Muratymyz – Máńgilik el

QOǴAM UIYTQYSYNA AINALǴAN UIYM

Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqy Assambleıasyn (QHA) qurý týraly Jarlyǵy shyqqanyna 19 jyl toldy. Osyǵan oraı keshe Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda atalǵan aıtýly kúnge baılanysty saltanatty jınalys bolyp ótti. Ony Qazaqstan halqy As­samb­leıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Hatshylyq meńgerýshisi Era­ly Toǵjanov ashyp, júr­gizip otyrdy. Jınalysty ash­qan kirispe sózinde Eraly Luq­pan­uly Assambleıanyń 19 jyl­daǵy tarıhyna qysqasha sholý jasady. Osy ýaqyt araly­ǵyn­da Assambleıa damýdyń úsh kezeńi­nen ótti. Birinshiden, ol qoǵam­dyq uıym retinde ornyqty, ekinshiden, quqyqtyq negizderin qalyptastyrdy jáne úshinshiden, konstıtýsııalyq organ márte­be­sin ıelendi. Búgingi tańda Qazaq­stan halqy Assambleıasy álem­dik órkenıet tanyǵan, el bir­li­gi men qoǵamdyq kelisimniń tuǵyr­ly turaǵyna aınalǵan ınstı­týt, dedi E.Toǵjanov. Qazir ol – 800-den artyq etnomádenı bir­les­tikterdiń basyn biriktirip, halyq dıplomatııasynyń shynaıy or­ga­nyna aınalǵan azamattyq qo­ǵamnyń biregeı ınstıtýty.

Osylaı degen Tóraǵa orynbasary QHA-nyń qoǵamdyq kelisimniń negizinde elimizdiń saıa­sı tutastyǵy men halqymyzdyń birligine jáne ulttyq birlik pishiminde barlyq etnostyq, mádenı, tildik jáne konfessııalyq kóptúrliliktiń basyn bir arnaǵa toǵystyra bilgenine toqtalyp ótti. Mundaı baǵany ózimiz ǵana emes, sheteldik sarapshylar da berip otyr. Assambleıanyń kon­stıtýsııalyq mártebesi, onyń pre­zıdenttik basqarý vertıkalyna úıleskendigi Elbasynyń halyqtyń birtutastyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan saıası erik-jigeriniń myzǵymaıtyndyǵyn kórsetedi. Sonymen birge, Assambleıaǵa saıası partııalarmen qatar, Parlamentte ókildik alýyna konstıtýsııalyq negizde kepildik berilýi – onyń jalpy ulttyq múddeni kózdeıtin saıası emes organ retindegi salmaǵyn kórsetedi, dedi E.Toǵjanov. Kelesi kezekte sheshen Tóle bıdiń: «Bereke men baılyq birligi myqty elde ǵana bolady. Berekeli el ǵana bolashaǵyn boljaı alady», degen ataly sózin aýyzǵa alyp, Elbasynyń bıylǵy Joldaýynda jarııalanǵan Máńgilik El ulttyq ıdeıasy – Qazaqstan kelisimi kelisti, berekeli el bolǵan soń ǵana jarııalanyp, halqymyzdyń bolashaǵyna baǵdar, urpaǵyna mindet pen úlken maqsat bolyp otyrǵanyn atap ótti. Máńgilik El ıdeıasy – Qazaq eli úshin zańdylyq, sebebi, bul – qazaq halqynyń myńdaǵan jylǵy tarıhynan, Táýelsizdik jyldary júrip ótken jolynan, búgingi naqty ister arqyly qol jetkizgen jetistikterinen týyndaǵan ulttyq ıdeıa, dedi Assambleıa Tóraǵasynyń orynbasary. E.Toǵjanov kelesi kezekte Máń­gilik El – bul bizdiń ortaq qun­dylyqtarymyz, ádiletti jáne órkendegen elde ómir súrýge degen umtylysymyz, bizdiń ortaq úıimiz – Qazaq eliniń kórkeıýi ekendigin atap kórsetti. Búgingi kúni elimizdiń barlyq óńirlerinde Elbasynyń Máńgilik El ıdeıasyn talqylaýlar júrip jatyr. Qazirdiń ózinde elimizdiń 9 aımaǵynda Prezıdenttiń bastamasyn talqy­laǵan kórnekti sharalar ótip, onda barlyq áleýmettik toptar ókilderi patrıottyq aktige qoldaý bildirdi. Elbasynyń osy ıdeıasyn boıǵa sińirý, ony jan-jaqty baıytý – búgingi kúni barsha qoǵam men Assambleıanyń aldynda turǵan mindet. Prezıdenttiń qoǵamdyq kelisim men ulttyq birtutastyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan bul mindet­terin oryndaýdan eshkim de shet qalmaıdy. Máńgilik El bolý úshin Qazaqstannyń Táýelsizdik qun­dy­lyqtaryn nyǵaıta berýimiz kerek. Ekinshiden, dep jalǵady sózin Tóraǵa orynbasary, erkin, órken­degen elde ómir súrý úshin aıanbaı eńbek etýge tıispiz, úshinshiden, jarasymdy birligimiz arqyly qasıetti qazaq jerinde parasatty qoǵam