Iri kásiporyndar men alpaýyt óndiris oryndary shoǵyrlanǵan Tobyl óńiriniń ekonomıkasy qashanda turaqty. Birer jyl buryn Arqalyqtaǵy boksıt ken óndirisi jabylyp qalǵanda, kópshilik qalanyń endigi keleshegi qalaı bolar eken degen alańdaýshylyq bildirip edi. Arqalyq az ýaqyt ishinde eńse tiktep, mal sharýashylyǵy ónimderin óńdeý salasyna bet burdy.
Máselen, Arqalyq qalasynda byltyr ashylǵan teri óńdeý zaýyty óńirdiń óńdeý salasyna serpin berdi. Qazirdiń ózinde shaǵyn shaharda osy zaýytqa shıkizat daıyndaıtyn teri qabyldaý orny men tigin sehy jumys isteı bastady. Aldaǵy ýaqytta mundaı shaǵyn kásiporyndardyń qataryn kóbeıtý josparlanyp otyr. Osylaısha, buǵan deıin eshkimge qajet bolmaı qoqysqa tastalatyn teri kádege jarap, mal ıeleri men ony óńdeýshi kásipkerlerdiń tabys kózine aınaldy.
Uzaq jyldar qańyrap turǵan teri zaýytynyń jumys isteı bastaǵanyna bir jylǵa jýyqtady. Qazir munda 42 adam eńbek etedi. Qýaty aıyna 48 myń sharshy metr terini óńdeýge jetedi. Zaýyt jylyna 27 myń sharshy metr teri óńdeıdi. Kásiporyn tolyq qýatymen jumys isteýge kóshý úshin 200 mln teńge jeńildetilgen nesıe alýǵa tapsyrys berip qoıypty. Sebebi ónimge suranys bar. Mundaǵy teri óniminiń kóbi shetelge eksporttalady.
– Biz ónimderimizdi negizinen Reseı, Ýkraına jáne О́zbekstan elderine jiberemiz. Qazaqstannyń ishinde óte kóp emes. Elimizdegi kásiporyndar 13-aq paıyzyn alady, – dedi zaýyt dırektory Erjan Salıhov.
Al shıkizat zaýytqa oblys aýmaǵyndaǵy et kombınattary men jeke turǵyndardan jınalady. Osy jumysty bir izge túsirý maqsatynda jazda kásiporyn janynan teri qabyldaý orny ashyldy. Bul jumysty memleketten 5 mln teńge grant utyp alǵan Qaırat Beketaev qolǵa alypty. Shaǵyn kásiporynda kásipkerdiń ózinen basqa taǵy eki adam eńbek etedi. Kásipker bir aıda bes tonnaǵa deıin teri qabyldap, ony suryptap zaýytqa ótkizedi. Teri óńdeý zaýytynyń basshylyǵy aldaǵy ýaqytta oblystyń barlyq aýdandaryna osyndaı teri qabyldaý pýnktterin ashýdy kózdep otyr.
Arqalyqta, munyń syrtynda, qala ákimdigi, teri zaýyty jáne jeke tulǵalardyń úshjaqty kelisimimen shaǵyn tigin sehy ashyldy. Kelisim nátıjesinde jobaǵa qatysýshy ár adamǵa 583 myń teńge qaıtarymsyz qarjy berilgen. Bul aqshaǵa olar eki tigin mashınasy men jumysqa qajetti basqa da qural-jabdyqtaryn satyp alypty.
– Bul jerde menen basqa 7 kásipker jumys isteıdi. Árqaısymyzdyń kómekshilerimiz bar. Teri zaýytynan daıyn ónim keledi. Sodan qolǵap, beldemshe tigemiz. Bul beldemsheler men qolǵaptar ystyqqa tózimdi. Metall balqytýshylar men dánekerleýshilerge arnalǵan. Sehty shıkizatpen qamtýshy da, tapsyrys berýshi de teri zaýyty, – deıdi tiginshi Aıgúl Súıinova.
Ismerdiń aıtýynsha, tigin sehy keleshekte áskerı aıaq kıimder men sport buıymdaryn shyǵarýdy josparlap otyr.
Arqalyqtaǵy Torǵaı ken óndirisi óz jumysyn toqtatqannan keıin basqarma jumysshylarynyń birazy «Bastaý Bıznes» jobasy aıasynda kásipkerlik negizderin meńgerý kýrstarynan ótken. Nátıjesinde, TBKB qyzmetkeri Vıktor Sýrovsev jóndeý jumystarymen aınalysatyn Arqalyqremservis seriktestigin ashyp, 87 kenshini jumyspen qamtyp otyr.
– Meniń jobam ERG tarapynan qoldaý tapty. Bıyl qurylǵan Arqalyqremservic JShS búginde turaqty túrde jumys istep jatyr. Tek maǵan ǵana emes, munda burynǵy áriptesterime de jumys tabyldy. TBKB jabylǵanymen jumysshylar ádettegi jumysyn jalǵastyra beredi, – dedi Vıktor Sýrovsev.
