Mekteptes dostary ekeýin Lıra, Mýza dep atapty. Ábishtiń aıyrylmastaı syrlas dosy, Klaranyń partalas synyptasy Saıyn Nazarbekuly osy «romannyń» janashyry bolǵan eken. Ol hat-habar jetkizip, ekeýiniń arasynda týǵan sezimniń nyǵaıýyna yqpal etken. Klarada Ábishtiń sálem hattaryn muqııat oqyp, onyń mazmunyn jattap alatyn kórinedi. Osylaısha, Ábishtiń Klarasyna nemese Lıranyń Mýzasyna ǵashyqtyǵy óte shynaıy sezimge ulasady. Ábishtiń Klara – Mýzasyn unatýynyń basty sebebi ádemi, sándi boıjetkenniń minezi bolatyn. Ol óz baǵasyn jaqsy biletin, mektepte qyzdarmen de, uldarmen de kóp shúıirkelesip, jalpyldap sóılespeıtin, júris-turysy kerbez erekshe qyz bolǵan. Onyń ishki dúnıesi aıtqan bir aýyz sózi men kózqarasynan-aq kórinip tursa kerek. Ábekeń óziniń Mýzasyn jan dúnıesiniń mýzykasy dep sanaǵan.
Sonaý jyldary Ábekeń elordadaǵy Máskeý kóshesindegi Prezıdent Is basqarmasyna qarasty aýrýhanaǵa túsip qalyp, jumystan soń halin bileıin dep barǵan edim. Kelsem, palatada Klara apaıdan basqa Saıyn aǵamyz da otyr eken. Shaı ústinde kóp áńgimeniń basy qozǵalyp, qyzyqty da júrekjardy estelikterdiń kýási bolǵanym bar. Sol jerde men Klara apaı men Saıyn aǵamyzdyń bir klasta oqyǵandaryn alǵash ret estidim. Joǵaryda sóz bolǵan Mýza men Lıranyń arasyndaǵy ǵashyqtyqtyń keıbir qyrlary men syrlary ázil-qaljyń ústinde tartymdy áńgimeniń arqaýyna aınalyp edi.
Mektepti Ábekeńnen bir jyl keıin bitirip, Klara apaı Aqtóbedegi medısınalyq ınstıtýtqa oqýǵa túsedi. Al Ábekeń bolsa Almatydaǵy oqýynda. Olar jaz aılarynda aragidik kórisip turypty. Klara ınstıtýtty bitirgende, ony sol kezdegi Keńes Odaǵyndaǵy joǵary oqý ornyn aıaqtaǵandardy bólý tártibine sáıkes Almaty oblysynyń Balqash aýdanyna qyzmetke jibermek bolady. Sol sátte Klara apaı tizgindi óz qolyna alyp, osyndaı jaǵdaı bolyp jatyr, máseleni tez sheshý kerek dep Ábekeńe telefon soǵady. Tek neke kýáligi ǵana olardyń birge bolýyna kepildik beretindigin Klara jaqsy túsinip, bul máselege ózi qozǵaý salǵan eken. Osy habardy estı sala, jas jýrnalıst Ábekeń túndeletip óziniń ustazy Z.Qabdolovtyń úıine kelip: «Aqtóbege barýǵa bir bıletke, al Almatyǵa qaıtarǵa eki bılet alýǵa» aqsha suraıdy. Ustazy kómegin aıamaıdy. Sóıtip, Ábish Aqtóbege jalǵyz baryp, Almatyǵa ekeý bolyp oralypty. Mektep qabyrǵasynda bastaý alǵan bul mahabbat onshaqty jyl boıyna jalǵasyp, aqyry óz sheshimin 1964 jyly taýyp, Lıra men Mýza otaý qurady. Bul ómirde bir-aq ret ǵashyq bolǵan jandarǵa ǵana tán nárse bolar.
Jalpy, Ábekeńniń otbasy soǵys kezinde qıyndyqty kóp kóredi. Aısáýle ana shahtada jumys istep, trest jabylǵan soń Ondyda kolhozshy bolǵan. Mal baǵyp, qurylysta da jumys istegen. Birtýar dara uldyń anasy Aısáýle: «Jaryǵym-aý!» dep, jalǵyz ulyn jetkizem degen senimin joǵaltpaı, Ábishiniń tilegin tilep, «Jalǵyzym, Ábishim» dep, sol úshin ómir súrgen. Sondyqtan Aısáýle ana olarmen birge bolyp, aqyly men ósıetin aıtyp, ómir súrýge úıretti. Kelinin azamaty men týystaryn syılaýǵa baýlydy. Balalaryn tárbıeledi. Ol kisi bóten sózi joq, «jaryǵym, shyraǵym» dep sóıleıtin, biraq aıtatynyn betke aıtatyn adam bolypty. Jalpy, kelin bolǵan qyryq jylda Klara apaı aq jaýlyqty anadan qatty sóz estimepti. Ol Aısáýle anasynyń shapaǵatyn sezinip, ony aıaýly anasyndaı kórip, kópti úırengenin aıtady.