ornatýymyz kerek. Máńgilik Eldiń jeti qaǵıdasynyń biri – qoǵamdaǵy ulttyq birlik, beıbitshilik pen kelisim, al olar­dyń uıytqysy Elbasy N.Nazarbaev qurǵan Qazaq­stan halqy Assambleıasy ekeni daý­syz. Biz búgin Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyǵyna arnap, bir jyl boıy júrgiziletin «Beıbitshilik pen kelisimniń jol kartasy» atty mega-jobany iske asyratyn respýblıkalyq aksııa bastaǵaly otyrmyz. Byltyr mundaı shara aımaqtyq deńgeıde búkil respýblıkany qamtyǵan bolatyn. Onda barlyǵy 483 shara ótkizilgen, sonyń 9-y festıvaldar, 16-sy konsertter, 13-i konferensııalar men dóńgelek ústelder, 22-si kezdesýler, 23-i aksııalar jáne t.b. Bul sharalar barlyǵy 1,5 mln.-daı adamdy qamtydy. Osylaı deı kelip, Eraly Luq­panuly bıylǵy jylǵy mega-joba Assambleıanyń qol jetkizgen tabystaryn qoǵamdyq sanaǵa sińirýdi jalǵastyratynyn jáne Prezıdenttiń QHA-nyń HH sessııasynda júktegen jańa mindetterine oraı onyń el damýyndaǵy jańa rólin kórsetetinin nazarǵa saldy. Barlyq jumystar oblystarda, eńbek ujymdarynda, joǵary oqý oryndarynda, uıymdar men mekemelerde bolady, dedi ol. Odan ári osyndaı sharalardyń sheńberinde byltyrǵy jyly etnomádenı birlestikterdiń atqarǵan birneshe naqty jumystaryn atap ótti. Sonyń ishinde Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Besqaraǵaı aýda­nyndaǵy Baskól aýylyndaǵy tatar etnomádenı birlestiginiń músheleri barlyq turǵyndarǵa uıytqy bolyp, 1 myń túp aǵash otyrǵyzǵan. Aqtóbe oblysynda bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi sheń­berinde bó­lingen 5 mlrd. 600 mln. teńgege 1241 áleýmettik joba iske asqan. Aqmola oblysynda 730 mln. teńgege 47 áleýmettik joba jasalǵan jáne t.s.s. Sóziniń sońynda E.Toǵjanov Qazaq­­stan halqy Assambleıasynyń 20 jyl­dyǵyn laıyqty tartýlarmen qarsy alý qajettigi týraly aıtty. Osydan keıin sóz saltanatty jınalysqa qatysýshylarǵa berildi. Alǵashqy bolyp sóz Assambleıa múshesi, belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, halqymyzǵa tanymal aqsaqal Myrzataı Joldasbekovke berildi. Ol Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy eldegi jaǵdaıdy eske aldy. «Qýanǵan da, qoryqqan da birdeı» degendeı, eldiń esi shyǵyp ketken jyldar edi ol. Neshe túrli mıtıngiler, sherýler, aqylǵa syımaıtyn qozǵalystar boldy. Sonyń bárine tótep bere bilgen Elbasy eldegi tynyshtyqty da saqtaı aldy. Memlekettiń túpqazyǵy etip ol ha­lyqtyń bir­ligi men yntymaǵyn atady. Sóıtip, osy saıasat bizdiń negizgi ulttyq saıasatymyzǵa aınaldy, dedi M.Joldasbekov. Odan ári ol Prezıdenttiń sol saıasatty iske asyrýdyń negizgi ama­ly retinde Qazaqstan halqy Assam­bleıasyn qurǵanyn eske alyp, is júzinde munyń dana sheshim bolǵanyn jetkizdi. Osy, halyqtyń birligi men tatýlyǵynyń arqasynda Qazaqstannyń órkendep kele jat­qanyn aıta kelip, ol yntymaǵy ydyraǵan elderdegi zobalańdardy da aýyzǵa alyp ótti. Alysqa barmaı-aq qazirgi Ýkraınada bolyp jatqan oqı­ǵalardy alaıyqshy. Eldiń tynyshtyǵy buzylyp, eko­no­mıkasynyń turaqtylyǵyna nuqsan keldi. Sondaıdy kórip otyryp, tynyshtyqtyń baǵasyn bilesiń jáne halyqtar arasyndaǵy tatýlyqtyń uıytqysy bolyp otyrǵan Qazaqstan halqy Assam­bleıasy sııaqty uıymdy qurǵan Prezıdentke rıza bolasyń. Bul uıym, túptep kelgende, kishi Birik­ken Ulttar Uıymy mindetin atqa­rýda, dedi ol. Bolgar etnomádenı bir­les­tiginiń tóraǵasy Oleg Dy­mov sózinde Qa­zaqstan halqy Assambleıasynyń mańyzy men yqpalyn atap aıtty. Assambleıa elimizdegi eń qıyn-qystaý kezeńde, kóshe toly tol­qyǵan, erteńine alańdaǵan adamdardyń seńdeı soǵylysqan kezinde úlken tapqyrlyqpen ómirge kelgen uıym boldy. Kóptegen saıa­sı paıdakúnemder ulttyq, tildik máselelerdi jalaýlatyp, eldiń tynyshtyǵyn buzyp, ózderine upaı