Kásipkerge qoldaý kórsetken Eýrazııalyq top jóndeý mehnıkalyq jabdyqtary ýchaskesiniń negizgi ǵımaraty men ashanasyn, segiz tehnıkasyn Arqalyqremservic JShS ıeligine qaıtarymsyz bergenin de aıta ketken jón.
Boksıt kenishiniń taǵy bir qyzmetkeri Janat Kıikbaev arnaıy oqý kýrsyn támamdaǵan soń, tehnıkalyq qyzmet kórsetý beketin ashý úshin 5 mln teńge grant qarjysyn utyp aldy.
Budan bólek, byltyr Arqalyq qalasynda kenshiler úshin arnaıy bos oryndar jármeńkesi uıymdastyrylyp, qaladaǵy 15 kompanııa men ózge óńirlerdegi ERG kásiporyndary jumyssyz qalǵandarǵa jańa jumys oryndaryn usynǵan. Osynyń nátıjesinde 84 maman turaqty jumysqa ornalasty.
Arqalyqta bıyl tolyq iske qosylǵan jańa jylý ortalyǵy da jylyna 1,5 mlrd teńge bıýdjet qarjysyn únemdeýge múmkindik berip otyr. Buǵan deıin shaǵyn shahardyń eski qazandyqtaryna qymbat otyn – mazýt jaǵylatyn. Al jańa ortalyq jylýdy mazýttan birneshe ese arzan kómirden óndiredi. Alaıda bul qalanyń qazirgi aýqymyna sáıkestendirip jylý júıesin tolyq jańǵyrtýdyń bastamasy ǵana. Jańa ortalyqta dál qazir qalaǵa jylý berip turǵan eki sý jylytqysh qazandyǵy jáne bir bý qazandyǵy bar. Olardyń árqaısynda táýligine 60-70 tonnaǵa deıin kómir janady.
Jańa jylý ortalyǵynyń jalpy quny – 7,5 mlrd teńge. Jeltoqsan aıynyń sońyna deıin taǵy eki bý qazandyǵy jáne týrbogenerator iske qosylýǵa tıis. Iаǵnı elektr qýaty da óndiriledi. Sonyń arqasynda ortalyq táýligine 1 mln teńge únemdeıtin bolady. Qazir qalaǵa jylý berý jumystaryn jergilikti mamandar men merdiger kompanııa ókilderi birlesip júzege asyryp jatyr. Búkil júıe kompıýter arqyly bir ortalyqtan basqarylady.
Jylda Arqalyq qalasyna jylý maýsymy úshin mazýt satyp alýǵa oblys bıýdjetinen 2 mlrd 200 mln teńge kóleminde qarjy jumsalatyn. Sebebi mazýttyń ár tonnasynyń quny, jetkizýin qosa eseptegende, 22 myń teńgege jýyqtaıdy. Al kómirdiń tonnasy 14 myń teńge ǵana. Qala ákiminiń orynbasary Erlan Raıysovtyń aıtýynsha, bul joba 5 jylda ózin-ózi aqtap shyǵady.
Osydan eki jyl buryn iske qosylǵan Arqalyq et óńdeý kombınaty da birtindep óndiristik qýatyn arttyryp keledi. Torǵaı óńiri úshin mańyzy zor óńdeýshi kásiporynnyń múmkindigi jylyna 3 myń tonna et óńdeýge jetedi. Bul jerde suryptalǵan et ári qaraı óńdeý sehtaryna jiberiledi. Kombınattyń qýaty táýligine 3 tonna shujyq, 1 tonna konservilengen et shyǵarýǵa jetedi.
– Baǵany turaqtandyrý maqsatynda aıyna eki ret aýylsharýashylyq ónimderiniń jármeńkesine qatysamyz. Bul jármeńkelerde bizdiń ónimderimiz eshbir deldalsyz saýdaǵa túsetindikten, naryqtaǵy baǵadan anaǵurlym arzanǵa satylady. Aldaǵy ýaqytta Nur-Sultan qalasynda 6 saýda ornyn ashýdy josparlap otyrmyz. Kásipkerlermen kelisimshart jasaımyz, olar bizdiń ónimderimizdi ótkizetin bolady. Al shıkizat máselesin sheshý úshin Arqalyqtan 10 shaqyrym jerde 7,5 myń bas mal ustaýǵa jaraıtyn bordaqylaý alańy salyndy. Ázirge munda myńǵa tarta iri qara, sondaı kólemde usaq mal, azdaǵan jylqy jáne túıe bar. Ákimshilik, jumysshylar úıi, zerthana ǵımaraty da daıyn. Mal turatyn 8 ashyq albar men 4 jabyq qora salynyp bitti, – dedi et kombınatynyń dırektory Rasýl Muqanov.
Sonymen qatar kombınat janynan bordaqydaǵy malǵa qospa jem óndiretin seh salynǵan. Onyń qýaty jylyna 25 myń tonna ónim shyǵarýǵa jetedi.
Qostanaı oblysy