Klara Jumabaıqyzyna jazýshynyń babyn tabýdyń ózi de ońaı bolmaǵany belgili. Abyzdyń jubaıy retinde ol onyń jazýshylyǵy men qyzmetine qamqorlyq jasady, oıǵa shomylyp, jazý jazyp jatqanda kóńilin bólmeýge tyrysty. Ábekeńniń Almatydaǵy turǵan úıleri Jazýshylar odaǵyna jaqyn bolsa kerek, ekeýi otaý qurǵannan keıin búkil joldastary men áriptesteri osy úıdiń dastarqanynan dám tatyp, tipti túski asqa da kelip turypty. Aısáýle ananyń úıge adam kelgende qabaǵyńdy shytpa degen aqylyn eskerip, joldastary kelgende olardy syılap, durystap qarsy ala bildi. Sondyqtan Klara apamyz kóp jaqsy men jaısańdardy qonaq qylyp kúte bilgen. Fýrmanov kóshesindegi úıde úlken-úlken jıyndar bolyp, keleli-keleli sózder aıtylǵan eken. Jas jazýshylar, talantty stýdentter, tipti nebir ataqtylar men ulylar da Klara apamyzdyń qolynan dám tatqan kórinedi. Bul áńgimelerdiń barlyǵynyń tórkini el bolý, basqalardan kem bolmaý, urpaq qamyna qatysty bolǵan edi. Ol ras. Astanaǵa kóship kelgen soń da, dostarynyń kóbisi Almatyda qalǵanyna qaramastan, bul kisilerdiń úıiniń esigi árqashan ashyq bolyp, kelimdi-ketimdi adamdardyń qarasy azaıǵan emes. Biz de Klara apaıdyń dastarqanynan, ol kisiniń óz qolynan, talaı ret dám tatyp, ǵajaıyp áńgime-dúkenniń ortasynda bolǵan edik. Sol úıde qanshama tulǵaly azamattarmen tanysyp, olardyń qyzyq ta mándi sózderin estidik. Qýanyshty kúnder men qaıǵyly kezeńderde de qastarynan tabylýǵa tyrystyq...
Áıel adamǵa úıdi ustaý, azamatty kútý de, árıne, ońaı sharýa emes. О́miri bitpeıtin úı sharýasyn, bala tárbıesi men bala-shaǵanyń densaýlyǵy, dastarqandy jaınatyp, qonaq kútýdiń bári Klara apaıdyń moınynda boldy. Áýeli kıetin kıimderine deıin mólsherlep, Ábekeńdi ertip barmaı-aq, ózi ala beretin jáne olardyń barlyǵy, negizinen, dál keletin. Abyzdyń baǵyna jubaıy Klara ony erinbeı kútetin, onyń keıbir minezderin kóp synap, minemegen de. Klara Jumabaıqyzy úlken tulǵanyń qasynda 51 jyl bolypty. Ol joǵary bilimdi dáriger retinde eńbek jolyn Almaty qalasynda ýchaskelik dáriger bolyp bastaǵan. Eńbek kitapshasynda Almatydaǵy №1 qalalyq emhanada qatardaǵy dáriger, bólim meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵandyǵy týraly jalǵyz-aq sóılem jazylypty. Sonymen birge ol kisiniń eńbek kitapshasyna enbeı qalǵan taǵy bir «laýazymy» boldy, ol – Abyz Ábishtiń «jeke emdeýshi dárigeri». Klara apaı – Áýlet, Záýzat, Sáýlet, Dáýlet sııaqty ul-qyzdarynyń anasy. Al nemereleri Abyl – «Aqqoshaqan» qoldarynda ósip, tárbıelendi.
Bar ómirin Ábishke arnaǵan Aısáýle ananyń ornyn basyp, ony aıryqsha meıirmen, yqylaspen kútken Klara Jumabaıqyzy qıyndyqqa tózip, otbasynyń berekesin saqtap, ananyń da, balanyń da babyn taba alǵan deýge tolyq negiz bar. Sondyqtan bolar, Aısáýle enesi ómirden óteriniń aldynda oǵan «Rızamyn, rızamyn» degen eken. Ábishine alpystan assa da kishkentaı balasyndaı qaraǵan meırimdi ana kelini Klaraǵa «Ábishti renjitpeńder» depti. Áýeli paıǵambar jasyndaǵy Ábishin shóberesi, Ábishiniń nemeresi Abylǵa, kámeletke tolmaǵan jap-jas balaǵa da «Ábishke qamqor bol» dep amanattaǵan kórinedi.