jınap júrgen kezderde Assambleıa durys joldy silteı alatyn uıym ekenin kórsetti, dedi. Odan ári ol Assambleıanyń eldegi turaqtylyqty saqtaý jo­lynda atqarylǵan isterdiń uıyt­qysy bolǵanyn sanamalap berdi. Sóz kezegi ózine tıgende Májilis depýtaty Rozaqul Hal­muradov Elbasynyń Máńgilik El ulttyq ıdeıasyna toqtalyp, sonyń ishinde qazaq tiliniń mańyzyn arttyrý máselesi týraly aıtty. Jahandaný zamanynda el bolyp saqtalýdyń bas­ty nysanynyń biri retinde qazaq tiliniń aıtylýy – júrekjardy sóz. Ana tilimiz Máńgilik Elimizben birge Máńgilik til boldy dep aıtty Prezıdent. Osyǵan qol jetkizýge alǵyshart jasaıyq, dedi depýtat. Budan keıin de birneshe sheshen sóz sóıledi. Al Memlekettik syılyqtyń laýreaty, aqyn Nesip­bek Aıtov óziniń óleńin oqydy. Jınalys barysynda Qazaqstan halqy arasyndaǵy tatýlyq pen tynyshtyqqa sińirgen eńbegi úshin Astanadaǵy Memlekettik orys drama teatrynyń dırektory Erkin Qasenov pen nemisterdiń «Vozrojdenıe» qoǵamynyń tór­aǵasy Igor Bergke Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qoǵam­dyq «Birlik» altyn medali tapsyryldy. Jınalys qory­tyndysynda Assambleıa Tóraǵasy N.Nazarbaevty uıymnyń quryl­ǵan kúnimen qut­tyqtaǵan hat qa­byldandy. Saltanatty jınalysqa As­sambleıa músheleri, Parlament depýtattary, ortalyq memlekettik organdar basshylary men qoǵam qaıratkerleri, jýrnalıster, et­nomádenı birlestikter ókilderi qatysty. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».

BUL – ÚILESIMDILIK ÚLGISI

Men jaqynda 90 jasqa toldym. Bul ómirde kórgenim de, túıgenim de az emes. Meniń zamandastarym Uly Otan soǵysy maıdanynda eseıdi. Soǵysta biz ultymyzdyń kim ekenin suramaıtynbyz, sebebi, biz bir úıdiń balalary – baýyrlar sııaqty bir-birimizdi jaýdyń oǵynan saqtap qalýǵa árqashan daıyn bolatynbyz. Mysaly, men basqarǵan vzvodta toǵyz ulttyń 20 shaqty ókili jaýǵa qarsy bir adamdaı shyǵatyn. Eshkim bireýdiń artynda jan saýǵalaımyn dep tipti oılamaıtyn da edi. Mine, sol qandyqol maıdandas dostarymyzdyń basynda biz dos­­tyqty ómir boıy dáripteımiz, halyqtardyń eń bıik jeńisi – birlik pen kelisimdi ómir boıy qorǵaımyz dep ant bergenbiz. Sebebi, Uly Otan soǵysyndaǵy jeńis – ol birliktiń arqasynda jetken jeńis! Muny esh­qashan umytpaý kerek. Sondyqtan, 1995 jyly Pre­zı­denttiń Assambleıa qurý týraly usynysyn men qyzý qoldadym. Bul týraly Elbasy odan da buryn, 1992 jyly Táýelsizdigimizdiń 1 jyl­dy­ǵyna arnalǵan, elimizde al­ǵash ret ótken Qazaqstan hal­qynyń I forýmynda aıtqan bolatyn. Bıyl, mine, sol Assambleıanyń qurylǵanyna 19 jyl tolyp otyr. Bul ınstıtýt elimizdiń qoǵamdyq-saıası alańynda óziniń naqty baǵytyn aıqyndap, ornyn bekitip aldy. Assambleıa, Elbasynyń tóraǵalyǵy arqasynda Qazaqstannyń turaqty damýyna óz úlesin qoǵamdyq keli­simdi saqtaý, halyqtyń ózara syı­las­tyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan jumystary arqyly qosyp otyr. «Bereke basy birlikte» ekenin árdaıym qaıtalap otyrýymyz kerek. Qazaqstan sııaqty aldyna bıik maqsat qoıǵan el, Máńgilikke bet alǵan el óziniń qalyptasqan dostyq nıetin Assambleıa sııaqty qurylym arqyly basqa da elderge taratý kerek. Sondyqtan, men Assambleıaǵa ózimniń jasymdy tileımin. Táýelsizdigimizdiń tuǵyrly bolýy qashanda bizdiń aýyz­birshiligimiz ben kelisimimizge baılanysty. Ultty súıýdiń úlgisi bolyp otyrǵan Elbasymyz ultty uıystyryp, uly maqsattarǵa jeteleı bersin! Qazaqstan álem tarıhyna beıbit­shiligimen, kelisimimen, jarasymdy dostyǵymen ensin! Elbasynyń ómirsheń ıdeıalaryn iske asyrýda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń músheleri aıanbaı eńbek etetini sózsiz. Leonıd GIRSh, Uly Otan soǵysynyń ardageri, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi.

