Toǵyzynshy terrıtorııa: Tórt qubylasy shegendeldi

1991 jyl. Alasapyran kezeń. «Ba­la­pan basyna, turymtaı tusyna» ket­ken almaǵaıyp ýaqyt. Osy jyly keńes­tik respýblıkalar basshylary Al­maty qalasynda bas qosty. Dál osy al­qaly jıynnyń nátıjesinde «ke­ńesten keıingi respýblıkalardyń mem­leket­tik shekaralary KSRO tara­ǵan kezdegi burynǵy keńestik respýb­lıkalardyń ákimshilik-aýmaqtyq she­ka­ralary bolyp qalady» degen Al­maty Deklarasııasyna qol qoıylǵan edi. Bul 90-jyldardyń alasapyra­nymen bet-betimen ketýdiń az-aq aldynda turǵan keńestik respýblı­kalar qol jetkizgen zor jetistiktiń bas­­tamasy bolatyn. Sonyń ishinde táýel­siz Qazaqstannyń memlekettik sheka­rany shegendeýdegi tarıhy bul ba­ǵytta júrgize bilgen kópvektorly syrt­qy sarabdal saıasatymen qundy. Alys­pen de, jaqynmen de teń ári or­nyq­ty qarym-qatynasymyzdy saq­taı otyryp, kúrmeýi qıyn máseleni sheshý­diń máni de bólek edi. О́ıtkeni Elbasy aıtqandaı «Shekara másele­si, ıaǵnı elińniń syrtqy shepteriniń qaı memleketpen shektesetindigi tike­leı memlekettiligińniń taǵdyryn aıqyn­daı alatyn másele» bolatyn.

Elimizdiń ekonomıkalyq saıasatyna tikeleı yqpal etetin faktordyń biri – Qazaqstannyń teńizge shyǵa al­maı­tyndyǵy. Osyny eskergen El­basy teńizge shyǵa alatyn eki kórshi – qos alyp memleket – Reseı jáne Qytaı­men shekara máselesinde sarab­dal saıa­satqa, berik dıplomatııaǵa ar­qa súıe­di. О́ıtkeni dúnıejúzi boıyn­sha qurlyqtaǵy eń uzyn, 7,5 myń sha­qy­rymdy quraıtyn Qazaqstan-Reseı shekarasynyń naqtylanýy elimiz úshin asa mańyzdy ekeni daýsyz.

Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy memlekettik shekarany delımıtasııalaý jáne demarkasııalaý 1998 jylǵy 12 qazanda bastaldy. Osy kúni eki el prezıdentteri Almatyda Qazaqstan Res­pýblıkasy men Reseı Federasııasy arasyndaǵy memlekettik shekarany delımıtasııalaý týraly hattamaǵa qol qoıǵan edi. Hattamaǵa sáıkes, taraptar aldymen qajetti sharalardy júzege asyrý úshin Úkimet deńgeıindegi delegasııalar quryp, delegasııalar 1999 jyldyń sońyna qaraı kelissózge ki­risti. Bul prosestiń uzaqqa sozyla­tyny jáne kóp ýaqyt alatyny áý bas­tan belgili edi. О́ıtkeni eki eldi bó­lip turǵan shekara – dúnıe júzindegi eń uzyn qurlyqtaǵy shekara. Al osyndaı aýmaqtaǵy shekarany delımıtasııalaý men demarkasııalaý jumystary halyqaralyq-quqyqtyq tájirıbede buryn-sońdy bolmaǵan edi. Al 2005 jyldyń 18 qańtarynda Máskeýde memleketter basshylary Qazaqstan-Reseı memlekettik shekarasy týraly Qazaqstan Respýblıkasy men Re­seı Federasııasynyń arasyndaǵy shart­qa qol qoıǵan kezde Nursultan Nazarbaev: «Biz bárimiz mańyzdy tarıhı oqıǵanyń kýágeri bolyp otyrmyz. Tarıhı bolyp sanalatyny – biz birinshi ret shekarany sharttyq tártippen belgiledik», degen sózine búkil Qazaq eli kýá bolǵan edi.

Sondaı-aq bizge deıin eshkimmen shekarasyn naqtylaı qoımaǵan alpaýyt Qytaımen shekara belgileýde tıimdi qadam jasalyp, eki memlekettiń ortaq mámilege kelýi shyn máninde ult­tyq qaýipsizdigimizdi nyǵaıtqan, hal­qymyzdyń bolashaqqa degen seni­min arttyrǵan aýqymdy saıası shara boldy. Esterińizde bolsa, Elbasynyń Qytaı eline alǵashqy resmı sapary 1993 jyldyń qazanynda jasaldy. Sapar barysynda jasalǵan ekijaq­ty kelissózderdiń nátıjesinde Qytaı bas­­shysy Szıan Szemın shekarany zań­dyq turǵydan qaǵazǵa túsirý jó­nindegi usynysty qoldaǵan edi. Eń bas­­tysy, resmı sapar kezinde Qytaı Qazaqstanǵa terrıtorııalyq talaptar qoımaıdy, shekara máseleleri bizge ta­rıhtan mura­ǵa qalǵan, al olar­dy kelissóz joly­men, teń quqyq­ty­lyq qa­ǵıdaty, mámilege kelý jáne óz­­ara jol berý negizinde sheshýge bo­­lady degen óte mańyzdy má­lim­de­me jasaldy. Qazaqstan-Qytaı she­­ka­ra­synyń osylaısha kelisimmen, ha­lyq­­aralyq zańnama talaptaryna sáı­kes rettelýi de jas memleket úshin úl­ken dıplomatııalyq jetistik edi. Osy­­laısha, elimiz nebári on jyldyń ishin­de Qytaımen terrıtorııalyq má­se­leni tolyq rettep aldy. Qazirgi tań­da Qazaq­stan-Qytaı shekarasynyń jalpy uzyn­dyǵy 1 783 kılometrdi quraıdy.