Aısáýle ana 2001 jyldyń 29 qarashasynda qaıtys boldy. Ol kezde biz Memlekettik hatshynyń hatshylyǵynda qyzmet istep júrgenbiz. Sýyq habardy estı salysymen hatshylyqtyń meńgerýshisi Amangeldi Qaıyrbaev ekeýmiz Ábekeńniń úıine baryp, Klara apaıdyń aıtýymen marqum bolǵan Aısáýle anamyzdy jaıǵastyrýǵa kómektestik. Amangeldi Qaıyrbaıuly Mańǵystaýǵa Ábekeńmen birge ilesip baryp, jerleý rásimine qatysyp qaıtty. Aısáýle ana Ata qaýymy Qamysbaı qorymyna jerlendi. 2009 jyly Ondy aýylynyń kire berisinde «Aı-Ana» – «El tilegin tilegen aıaýly analarǵa bek rıza urpaqtan» atty eskertkish-músin ornatyldy. Uly Otan soǵysynda sheıit bolǵan kúıeýleriniń artynda qalǵan ul-qyzdaryn aman ósirip, tárbıelep, azamat qylyp jetkizgen barlyq analarǵa arnalǵanymen, eskertkishtiń negizine, basty tulǵasynyń keskindemesine Á.Kekilbaevtyń anasy Aısáýle Jumabaıqyzynyń beınesi alynǵan. Mańǵystaý aýdanynyń ortalyǵy Shetpeniń ońtústik-shyǵysynda ornalasqan osy Ondy aýyly – Ábekeńniń týǵan jeri. Ondaǵy orta mektep búginde «Ábish mektebi» dep atalady.
2019 jylǵy Abyz Ábishtiń 80 jyldyǵynyń qarsańynda Mańǵystaýǵa barǵanymyzda Aısáýle ananyń bıik tuǵyrda otyrǵan tulǵasyn da kórdik, «Ábish mektebine» de bardyq. Bir ǵajaby, oblystaǵy barlyq is-sharalar joǵary uıymdastyrýshylyq jáne mazmundyq deńgeıde ótti. Máselen, Aqtaýda áýejaıdan qarsy alýdan bastap jap-jas eriktiler aıaǵymyzdy jerge tıgizbeı, kóterińki kóńil kúımen kelgen qonaqtarǵa qyzmet kórsetti. Jastardyń kózinen Ábish Kekilbaev sııaqty kemeńger tulǵaǵa qurmet pen osyndaı jerlesteriniń barlyǵyna degen úlken maqtanysh sezimderin baıqadyq. «Aı-Ana» eskertkish-músin aldyndaǵy qonaqtardy qarsy alý rásimin aýyl ákimi men oqýshylardyń ózderi atqardy. Oblys, aýdan ákimderi qonaqtardyń arasynda turdy. Bul ne degen qurmet, qandaı yqylas pen súıispenshilik, qanshama shynaıy sezim deseńizshi! Mektepte de dál osylaı boldy. Bastaýysh synyp oqýshylary men muǵalimder arnaıy ázirlegen qoıylymdaryn kórsetip, kezinde ata-analary yrymdap balalaryna «Ábish» dep at berip, Ábekeńniń batasyn alǵan attastary Ábish atalarynyń da, oǵan arnalǵan óleńderin de oqyp, qonaqtardy rıza qyldy. Klara Jumabaıqyzy oblystaǵy aýdan kolledjderi men lıseıleriniń úzdik stýdentterine arnaıy taǵaıyndalǵan Á.Kekilbaev atyndaǵy stıpendııalardy tabys etti.
Klara Jumabaıqyzy Ábekeńnen «alaı bulaı bola qalsań, seni ne qylamyn, myna kitaptaryńdy ne isteımin?» degenine ol onsha mán bermegen kórinedi. Abyz Ábish dúnıeden ozǵan soń bul másele qaıta kóteriledi. Ol óziniń qudaı qosqan erimen birge jerlenýin qalap, Ábekeńdi «Ulttyq panteonǵa» jerleımiz degende, osy suraqty týrasynan qoıyp, tipten ondaǵy erli-zaıyptylardy jerleý reti men basyna ornatylatyn qulpytastarynyń pishinine deıin óz pikirin aıtyp, biraz máseleniń basyn ashýǵa septigin tıgizipti. Ol kisi sonymen qatar Ábish Kekilbaıulynyń 80 jyldyǵyn atap ótýge, mýzeıin ashý, eskertkishin turǵyzý máselelerine de úlken mán berip, aldyn ala qamdanyp, ol qalaı óter eken dep ýaıymdap, onyń durys ótýine bar kúsh-jigerin jumsady desek, artyq aıtpaǵan bolar edik.