BIRLIGI JARASQAN AÝYLYMMEN MAQTANAMYN

Qazaqstan – kópultty memleket. Qazaq jeri – bir shetinen ekinshi shetine deıin qus qanaty talatyn ulan-ǵaıyr keń ólke. Jeriniń keńdigi sııaqty, halqynyń da peıili keń. Elimizdi mekendeıtin ulttar men ulystar sany 130-dan asady. Qazaqstan – túrli etnostardyń qut-mekeni. Olar munda kóp ýaqyt buryn kelgen jáne olardyń kelýine túrli jaǵdaılar sebep bolǵan. Qonys aýdaryp kelgenderdi jergilikti qazaqtar, qaı ult ekenine qaramastan, dostyq kóńilmen qarsy aldy. Qolda barymen bólisti. Túrli etnostardyń kórshilestigi olardyń mádenıetiniń damýyna da oń áser etti. Bir-birleriniń merekelerine qatysý, ádet-ǵurpymen tanysý elimizdegi etnostardyń mádenıetin baıy­ta tústi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sarabdal saıasatynyń arqasynda elimizde turaqtylyq ornaǵan. Búginde elimizdi mekendegen etnostardyń barlyǵynda etnomádenı birlestikter qurylǵan. Sonymen qatar, Qazaqstan aýmaǵyndaǵy keıbir kópsandy ulttar tilinde mektepter ashylyp jumys istese, birqatarynyń tilinde gazetter shyǵyp, radıohabarlar taratylady. Keıbiriniń ulttyq teatrlary da bar. Naqty aıtqanda, elimizde etnostar tilinde 11 gazet shyǵarylyp, 12 tilde radıohabarlar berilip turady. Búgingi egemen Qazaqstannyń kópultty halqy bolashaqqa degen izgi senimmen ómir súrip, jańa qul­shynystarǵa umtylyp otyr. О́z densaýlyǵyn qorǵap, salamatty ómir keshýge de talpynys tanytýda. Sóıtip, jeke basy men otbasy baqytyn saqtaı otyryp, jańa qoǵamymyzdyń beriktigi men jasampazdyǵyn arttyrý ústinde. Pavlodar oblysyndaǵy, Lebıaji aýdanynyń Tilektes aýyly da kópultty. Iаǵnı munda nemis, ýkraın, belorýs, moldavan, orys, ıngýsh, mordva, bolgar – barlyǵy tatý-tátti ómir súrip keledi. Biriniń qyzyǵyn biri toılap, qoıan-qoltyq aralasýda. Bul ulttardyń barlyǵy Qazaqstanda tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerýge kelip, osy jerde qalyp qoıǵan. Qazaqpen etene aralasqannan keıin barlyǵy qazaqtyń ádet-ǵurpyn, dástúrin jaqsy biledi, tipti, arasynda qazaqsha sóılegende qazaqtyń ózin  jańyldyratyndary da bar. Ásirese, jasy 80-ge kelgen Paýlına apaıdy aýyl qazaqtary qazaqshalap Bátıma deıdi. Ol kisiniń jubaıy  qazaq, biraq ol dúnıeden erte ótken. Sondyqtan jeti balany apamyzdyń ózi asyrap, baǵyp-qaǵyp ósirgen. Bátıma apamyz únemi qazaqsha sóıleıdi, tilekti de keremet aıtady. Sonymen birge, aıt merekesinde ústelinen únemi shelpek aıyrylǵan emes, baýyrsaǵy da óte dámdi. Munyń ózi qazaq halqymen qatar, onyń dástúrin de syılaǵan emes pe? Sol sııaqty Magomed aǵaıymyzdyń ulty ıngýsh, ol da únemi qazaqsha sóıleıdi. Bizge eń keregi túsinistik pen birlik qoı. Men óz aýylymmen, onda bir shańyraq astynda eshkimdi jatyrqamaı, jatsynbaı yntymaqta ómir súrip jatqan aýyldastarymmen maqtanamyn. Jalpy, ózimniń Otanym – Qazaqstandy maqtan tutamyn. Elimizdi mekendegen barlyq ulttar ultaralyq kelisimdi, azamattyq tynyshtyqty, rýhanı birlikti saqtap, odan ári nyǵaıta bersin degim keledi. Máńgi jasasyn! Sabına AITQAZINA, Tilektes orta mektebiniń 8-synyp oqýshysy, «Qalamger» úıirmesiniń múshesi. Pavlodar oblysy, Lebıaji aýdany.

