О́zderińizge málim, 2020 jyly Memleket basshysy Qazaqstan Respýblıkasy syrtqy saıasatynyń 2020-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn bekitken bolatyn. Soǵan sáıkes, halyqaralyq strategııamyzdyń qaǵıdattary jáne baǵyt-baǵdary ózgermeıtini naqtylandy.
Elimiz syrtqy saıasatty syndarly ári belsendi júzege asyryp, qaýipsizdik, yntymaqtastyq jáne damý salalarynda jahandyq jáne óńirlik kún tártibin qalyptastyrý men iske asyrýǵa erekshe úles qosyp keledi. Ulttyq múddeni qorǵaı otyryp, syrtqy saıası jáne ekonomıkalyq basymdyqtardy ilgeriletýge basty nazar aýdarylatyny belgili.
Elimizdiń strategııalyq saıası maqsaty retinde táýelsizdikti, memlekettiń egemendigin jáne aýmaqtyq tutastyǵyn nyǵaıtý, syrtqy saıası baǵyttyń derbestigin saqtaý kózdelmek. Sondaı-aq Ortalyq Azııada Qazaqstannyń kóshbasshylyq ornyn nyǵaıtýǵa jáne uzaq merzimdi múddelerine erekshe ekpin beriledi. Syrtqy saıasat máselesinde Qazaqstan kópvektorly baǵyt ustanatyny jer-jahanǵa málim. Osy turǵydan alǵanda «toǵyzynshy terrıtorııa» aımaqtyq jáne jahandyq úderisterge belsene qatysatyn bedeldi memleketke aınaldy. Táýelsizdiktiń 30 jylynda kásibı dıplomatııalyq qyzmet qurylyp, aýqymdy syrtqy saıası mindetter sheshimin tapty. Osy ýaqyt aralyǵynda qol jetkizgen tabystarymyz ushan-teńiz.
Egemendik alǵan sátte elimizde tájirıbeli, kásibı dıplomattar sanaýly bolatyn. Bul kúrdeli syrtqy saıası mindetterdi sheshýge kedergi keltiretini aıtpasa da túsinikti. Osy oraıda, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń basshylyq etýimen elimizde dıplomatııa mektebi qalyptasty. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sol kezderi Elbasynyń senimdi serigi retinde bul jumysqa úlken úles qosty. Máselen, 1992 jyly Syrtqy ister mınıstrligin tolyqqandy ınstıtýt esebinde qurý jumystary aıaqtaldy. Sóıtip, Syrtqy ister mınıstrligi, dıplomatııalyq qurylymdar mártebesi men ókilettiligin resmı túrde ornatqan elderdiń elshilikteri týraly Ereje bekitildi. Sondaı-aq olardyń uıymdastyrýshylyq jáne kadrlyq máseleleri sheshildi. Osylaısha, Qazaqstandy beıbitsúıgish el retinde álemge tanytqan jumystyń irgetasy qalandy.
Sol kezeńnen bastalǵan sharýa búginde jalǵasyn taýyp otyr. Muny Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Syrtqy ister mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa otyrysynda sóılegen sózinen anyq baıqadyq. Prezıdent álemdegi alpaýyt eldermen jáne óńirdegi yqpaldy memlekettermen teń dárejeli ári tıimdi yntymaqtastyq ornatýdyń mańyzyna toqtaldy. Bul túsinikti de. Qazirgi tańda shartaraptaǵy geosaıası ahýal ózgerip, saıası teketirester kúsheıe tústi. Buryn álem birpolıarly sanalyp kelse, búginde óńirlik jáne jahandyq óktemdikke umtylatyndar jeterlik. Munyń bári álemdik saıasat taqtasyndaǵy ahýaldy kúrdelendire túsetini basy ashyq másele. Osyndaıda Qazaqstan úshin pragmatızmge negizdelgen kópjaqty saıasat aýadaı qajet. «Qazaqstan eshkimmen jaýlaspaıdy, halyqaralyq daýlarǵa kılikpeıdi. Bizdiń tańdaǵan jolymyz – aıqyn. Pragmatızmge negizdelgen salmaqty ári salıqaly saıasattan esh aınymaımyz. Biz ekijaqty jáne kópjaqty mindettemelerden bas tartpaımyz. Daýly máseleler týyndasa, ulttyq múddemizge saı utymdy sheshim tabýǵa umtylamyz. Biz táýelsizdik pen egemendikke, elimizdiń shekarasy men aýmaqtyq tutastyǵyna nuqsan keltiretin bir de bir kelisimge jol bermeýimiz kerek. О́ıtkeni osy qasıetti qundylyqtar biz úshin bárinen qymbat. Biz, eń aldymen, Qazaqstannyń múddelerin tabandylyqpen qorǵaýymyz qajet», dedi Memleket basshysy.
