Qanekeı, meniń altyn atam ne istep otyr eken, qandaı jańalyǵy bar eken?» dep áńgimege tartyp edim, ıegi kemseńdeı taǵy kózi jasqa toldy. «Qazaqtyń baǵy janyp, juldyzy jarqyrap, aıy ońynan týdy», dep kidirip qaldy. «Ol ne degenińiz, kimniń baǵy janyp, juldyzy jarqyrap, aıy týdy?» dedim.
«Balapanym, senderde baq bar eken, osy kúndi men ǵana emes meniń ata-babam ańsap ótken bolatyn. Sol ata-babamnyń armany men tilegi oryndaldy. Qazaq degen el egemendigin alyp derbes memleket bolyp, Táýelsizdikke qol jetkizdi. Qazaq eliniń Prezıdenti Nursultan degen ózi jap-jas, ózi bilimdi, mańdaıy ashyq, eńgezerdeı, eki ıyǵyna eki adam minse kóteretindeı er tulǵaly azamat eken. Iаǵnı qazaqtyń baǵyna týǵan, sol qazaqtyń bolashaǵyn jarqyn etetin urpaǵynyń qamyn oılaıtyn janjaqty, ultjandy, namysshyl er ekeni kórinip tur. Qazaq úshin dara týǵan jaryq juldyz», dep sózin taǵy naqtylaı tústi atam. «Sonymen qatar ol dúnıe júzindegi qazaqtardy atamekenge shaqyryp jatyr. Bul degeniń ár qazaqtyń bolashaq urpaǵy alańsyz óz elinde, atamekeninde baqytty ómir súrýine degen taptyrmas múmkindigi emes pe! Meniń urpaǵym bolashaqta óz tilinde sóılep, salt-dástúrin saqtap, dini men dilin taza ustaýy qajet. Qazaq degen el bar dep dúnıe júzine tanytatyn asyp týǵan er tulǵa Elbasy bolyp taǵaıyndalady. Bul degenimiz – qazaqtyń aspandaǵy juldyzy jarqyrady, baǵy janyp, aıy ońynan týdy degen sóz», dep atam maǵan túsindirip jatyr.
«Al jaraıdy sol qazaq eli qaıda? Qazaq memleketi qaıda ornalasqan?» dep suraq qoıdym. «Oı, balapanym, men seniń sondaı suraqtardy qoıatynyńdy bildim ǵoı. Ol memlekettiń astanasy – Almaty qalasy, ol qala bizden kóp shaqyrym qashyqtyqta, alys jerde», dedi.
Biz bas salyp dúnıejúzilik kartadan sol qazaq dalasyn izdep jatyrmyz. Qazaq eliniń astanasy Almatyny taptyq. Atam «Taldyqorǵan, Qyzylorda, Shymkent, Aqmola, Kókshetaý, Semeı...», dep biraz jerdi aıtyp shyqty. Men atalǵan qalalardy kartadan tappaı álek boldym.
«Al, jaraıdy, Qazaqstan derbes memleket bolyp, egemendik alyp jatyr delik, odan bizge qandaı paıda, ol elge qalaı baramyz?» degen suraǵyma, atam «Elge men emes, sen barasyń, meniń urpaǵym barady. «О́zge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol», degen bar emes pe!» – dep taǵy da sózin naqtylaı tústi. «Nege biz?..., siz nege barmaısyz? Qazaq degen el meniń atamekenim dep qýanyp otyrǵan siz ǵoı», dedim atamdy sóılete túskim kelip. Atam az-kem únsiz qaldy da, ile: Men elimnen jyraq óstim. Basqa elde, basqa ultpen birge ósip, bite qaınastym. Biraq tilimdi, dinimdi, dilimdi, salt-dástúrimdi, sonymen qatar atameken – Otanymdy umytqan emespin. Sol atamekenge oralatyn múmkindik endi týdy. Osy múmkindikti qoldan shyǵarmaý kerek. Atamekenge urpaǵym jetse mende arman joq», dep aýyr kúrsindi.