2019 jyly óńirlerge alǵashqy saparlarynyń birinde Memleket basshysy Q.Toqaev Mańǵystaý oblysyna baryp, óńir basshylary jáne qoǵam ókilderimen kezdesýi kezinde Á.Kekilbaevtyń 80 jyldyq toıynyń laıyqty deńgeıde ótetindigin aıtyp, Ábekeńdi «Qazaqtyń abyzy», qazaq ádebıetiniń klassıgi, ulttyq ıntellıgensııanyń kórnekti ókili ataýy jáne Klara Jumabaıqyzyn óziniń sol jaǵyna otyrǵyzýy onyń kóńilin ornyna túsiredi. Sonyń aldynda Qasym-Jomart Kemeluly Senat Tóraǵasy retinde de Ulttyq kitaphanada Á.Kekilbaev atyndaǵy zaldyń ashylýyna kelip qoldaý kórsetkenin de aıta ketý kerek. Prezıdent sózinde turdy. Áýeli Aqtaýdaǵy is-sharalarǵa ózi arnaıy at basyn buryp, Qazaqtyń Abyzy – Ábishtiń eskertkishi men mýzeıin ashyp berdi.
Memleket basshysynyń osyndaı shynaıy yqylasy men qoldaýy Klara apaıǵa qanat bitirgeni ras. Ol sharshap, densaýlyǵynyń syr bergenine qaramastan, aıaǵyna ota jasatýdan da bas tartyp, tek arasynda az ýaqytqa aýrýhanaǵa jatyp alyp, tynym tappaı daıyndyq jumystaryn báseńdetpeı, barlyq máselelerdi úılestirip, olardy sheshýde naǵyz qajyrlylyqtyń úlgisin kórsetti. Almaty, Aqtaý, Atyraý jáne Nur-Sultan qalalaryndaǵy is-sharalarda sóz sóıleý, BAQ ókilderine suhbat berý jáne taǵy basqa máseleler sol kúz aılarynda Klara apaıdyń kúndelikti isine aınalyp ketti. Keıde arasynda «osy is-sharany laıyqty deńgeıde ótkizsem boldy...» degendi de aıtyp qalyp júrdi... Sóıtse, ol barlyq kúsh-jigerin jınap, Ábekeńniń arýaǵyn aspandatyp, esimin máńgilik etýdi óziniń ómiriniń mánine aınaldyrsa kerek. Tipten ony ómiriniń sońǵy mejesi retinde belgilep te qoıǵandaı... Segiz aıdaı ýaqytty aralatyp, 2020 jylǵy shildede Ábishtiń Mýzasy Abyz Ábishiniń artynan kete bardy... Bul, shyn máninde, úlken mahabbat jáne naǵyz erlik edi! Ol kózi tirisinde óz baǵasyn aldy – Prezıdent Q.Toqaev Klara Jumabaıqyzyna óz qolymen «Parasat» ordenin tabys etti.
Pandemııa indetiniń kesirinen kópke deıin barýdyń reti kelmeı, bıyl 30 qazan kúni Ábish Kekilbaevtyń Qazaqstannyń Memlekettik hatshysy bolyp turǵandaǵy hatshylyǵynyń qyzmetkerleri – kómekshisi Tilekqabyl Boranǵalıev, keńesshileri Baqytjan Ordabaev, Japsarbaı Qýanyshev jáne Ábekeńniń nemeresi Abyl Ábish Kekilbaev pen Klara Jumabaıqyzynyń bastaryna baryp, duǵa jasatyp, quran baǵyshtap qaıttyq. О́ıtkeni 1996 jyldyń dál osy kúni Ábish Kekilbaevty Memlekettik hatshy etip taǵaıyndaý týraly Prezıdenttiń Jarlyǵy shyqqan bolatyn. Sol jarlyq bizdiń basymyzdy qosyp edi. 2019 jylǵy Abyz Ábishtiń 80 jyldyǵynyń qarsańynda Mańǵystaý oblysynda ótken úlken jıyndardyń birinde Klara Jumabaıqyzy úsheýimizdi «Ábishtiń balalary» dep atap, bizdiń mártebemizdi kóterip, úlken qurmetke bólegen edi. Sondyqtan ekeýiniń, Lıra men Mýzanyń, qatar jatqanyn kórý, olarǵa taǵzym etý biz úshin óte mańyzdy bolatyn. Kóńilimiz ornyna túsip, saǵynyshymyzdy basyp qaıttyq... Alaqanymyzdy jaıyp otyrǵanda ólige ıman, tirige bereket berip, ata-babamyzdyń arýaǵy qoldap, qudireti mol Qudaıdan týǵan jerimizdi bekem, elimizdi aman ete gór dep duǵa tiledik!
Japsarbaı Qýanyshev,
qoǵam qaıratkeri