Qazaqstan jahandyq turaqtylyq pen qaýipsizdikke alańdaıtynyn azattyq alǵan kezden-aq baıqatqan. Máselen, táýelsizdigimizdi jarııalaǵannan keıin elimiz enshisine qýatty ıadrolyq arsenal muraǵa qaldy. Bul másele halyqaralyq qoǵamdastyqty beıjaı qaldyrǵan joq. Ekijaqty kelisimdi syltaýratyp sheteldik sheneýnikter birinen soń biri elimizge jıi at basyn burdy. Áıtse de, bárin mazalaǵan bir ǵana másele: Qazaqstannyń ıadrolyq qarýy. Qazaqstannyń ıadrolyq arsenaly Batys elderin ǵana qyzyqtyryp qoıǵan joq. Arab álemi de oqtumsyqtardy satyp alýǵa nıetin bildirdi. Máselen, 1992 jyly sol kezdegi Lıvııa basshysy Mýammar Kaddafı Qazaqstannyń atom bombasyn saqtap qalýy úshin mıllıardtaǵan dollar qarjylaı kómek berýge ázir ekenin jetkizgen. Táýelsizdigin endi alǵan memleket úshin bul arbaıtyn usynys. О́ıtkeni Keńes ókimeti qulaǵannan keıin el ekonomıkasy turalap qalǵany belgili. Biraq Qazaqstan mundaı jomart usynysty qabyldaǵan joq. Mine, osylaısha Qazaqstan álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartty. Bul sheshim jer-jahandy jappaı qyryp-joıý qarýlarynan azat etýge baǵyttalǵan sony qadam bolǵanyn ýaqyt kórsetti. Búginde elimiz ıadrolyq qarýdan bas tartý isinde ózgelerge úlgi. Bıyl Semeı polıgonynyń jabylǵanyna 30 jyl toldy. Bul sheshýshi qadam Qazaqstannyń álemdik qoǵamdastyqtaǵy bedeliniń artýyna zor úles qosty.
Aıtpaqshy, Elbasy taıaýda ótken «Astana klýbynyń» otyrysynda ıadrolyq qarýsyzdanýǵa arnalǵan álemdik forým ótkizýdi usynǵan edi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Syrtqy ister mınıstrliginiń otyrysynda irgeli is-sharany uıymdastyrýdy tapsyrdy. Buǵan deıin Qazaqstan 2010 jyly Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etti. 2017-2018 jyldary Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi boldy. Atalǵan kezeńde elimiz jahandyq qaýipsizdik pen turaqtylyqqa tabandy úles qosqanyn halyqaralyq qoǵamdastyq moıyndady.
Qazaqstan – Eýrazııa qurlyǵyndaǵy kópjaqty qurylymdardyń negizin qalaýshy elderdiń biri. TMD, Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵy, Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Islam yntymaqtastyǵy uıymy jáne basqa da qurylymdardyń jumysyn jandandyrýǵa belsene atsalysyp keledi. Taıaýda ǵana Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi qaıta qurylyp, tolyqqandy uıymǵa aınaldy. Osylaısha, túrki tildes memleketter yntymaǵynyń jańa kezeńi bastaldy. Munyń bári shartaraptyń túkpir-túkpirindegi alpaýyt eldermen jáne óńirdegi yqpaldy memlekettermen teń dárejeli ári tıimdi yntymaqtastyq ornatý jolynda jasalǵan jumystardyń bir parasy ǵana.
Memleket basshysy Syrtqy ister mınıstrligine Qazaqstannyń Ortalyq Azııadaǵy kóshbasshylyq ornyn nyǵaıtyp, ekonomıkalyq dıplomatııany qaıta jandandyrýdy tapsyrdy. Bul baǵyttaǵy jumystyń tıimdi júrgiziletinine senim mol. Buǵan sebep jeterlik. Birinshiden, Qazaqstan ekonomıkasy Ortalyq Azııadaǵy basqa elderdiń ekonomıkasyna qaraǵanda qýatty. Máselen, nomınaldy ishki jalpy ónim kólemi boıynsha óńirdegi basqa memleketterden áldeqaıda alda tur.
El ishindegi ahýal turaqty. Elimizde ınvestorlarǵa óte qolaıly jaǵdaı jasalǵan. Qazirgi tańda Ortalyq Azııadaǵy shetel ınvestısııasynyń 75 paıyzy Qazaqstanǵa tıesili. Sonyń arqasynda elimiz óńirdegi ekonomıkalyq kóshbasshyǵa aınaldy. Ras, pandemııa kezinde ishki jalpy ónimniń ósimi báseńdedi. Biraq bul búkil álem elderine tán qubylys. Osy oraıda, munaı baǵasynyń qaıta ósýi jahandyq indet kezinde etek-jeńimizdi jınap alýǵa múmkindik beredi.
Ekinshiden, elimiz Eýrazııanyń qaq tórinde, basty kólik dálizderi toǵysqan geostrategııalyq ortalyqta tur. Shyǵys pen Batysty baılanystyratyn «Batys Qytaı – Batys Eýropa» baǵyty uly dalanyń ústinen ótedi. Qazaqstan arqyly Qytaı jáne Azııanyń basqa da elderin Eýropamen, sondaı-aq Taıaý Shyǵyspen baılanystyratyn 5 temir jol jáne 6 halyqaralyq avtokólik joly ótedi. Bul Qazaqstan arqyly Qytaıdan Eýropaǵa jáne keri qaraı júkterdi 15 kúnde jetkizýge múmkindik beredi.