Sodan bir jyldan keıin atamekenge qaraı kósh bastaldy. Sol uly kóshpen birge 18 jasymda kelin bolyp túsken elimmen birge men de atamekenge qonys aýdarýǵa bel býdym. Atamekenge kósheıin dep ata-anammen, jurtymmen qoshtasýǵa tórkinime bardym. Barlyq týystarym jylap qoshtasyp jatty, sonda men atama, «Siz nege jylaısyz, sizdiń armanyńyz urpaǵyńyzdy atamekenge jiberý edi ǵoı?» degenimde atam kúlimdep: «Iá, men qýanyshtymyn, botam, bul qýanyshtyń kóz jasy qulynym! Sen alańdamaı kete ber, jolyń bolsyn! Kóp keshikpeı qalǵan týystaryń da barady. О́kinishti, osydan 10 jyl buryn Qazaq eli derbes el bolyp, atamekenge jol ashylǵanda men oılanbaı-aq keter edim. Qazir men úshin bári kesh. Biraq men óte baqyttymyn. Sebebi urpaǵym óz elinde tamyryn tereńge jaıady. Men úshin osydan asqan baqyt joq», dep meni qatty qushaqtap jylap turdy da, «Bar qazaqqa menen sálem aıt, sáti túsip, Sultanǵa kezigip jatsań qolynan qysyp, meniń atymnan raqmet aıtarsyń!» degen edi.
Sodan beri 30 jyl ótti. Atam aıtqan Elbasyna kezigýdiń sáti túspese de osy bir oqıǵany, atamnyń aıtqan amanaty men sálemin qaǵaz betine túsirýdiń sáti túsip otyr. Minekeı, sol atamnyń armany oryndalyp, urpaǵy atamekende óz elinde, Otanynda alańsyz ómir súrip, tamyryn tereńge jaıyp jatyr. Árıne, bul atam aıtqan jaryq juldyz – Elbasy N.Nazarbaevtyń arqasy.
Shalǵaı bir elde jabyǵyp júrdim
Atamekendi saǵynyp júrdim.
Oralyp mine, táýelsiz elge,
Qazaqsha sóılep, qazaqsha kúldim.
Jarqyrap jaına, táýelsiz elim!
Atameken dep seni ańsap keldim.
«О́zge bir elde sultan bolǵansha,
Bolaıyn seniń ultanyń» dedim.
Táýbe dep júrmin, Alla dep júrmin!
Qazaqtyń baǵyn alma dep júrmin!
Tuǵyrly berik, eńsesi bıik,
Elimdi meniń qorǵa dep júrmin!
Gúldendi dalam, nurlandy qalam,
Syılaǵan maǵan atam men babam.
Eńseńdi kóter, táýbe dep, qazaq!
Osydan artyq ne kerek saǵan!
Qazaq eli 30 jyldyń ishinde órkenıetti elderdiń qataryna qosylyp, alpaýyt eldermen terezesi teńese tústi. Ol bizdiń Elbasynyń tynymsyz eńbegi men qaıratynyń arqasy dep bilemin. Men Otanyma 1992 jyly oralǵan edim. Bizdiń otaý quryp, shańyraq kótergenimizge 30 jyl tolady. Iаǵnı jas qazaq degen elmen birge biz de qatarlasyp ósip-ónip kelemiz. Ulymyzdy uıaǵa, qyzdarymyzdy qııaǵa qondyryp, ózimizshe tirligimizdi jasap, eńbek etip, elimizdiń órkendeýi men ósýine az da bolsa úlesimizdi qosyp kelemiz. Táýelsiz Qazaq eli qaryshtap damý ústinde, sol eldiń damýy men órkendeýiniń kýási bolyp beıbit elde baqytty ómir súrip jatyrmyz. Bul Elbasynyń arqasy ekeni barsha qazaq dalasynda ómir súrip, aýasymen tynys alyp júrgen ár janǵa málim.
«Eger de Qazaq eli Táýelsizdik almasa, shette tarydaı bolyp shashyrap ketken qandas baýyrlaryn Elbasy shaqyrmasa, men qaıda bolar edim?» degen suraq tolǵandyrady meni. Sondyqtan da osy kúnime táýbe etip, Elbasyna uzaq ǵumyr tilep, Qazaq eli máńgi jasaı bersin degim keledi.
Sonymen qatar táýelsiz eldiń órkendeýi men damýy óskeleń urpaqtyń qolynda. Urpaǵymyz ulaǵatty, namysshyl, ıbaly, adal jáne jigerli bolsa ǵana elimiz órkendeıdi. Eldiń bolashaǵyn oılaıtyn ul-qyzdarymyzdyń mańdaıy ashyq, juldyzy jaryq bolsyn. Barshamyz qazaqtyń jarqyn bolashaǵy úshin aıanbaı ter tógeıik.
Árıne, meniń atam aıtqan jaryq juldyzdyń deni saý, bedeli bıik, armany asqaq bolǵaı!
Sáýlesh DOLII,
Aqmola oblysy, Birjan sal aýdany
«Bulandy aýyly JOBBM»
KMM-niń qazaq tili men ádebıeti páni muǵalimi