BIR ATANYŃ BALALARYNDAI

Keńes Odaǵy tusynda elimizdiń «120 ulttyń laboratorııasy» degen qosymsha ataýy bolǵany ámbege aıan. «Kóp ultty» aýyldar da boldy. Qııan alys, qıyr shet – qum ishindegi Túgisken-Toǵyzkent aýyly (Sarysý aýdany) ózine sol tusta telingen «ınternasıonaldyq» mártebesine qazir de shyq jýytpaı otyr. Grek Savva, túrik Nazar, cheshen Lem sekildi azamattardyń ózderi de, urpaqtary da jergilikti turǵyndarmen etene-týys bolyp, birjola sińisip te ketken. Olar ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynda elimiz aýmaǵyndaǵy ult shashyrandylary tarıhı otandaryna kósh betin buryp jatqan tusta da irge qozǵaltpady. Kóp jyldar boıy avtoklýb meńgerýshisi bolyp qyzmet etip, aýdan mádenıetiniń damýyna ózindik úlesin qosqan Vladımır Ebel Germanııadaǵy týystary qansha jerden qolqalap shaqyrsa da yqtııar bermedi, máńgilik mekenin de osy kıeli topyraqtan tapty. Týǵan jer, ósken-óngen ortaǵa, Otanǵa degen súıispenshiliktiń, adaldyqtyń budan asqan mysaly qaıda bar! Kindik kesip, kir jýyp ósken jerdi súıý, ulyqtaý sezimi oıyqtyq nemis aǵaıyndardyń da boıynda jetip artylady. Olardyń da birazy tarıhı otandaryna kóshken. Andreı, Oskar, Alma bastaǵan top tarıhı otandaryna taban iliktirisimen, bul jaqtaǵy aýyldastaryn umytpaı, túrli sálemdemelerin jylma-jyl jiberip te turdy. Aýyldyqtarǵa qoldaryndaǵy barymen qaraılasqan túrleri ǵoı! Sol bir aýyr da qıyn kezeń kóbimizdiń esimizde. Andreı, Almalardyń aıtýymen, olardyń ul-qyzdary burnaǵy jyly Oıyq aýylyna (Talas aýdany) kelip, bir kezdegi synyptastarynyń úıinde biraz kún erýlep jatty, aýyldy, týǵan úılerin aralap kórip, maýqyn basyp, táýelsizdik jyldarynda aýyldyń bútindeı ózgere túskenine, turǵyndarynyń baqýattylyǵyna kóńilderi toldy. – Sender bes-on jylda ábden baıyp alypsyńdar. Astaryńda bir-bir jeńil kólik! Ár senbi, jeksenbide kókpar, toı! Qandaı baqyttysyńdar! – dep synyptastarynyń ómirine qyzyǵa-qyzyǵa ketipti olar. Kóp uzamaı olardyń eki-úsheýiniń keri oralǵanynan da habardarmyz. О́zge ult ókilderiniń, onyń ishinde orys pen nemistiń eti tirileý, isker, tehnıkaǵa, birdi eki etýge beıim keletini belgili. Olardyń týǵan jerine týyn tigip, irge qozǵaltpaı otyrǵandarynyń ishinde turmysy júdeýleri joqtyń qasynda. Ebel qarııanyń da uly Toǵyzkenttegi qara shańyraǵynyń tútinin óshirmeı, myńǵyrtyp qoı-eshki ósirip otyr. Onyń da tańdaǵan ómirlik serigi qazaqtyń qarakóz bir arýy. Ol ákesine uqsap óner qýmady, biraq. Násibin basqa kásipten tapty. Bú­ginde aýyldaǵy  № 25 balalar jáne jasóspirimder sport mektebiniń bas esepshisi. Osyndaǵy orta mektepte oqýshylarǵa qazaq tili men ádebıeti páninen sabaq beretin jary Aıjan Seıdahmetova ekeýi eki ul, bir qyz tárbıelep ósirip otyr. Balalarynyń esimderin de Raýan, Asylan, Aqerke dep qazaqsha qoıypty. – Jasym bıyl 41-ge qarady. Men týǵanda aýylymyzǵa kezekti gastroldik saparmen konsert qoıýǵa Sarysýdan túlep ushqan óner maıtalmandarynyń biri, tanymal bıshi Baıdaýlet Sazabekov kele qalady ǵoı! Sonyń qurmetine esimimdi naǵashy atam Baıdáýlet dep qoıypty. Mine, osylaı bir páste Baıdaýlet