Elimizdiń О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Túrikmenstan respýblıkalarymen de shekarasyn bekitip, jerimiz tutastyǵynyń qamtamasyz etilýi kóńil marqaıtpaı qoımaıdy. Qazaqstan-О́zbekstan memlekettik shekarasyn de­lı­mıtasııalaý prosesi 2000-2002, Qazaqstan-Túrikmenstan shekarasyn delımıtasııalaý týraly kelissózder 2000-2001 jyldary júrgizildi. Qazaq­stan-Qyrǵyz shekarasyn delımıtasııalaý jónindegi kelissózder 1999 jyldyń qarashasy men 2001 jyldyń jeltoqsa­ny aralyǵynda ótti. Al Qa­zaqstan-Re­seı memlekettik shekara­syn naqtylaý isi 1999 jyldyń qyr­kúıeginen 2005 jyldyń qańtaryna deıin jalǵasyp, 2005 jyldyń 18 qańtarynda Máskeýde Qazaqstan-Reseı memlekettik shekarasy týraly shartqa eki eldiń prezıdentteri qol qoıdy. Osylaısha, elimiz óziniń qurlyqtaǵy shekarasyn quqyqtyq ta­lapqa sáıkes resimdedi. Qurlyqta bes mem­leketpen – Qytaı (shekara uzyn­dy­ǵy shamamen – 1 783 km), Qyr­ǵyzstan ­(1 257 km), О́zbekstan (2 351 km), Túrikmenstan (458,3 km) jáne Reseımen (7 548 km) shektesetin Qazaqstan talaılarǵa shekara shegendeýde úlgi bola bildi.

Táýelsiz elimizdiń tarıh betterinde 2018 jyldyń 12 tamyzynda ótken Aqtaý sammıtiniń de alar orny erekshe. Sebebi osy basqosý kezinde Kaspııdiń quqyq­tyq mártebesi týraly konvensııaǵa qol qoıyldy. Qatysýshy bes memlekettiń ortaq múdde oraıyn­daǵy úlken jeńisiniń kórinisi bolǵan bul kelisim Kaspıı mańy elderi ara­syndaǵy yntymaqtastyq­ty odan ári nyǵaıtýǵa, ekonomıka­lyq baılanys­tardy údetýge, aımaqtyq qa­ýip­sizdikti nyǵaıtýǵa jol ashty. Bul Kon­ven­sııanyń qabyldanýy Qazaqstan she­karasyn zańdy túrde bekitý isiniń tolyq aıaqtalǵanyn kórsetti.

Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev BAQ-qa bergen bir suhba­tynda «Qazaqstannyń aýmaqtyq tutas­tyǵy men táýelsizdigin saqtaýdan as­qan mańyzdy mindet joq» degen edi. El men halyqtyń múddesi úshin eren eńbek atqarǵan Elbasynyń shekara­lyq qaıshylyqtardy sheshýdegi negiz­gi ról atqarǵanyn, batyl is-qımyl­dar jasap, sheshimder qabyldaǵanyn nyq senimmen aıtýǵa bolady. So­nyń nátıjesinde memlekettik shekara máse­­leleri rettelip, eldiń aýmaq­tyq tutas­tyǵyna qol suǵý qaýpi túpki­lik­ti jo­ıyldy. Al Qazaqstannyń memle­kettik shekarasy dostyq pen serik­testik shekarasyna aınaldy.

Shegendelgen shekaramyz – Tuń­ǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev­tyń táýelsizdiktiń alǵashqy sátinen bastap barlyq kúsh-jigerin aıamaı, tynymsyz júrgizgen jumysynyń jar­qyn ári iri jemisi. Búkil bir eldiń bar bolý, ne joıylyp ketý taǵdyryn she­shetin eń kúrdeli iste aǵaıyndas eldermen dástúrli dostyqqa, alpa­ýyttarmen kelisimge bastaıtyn se­nimge súıendik. Sonyń arqasynda Qazaqstan shekarasyn halyqaralyq quqyqtarǵa sáıkes bekitý isiniń jasampaz tarıhyn qalyptastyrdy. Sondyqtan da Elbasy «Ata-baba­larymyz aq bilektiń kúshimen, aq naızanyń ushymen qorǵap qalǵan baıtaq jerimizdi Táýelsizdiktiń arqa­synda zańdastyryp, shekarany shegendeý – Máńgilik El qurýdyń bir sharty» degen oıyn udaıy eldiń esine salyp júredi.