Osynshalyqty áleýettiń tıimdiligin ýaqyt kórsetip otyr. Bıyl kóliktiń barlyq túrimen júk tasymaldaý kólemi 1,07 mlrd tonnaǵa jetken. 2021 jyldyń alǵashqy 4 aıynda tranzıttiń jalpy kólemi 7,3 mln tonnany qurady. Bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 4,1 paıyzǵa artyq. Osylaısha, Qazaqstan tranzıttik dáliz arqyly mıllıondaǵan dollar paıda tabady.
Úshinshiden, Qazaqstanda sheteldik ınvestorlarǵa qolaıly jaǵdaı jasalǵan. Osy oraıda, Syrtqy ister mınıstrligine ınvestısııa tartý jónindegi memlekettik saıasatty iske asyrý mindeti júktelgenin eske sala ketken jón. Prezıdent Qazaqstandy Shyǵys pen Batysty, Soltústik pen Ońtústikti jalǵaıtyn kúre joldardyń boıyndaǵy tranzıttik-logıstıkalyq habqa aınaldyrýdy tapsyrdy.
Qazirgi tańda álem elderi oqshaý, eshkimmen aralaspaı ómir súre almaıtyny belgili. Halyqaralyq arenada ulttyq múddemizdi qatań saqtap ári qorǵaı otyryp, ınvestısııalyq saıasat júrgizýdiń mańyzy zor. Qazaqstan álemde ózin beıbitsúıgish, ashyq, senimdi memleket retinde úlken bedelge ıe jáne halyqaralyq isterde jaýapty seriktes retinde tanyldy. Q.Toqaev Saılaýaldy baǵdarlamasynda elimizge ınvestısııalar tartýda Qazaqstannyń osy ýaqytqa deıingi halyqaralyq senimin tıimdi paıdalanatynyn jetkizgen-tuǵyn.
Memleket basshysy shetelderge sapary barysynda elimizge ınvestısııa tartýdy basty nazarda ustady. Ony mynadan-aq baıqaýǵa bolady. Q.Toqaevtyń Birikken Arab Ámirlikterine sapary barysynda kóptegen aýqymdy kelisimderge qol qoıyldy. Atap aıtqanda, munaı-hımııa, aýyl sharýashylyǵy, kólik-logıstıka, qarjy jáne ınvestısııa salalaryndaǵy ózara is-qımyldar men yntymaqtastyqqa erekshe nazar aýdaryldy. Budan bólek, basqa da elderge jasalǵan saparlar kezinde ınvestısııa tartý máselesi kún tártibinen túsken joq.
Qasym-Jomart Toqaev syrtqy saıasatty «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna saı júrgizip, onyń tıimdiligin barynsha arttyrýdy tapsyrdy. Muny oryndaýdyń alǵysharttary qalyptasty. Máselen, Syrtqy ister mınıstri Úkimette erekshe mártebege ıe bolyp, Premer-Mınıstrdiń orynbasary deńgeıine kóterildi. Áıtse de, vedomstvo jumysynda keıbir kemshilikter bar. Prezıdent Qazaqstannyń syrtqa baǵyttalǵan jumysynda birtutas, jalpy memlekettik strategııa joq ekenin eske saldy. Memlekettik apparat ishindegi baılanys, ózara yqpaldastyq álsizdigine, kadr saıasatyndaǵy kemshilikterge toqtaldy. «Mysaly, qazir Jaıyq ózeni tartylyp barady. Qazaqstanǵa joldanǵan júk Qytaı shekarasynda turyp qaldy. Bizdiń kásipkerlerimizdiń kórshi elder naryǵyndaǵy múddesi oıdaǵydaı qorǵalmaı otyr. Osyndaı keleńsizdikter halyqtyń turmys sapasyna jáne kóńil kúıine keri áser etedi», degen Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyń syrtqy saıasatyndaǵy negizgi baǵyttardy júzege asyrý úshin tıisti jumysty tyń qarqynmen jalǵastyrýdy tapsyrdy.
Qudaıǵa shúkir, syndarly saıasattyń arqasynda azattyq alǵannan soń alǵashqylardyń biri bolyp memlekettik shekaramyzdy shegendedik. «Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııanyń» qabyldanýy – aıtýly jetistik. Sondaı-aq strategııalyq seriktesterimiz – Reseı, Qytaı jáne Ortalyq Azııa elderimen dostyq qatynasymyz qalyptasty. Qazaqstan AQSh-pen jáne Eýropalyq odaq elderimen strategııalyq baılanys ornatty.
Qoryta aıtqanda, Qazaqstan dıplomatııasy kóptegen máseleni, tipti, asa kúrdeli halyqaralyq túıtkilderdiń ózin mámile arqyly sheshýge múddeli ekenin álemge kórsetip keledi. Mundaı tájirıbeniń tıimdiligine shartarap búginde kýá. Elimizdiń syrtqy saıasatyndaǵy baǵyttar Qazaqstannyń halyqaralyq bedelin saqtap, álemdik arenadaǵy rólin kúsheıtetini sózsiz.