Vladımırovıch Ebel boldym da shyqtym! – deıdi ol. Onyń baýyrlary Gennadıı, Roman, Iýrıı, Marattar da úıli-barandy, elimizdiń túrli qala­laryn­da ózderi tańdaǵan mamandyqtary boıynsha eńbek etedi. Qazaqshaǵa sýdaı bári de, sóılep ketse, qa­zaq­tardyń ózin súrindiredi. Osyndaıda jýyqta «KTK» telearnasynan qalalyq bir orys kelinsheginiń qazaqshaǵa tilin syndyrý úshin ul-qyzdaryn jazǵy demalysynda aýyldaǵy tanys qazaq otbasylarynyń qolyna berip qoıatynyn aıtyp: «Balalarym jaz boıy tanystarymnyń úıinde bolyp, qolqanattyqqa jarap, shırap, shyńdalyp qana qoımaı, aýyl tirshiligimen tanysyp, qazaq tilinde sóıleýdi de jap-jaqsy meńgerip qaldy», degeni oıǵa orala beredi. Shynynda da, aýyl bile bilgenge dildi, tildi, dindi túzeýdegi basty tárbıeshi de ǵoı! Toǵyzkenttegi Alekseı Semeno­vıch­­tiń otbasymen de budan on-shaq­ty jyl buryn tanys-bilis bolǵan­myn. – E, Lehany aıtamysyń? Ol qa­zaq­pen qazaq bolyp ketti ǵoı! Qazaq­tan esh aıyrmasy joq. Jubaıy Lıda ekeýi toǵyz bala tárbıelep ósirip otyr. Lıdanyń anasy orys bolǵanmen, ákesi qazaq qoı. Bylaısha aıtqanda, ózimizdiń qyzymyz! Myna kúıeý bala da, jıender de qazaqsha saırap-aq tur! – dep syr aıtty onyń qudaıy kórshisi ári dosy Ábdihalyq Saılybaev. Kezinde aýdanda rentgenolog maman jetkiliksiz bolýy sebepti Alekseı bul jaqqa arnaıy joldamamen kelip, birjola turaqtap ta qalǵan eken. Sol kúni kún keshkire mal óristen qaıtarda Leha – Alekseıdiń toǵyz ulymen «tanysýdyń» sáti túsken. Toǵyz ul birdeı dalaǵa órip shyǵyp, kishkentaılary maıa shóptiń ústinde, eresekteri etekte, «mal kózdep» tur eken. Malsaqtyǵyn qoıa qal endi! Sálden soń eki-úsheýi júz qaraly ýaq maldy aldaryna salyp aıdap keldi. – Kórshim maldy-jandy. Jú­ziktiń kózinen ótkendeı pysyq ózi, – dep qoıdy Ábekeń rıza peıilmen. Bul budan on jyl burynǵy jaı ǵoı. Búginde Ábdihalyq Taraz qalasyna, Alekseı Jambyl aýdanynyń Besaǵash aýylyna qonys aýdaryp kelgen. Burynǵy kórshiler, olardyń balalary áli de etene, jaqyn-jýyq aralasady eken. Aıtpaqshy, Alekseı Semenovıch bes balasymen qaladaǵy tanymal qurylys mekemesine jumysqa turypty. Biri kranshy, ekinshisi júrgizýshi, úshinshisi qurylysshy degendeı, «Bınomnyń» biraz júgin otbasy bolyp ıinderimen kóterisip júrgen jaılary bar. О́z isiniń jetik mamandary qaı salada da qajet qoı. Bir aýyldaǵy túrli ulys ókil­deriniń ortaq úı – Otanymyzǵa, ana tilderin, salt-dástúrlerin, ónerin saqtap damytýǵa jan-jaqty jaǵdaı, múmkindik jasap otyrǵan memleketke degen súıispenshiligi, perzenttik boryshqa adaldyǵy, ul-qyzdarynyń boıyna sińirgen tálim-tárbıesi, mine, osyndaı. Bir qaraǵan kisige, bir atanyń balalaryndaı, ózderi. Baımahanbet AHMET, jýrnalıst. Jambyl oblysy. ChÝPRÝNDARDYŃ TÝǴAN KÚNDERI TAŃǴALARLYQ Aleksandr – 6 shildede, zaıyby Marına – 16 jeltoqsanda, al uldary Samson 1 jeltoqsanda ómirge kelipti Rasynda da tańǵalarlyq jaıt. Jas otbasy  Alek­san­dr men  Marına oblys orta­ly­ǵynda turady. Alek­sandr Chýprýn  Innova­sııalyq eýra­zııa ýnıversıtetin bitirgen soń, mamandyǵyna saı bul kún­­deri óndiriste, jiksiz sym qu­byrlaryn shyǵaratyn «KSP Steel» zaýytynda eńbek etýde. Al Marına tis dárigeri bolyp isteıdi.  