly aksessýar osylar dep tanydy. Sóıtip, XIX ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basynda gorjetkalarǵa uq­sas moıyn­oraǵyshtar qaıtadan sánge aınal­dy. Fran­sııada olarǵa «boa» degen ja­ńa ataý berildi. Latynsha «boa» – sý jy­lany. Sonymen birge olar tek júnnen ǵa­na emes, qus qaýyrsynynan da boa jasaı bas­tady. Uzyn boalardy ádette úlken ha­nym­dar kıse, al jas áıelder aldyńǵy ja­ǵy­nan atlasty lentamen baılanǵan qys­qa úlpildek sharfpen tamaqtaryn jaýyp júrdi. Qaýyrsyndy boa sáni Birinshi dúnıe­júzilik soǵystyń bastalýymen aıaqtaldy. Búginde bul ekstravagantty kıimdi negizinen telearnadaǵy shoý habarlardan kórip qa­lýy­ńyz múmkin.

Júndi boalarǵa keletin bolsaq, 1960 jyl­dardaǵy «jastar tóńkerisine» deıin sán­niń sımvoly retinde qala berdi. Meıramha­na­ǵa ne teatrǵa barǵan sulýlar syrt kıimin shesh­kenimen, keshki kóılektiń ústińgi jaǵyna oralǵan boalardy ózderimen birge qaldyrdy. Máselen, «Kóktemniń 17 sáti» fılmindegi moıynyna óte kúlkili manıpýlıasııa jasaǵan matematıktiń súıikti­sin esińizge túsirińizshi. Osy kórinisten-aq ańǵarýǵa bolady. Mine, osylaısha, qytaı jaýyngerleriniń músininen bastaý alǵan úlbir oramaldar palantın men gorjetkaǵa telinip, bertinde boaǵa ulasyp, XVIII ǵa­syrdyń sońynda sharfqa aınaldy.

Orys halqy sharfty bastapqyda mo­ıyn jylytqysh retinde qarastyrdy. Al áskerı­ler taqqan jyly belbeý nemistiń Scharpe, polıaktyń Szarfo sózinen shyq­qan, ıakı «ás­kerı belbeý» degen maǵynany bildiredi. Mu­ny Petr I engizgen eken. So­dan keıin bul juqa belbeý ofıserlik shen­niń belgisi re­tinde ıyqtan jambasqa de­ıin kıetin kúmis tústi mata jolaǵyna ózgerdi. Pavel I bul ádet-ǵu­rypty joıýǵa tyrysqanymen, ofı­ser­lerdiń jarlary ári qaraı sánge aınaldyryp áket­ti. Aıtpaqshy, siz sol uzyn sharftyń orys­tyń uly aqyny Sergeı Esenınniń súıik­tisi Aısedora Dýnkannyń ajalyna sebep­ker bolǵanyn bilesiz be? Balerınanyń moıyn­oraǵyshy kólik dóńgelegine oralyp, ıesin tunshyqtyryp óltirgen. Mundaı da jaıt­tar kezdesedi. Áıtse de, sharf ǵasyrdan ǵasyrǵa attap, óz bıiginen esh ýaqytta túsken emes.

Sharf taǵýǵa kelgende áıelderden erler de qalyspaıdy. XIX ǵasyrda ashyq tús­ti juqa jibek matadan tigilgen qysqa ora­maldar álemge keńinen taraldy. Oǵan, ási­rese, revolıýsıonerler qatty qy­zyq­ty. Sol kezeńde sondaı juqa da shy­raı­ly sharftar «erkin oılaýdyń» bel­gisi re­tinde sıpattaldy. Qarapaıym jumys­shy­lar da sharf taǵýdy jón kórdi. Se­be­bi jeı­desiniń jaǵasyn taza ustaýǵa mo­ıyn­­oraǵyshtardyń septigi tıdi. Onyń fýnk­sııa­sy kúnnen kúnge artty. Belgili bir uıym­nyń ne qoǵamdastyqtyń emblemasy re­tinde de qyzmet atqardy. Aǵylshyn ja­byq mektepteri men ýnıversıtetterinde stý­dentterdiń deńgeıin baǵamdaý úshin aka­de­­mııalyq sharftardy paıdalanǵan. Bul tus­ta ataqty Garrı Potterdiń kıimi eske túsedi.

Eger de deımiz-aý, jyr qaǵany Jumataı Jaqypbaevtyń Láıláǵa arnaǵan osy bir óle­ńin oqymasaq bul maqala jazylar ma edi, jazylmas pa edi. Alqyzyl sharf­ty aı­typ otyryp, hál-qadirimizshe onyń sheji­re­sin tarqatýǵa tyrystyq. Qazaqtyń ta­ǵy bir aıaýly aqyny Kenshilik Myrzabek «Tú­bit bókebaı tartqan botam-aı» dep arý­dyń janarynan jyr óretini bar. Bizdi de shabyt­tandyrǵan sol sulýdyń kózqarasy men moınyna úılese qalǵan sharfy edi. Sosyn aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń myna bir óleńi.

Sen maǵan sharfyńdy ber,

sharfyńdy ber,

Syıyńa syı jasaımyn, narqymdy kór,

Qaryzyńdy myń ese qaıtarmasam,

Shapalaqpen jaǵymnan tartyp jiber.

Sen maǵan sharfyńdy ber,

sharfyńdy ber,

Syrdyń jeli moınymdy

sharpyp júrer,

Alataýdyń arda ósken tentegimin,

Qaıyrymdy qurbyńnyń narqyn biler...

Sol aıtaıyn degenimiz.