Kishkentaı Samson – bir jarym jasta. Ekeýiniń de áke-shesheleri, týǵan-týystary aýylda, ıaǵnı oblystyń Jelezın aýylyndaǵy, Qalqaman ken­tinde turady. Qazaq eline tyń ıgerý kezinde kelip, osy jerdi Otanym dep baýyr basyp tu­ryp qalǵan ýkraın jáne orys ot­basylarynyń ul-qyzdary. – О́zimiz de, dos-jaran, týǵan-týystar da týǵan kúnderimizdiń elimizdiń erekshe kúnderimen qatarlas kelgenine tańǵalamyz. Árıne, biz de ózimizdiń tý­ǵan kúnderimizdiń erekshe bol­ǵanyna qýanamyz. Elimizdiń mem­lekettik merekeleri bizdiń ómirimizden oryn aldy. Osy elde, osy jerde, aýyldarda, qazaq ortasynda týyp-óstik, biz – qazaqstandyqtarmyz, – deıdi Ma­rına Egorovna. Endi, mine, Samson Chýprýn da – qazaqstandyq. Uldary  bur­naǵy jyly elimizde alǵash ret atap ótilgen Tuńǵysh Prezıdent kúni dúnıege kelipti. Elbasynyń byltyrǵy Jol­­da­­ýynda: «Bizdiń to­­­py­­ra­­ǵymyzda týǵan kez kel­gen sábı – qazaq­stan­dyq. Ba­la tár­bıe­leý – bolashaqqa eń úlken ın­vestısııa...», dep aı­tyl­­ǵany belgili. Olaı bolsa, týǵan kúnderi erekshe ot­ba­syn­da dúnıege kelgen kish­ken­taı Samson da endi  bir-eki jylda elimizdegi júzege asy­rylyp jatqan «Balapan» baǵ­­darlamasy aıasynda bala­baq­shaǵa baratyn, oblys orta­lyǵyndaǵy Nazarbaev Zııat­kerlik mektebinde bilim alatyn, Astanadaǵy Nazarbaev Ýnı­ver­sıtetiniń stýdenti atanatyn, «Bolashaq» baǵdarlamasy ar­­qyly alys shetelde oqýyn jal­ǵastyratyn bolar. Jaqsy sóz – jarym yrys. Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan». PAVLODAR. «DOSTARYMNYŃ BARLYǴY QAZAQ» deıdi armıan jigiti Davıd SÝKIASIаN Davıdtiń arǵy túbi aqtóbelik bolǵanymen, qazir Astanada turyp jatqandyqtan, telefon arqyly áńgimelesýge týra keldi. Adamnyń qandaı ekeni sózinen-aq ańǵarylyp turady emes pe. Alǵashqy amandasýy men sóz saptaýynan-aq aqkóńil jan ekeni baıqaldy. Júzin kórmesek te koıǵan saýalymyzǵa jaıdary jaý­ap bergen jas jigittiń tárbıeli ortada óskenine kóz jetkizgendeı boldyq. Telefonmen sóıleskenimizge qaramastan áńgimemiz jarasyp júre berdi. Bárinen buryn suhbattasymyzdyń ınabattylyǵy men óte kishipeıildiligi unady. «Aýzyn ashsa, kómekeıi kórinedi» deıdi qazaq mundaılardy. Jastyǵyna qaramastan sózi sabyrly da oıly. Davıd Sosýnovıch Aqtóbe qalasynda týyp-ósken. Ákesi Soso osyndaǵy taksı parkinde qarapaıym júrgizýshiden bas mehanıktik eńbek jolynan ótken. Anasy Valentına Petrosovna muǵalim bolǵan. Qazir ekeýi de jeke kásipkerlikpen aınalysady. Aǵasy Artýr ınnovasııalyq kompanııada eńbek etedi. Iаǵnı, olar eńbekpen etene ósken otbasy. – Men Aqtóbedegi №25 orta mektepti támamdadym. Oqýda úzdik, tártipti boldym, qoǵamdyq jumystarǵa aralastym. Sodan keıin Almaty ekonomıka jáne statıstıka akademııasynda oqyp, bıznes ákimshiligi menedjmenti mamandyǵyn alyp shyqtym. Akademııada oqyp júrgende, Qazaqstan stýdentter Alıansy, Qazaqstan jastar Kongresi jumysyna belsene qatystym. Bul meniń azamat bolyp qalyptasýyma, óz oıymdy erkin bildirýime yqpal etti, ózindik tujyrym jasaýǵa úıretti. Al «Bolashaq» baǵdarlamasymen AQSh-tyń Nıý-Iork ýnıversıtetinde magıstratýrada oqýyma ákem Soso sebepshi boldy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń teledıdardan «Bolashaq» baǵdarlamasy týraly sózin estip qalyp, meni osy baǵdarlamaǵa qatysýǵa shaqyrdy. Sóıtip, ákemniń aqyl-keńesimen «Bolashaq» baǵdarlamasyna qatysyp, joldamasyna ıe boldym. Bul men úshin úlken qýanysh edi. AQSh-ta magıstratýra bitirip kelip, qazir Qazaqstan Respýblıkasy Kásipkerleriniń ulttyq palatasynyń ortalyq apparatynda halyqaralyq qatynastar departamentinde joǵary kategorııaly sarapshy bolyp jumys istep jatyrmyn. Men muny bizdiń eldegi jastarǵa degen senim, olardyń óz bilim-biligin paıdaly iske qoldanýǵa degen memlekettik qoldaý dep baǵalaımyn. Biz osy senim údesinen kórinýge mindettimiz,– deıdi Davıd Sosýnovıch. Onyń Qazaqstandaǵy tatýlyq pen birlik, ózara yntymaqtastyq týraly oılary da aıqyn. Osyndaı birligi myǵym, berekeli elde turyp jatqanyn maqtanysh tutady. Aqtóbede armıandardyń úshinshi urpaǵy turyp jatqanyn tilge tıek ete kelip, árkez osy dostyqty qadirleıtinin, tatýlyqqa syzat túspeýin tileıtinin jetkizdi. Men Davıdtiń osy pikirin jandandyrǵym kelip, qazaqsha bilesiz be? – dep suradym. Qazaq tilinde aýyzeki sóıleı alamyn, jalpy jaqsy túsinemin, degen jaýabyn estip rıza bolyp qaldym. Sóıtse, ol kishkentaıynda qazaq balabaqshasyna barypty. Onyń dostarymnyń barlyǵy derlik qazaqtar degenin estip, «jaqsyda jattyq joq» ekenin jadymda jańǵyrttym. Qazaqshasy tym-táýir Davıd armıan, aǵylshyn jáne orys tilinderinde oıyn jatyq jetkize alatyn bolyp shyqty. – Men Qazaqstanda turatyndar qazaq tilin bilýi mindetti dep oılaımyn. Ras, keńestik tárbıeni kórgen aǵa urpaqqa qazaqsha úırený qıynǵa soǵar. Qazirgi jastar jaǵy memlekettik tildi meńgerýge talpynýy kerek. Ol úshin qazaq tilin oqytyp-úıretýge basymdylyq berilýi tıis. Qazaq tilin oqytý baǵdarlamalarynyń saǵatyn kóbeıtý qajet, ozyq tehnologııalardy paıdalaný kerek. Bul bir jaǵynan memleket quraýshy ult – qazaqtarǵa qurmet bolsa, ekinshi jaǵynan ómirlik qajettilik dep túsiný kerek, – deıdi ol. Árkim óz eliniń patrıoty bolýy tıis dep esepteıdi Davıd. О́ziń týyp-ósken elge degen súıispenshiligiń seniń onyń damý men órkendeýine qosqan perzenttik paryzyńdy qalaı oryndaǵanyńmen ólshense kerek. Shetelde oqyp, sol jaqta jaıly jer izdep qalǵandardy túsinbeıtinin aıtady. Oqytyp-toqytyp, ósirip, Qazaqstannyń erteńine qyzmet etedi degen senimmen shetelge jibergen eline oralmaý úsh uıyqtasa túsine kirmeıtin oı kórinedi. «Kisi elinde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» demeı me qazaq. Maǵan da shetelde qalýǵa usynystar tústi. Alaıda, ózim týyp-ósken Qazaqstanymdy, qazaq dostarymdy oıladym, osyndaǵy barsha halyqty biriktirip otyrǵan dostyq pen tatýlyqty qımadym», deıdi ol. «Tili basqa bolǵanmen, tilegi bir» Davıd  ýaqytynyń tyǵyzdyǵyna qaramastan, bizben birshama uzaq áńgimelesti. Áńgimeleskende aqjaryla syr bólisti deýge bolady. Týǵan jeri Aqtóbege degen saǵynyshyn da jasyrmady. «Árkimniń týǵan jeri – Mysyr shahary» degen osy-aý. Satybaldy SÁÝIRBAI, «Egemen Qazaqstan». Aqtóbe oblysy.