OI

Keshegi mıllıondaǵan bozdaq­tyń ómirin qıǵan ekinshi dúnıe­júzilik surapyl soǵystyń tamy­ryna balta shabyl­ǵanyna búgin mine, 65 jyl! Sol qandy maıdan, ot keshýde jaý­men betpe-bet kelgen ata­larymyz ben aǵalary­myzdyń qatary kún ótken saıyn sırep kele­di. Olardyń jas urpaq úshin búginde aıtar oıy kóp. Taǵylymdy tálim-tárbıelik sóz­deriniń bereri mol. Sondaı jan­nyń biri Uly Otan soǵysynyń arda­geri, toqsannyń tórine shyǵyp otyrǵan qadirmendi qarııa Qoıshy­bek Toqtamysuly. О́mirden kórgen, túıgeni mol aq­saqaldyń keıingi tol­qynǵa aıtary bar­shylyq eken. Ony qazyna qart­tyń reda­ksııaǵa jibergen jazba­lary­nan anyq ańǵarǵan­daımyz. Qart maıdan­gerdiń jasy­nyń ulǵaı­ǵanyna qara­mastan, el men jer týraly oı-pikirleri kim-kimdi de súısin­dirmeı qoımaıdy. Oqyrmandar nazaryna solardyń bir tobyn usynyp otyrmyz. Namys Qazaq urpaǵyn namysty­lyq­qa baýlyǵan, tipti qyz­darynyń minezdi bolǵanyn da qalaǵan. О́ıtkeni, keń baıtaq dalada namys­syz tirshilik etý qıyn bolǵan. Uly dala ózine keregin ózi iriktegen, qatań synnan ótkizgen. Anadan myqty bolyp týǵandar ǵana qıyndyq soqqy­syna shyda­ǵan. Sondyqtan da olar aqyldy, myqty, ór, ójet bolǵan. Bul ár qazaqtyń ón boıyna bitken erekshe qasıet edi. Ol kerek kezde erlikti týǵyzatyn. Kenet, qudaı qarǵady ma, joq adam qarǵady ma, qazaqqa qor­qaqtyq, jaltaqtyq, ótirik aıtý paıda boldy. Bul endi tuqym qýalap, baladan balaǵa mura bolyp barady. Jasym úlken bolǵan soń, kóre tura kórmedim deý, qart adamǵa jaraspaıdy ǵoı. Jergi­likti jerde kisi bop júrgender­diń arasynda kósemdik kórsete­tin­derdiń joqtyǵynan ba, áıteýir ata-babalar jolynan aýyt­qyp bara jatqan sııaqty­myz. Solardyń artyna qaldyr­ǵan qaǵıdasyn umytpaıyqshy: “Tizerlep júrip toıǵannan, tik júrip ash qalǵan jaqsy”, degen. Osy biz tizerlemek túgili keıde eńbekteı jorǵalap júrgen joq­pyz ba! Bul – namys­syzdyq. Namys degen mynaý. 2004 jyly fýtboldan Eýropa birin­shiligi júrip jatty. Aqyrǵy oıynda grektiń bir oıynshysy qarsylasynyń qaqpasyna dop­ty basymen soǵyp túsirdi. Bul Grekııaǵa jeńis ákeldi. Sol kez­de oıynǵa qatysyp otyrǵan sol eldiń premer-mınıstri jylap jiberdi. Mine, qurtymdaı jeńis ne istetpeıdi! Ol sol eldiń ji­gerin syndyrǵan joq. Namysyn saqtap qaldy. Osyndaı jeńis bizde joq. Jaqsylyq pen jamandyq Jaqsylyq jazyqta jaıaý júr­meıdi. Qyrandaı qııa shyń­dardan ushyp, kókte samǵaıdy. Jaqsylyqtyń jalǵyz-aq jaýy bar. Ol – jamandyq. Turaqty kúres kókte emes, jerde ótedi. Jaqsylyqqa tabıǵat qanat ber­gen, al jamandyqqa aıaq bergen. Sondyqtan ba deısiń, jaq­sylyq aspanda júrip, jerdegi jaqsyny kóredi, jamandyq kez-kelgendi sóz ǵyp teredi. Sonda dúnıede qansha jaqsylyq, qansha ja­man­­dyq bar desek, jaqsylyq jer betinde áldeqaıda kóp. Dúnıe jaqsylyqtan turady, jamandy jasaıtyn sol jaman­dardyń ózi. Endeshe, jaqsy degen ne? Ja­man degen ne? Mine, osy su­raqtarǵa jaýap berip kórelik. Jaqsy degen ımandylyq, aq­júrektik, ádildik der edim. Al, jamanǵa kelsek, bári de keri­sinshe, qysqasy, jaqsy jaryqqa umtyl­sa, jaman qarańǵyny indetedi. Máselen, basqa adamǵa qara kúıe jaǵam deý, ne opa­syzdyq jasaý naǵyz qatygezdik. Jamandyqty kezdestirip, taýyp alý ońaı. О́ıtkeni, ol aıaq astyn­da jatady. Al, jaqsylyq asqar belderde janady. Oǵan jetý qıynǵa túsedi. Násili, bireýge istegen jaq­sylyq ne jamandyq ózińe sol qalpynda qaıta keletin zańdy­lyqty umytpaǵan jón. “Sýdyń da suraýy bar” degendeı, tekke eshteńe ketpeıdi. Jaqsylyqty jasaýǵa bolady, biraq ony jaýlap “tartyp, zorlyqpen” alýǵa bolmaıdy. Kimde-kim bas­­qalarǵa jaqsylyqty kóp istese, ol naǵyz baqytty adam. О́ıt­keni, áýeli ózińe emes, basqaǵa iste jaqsylyqty. Ádemilik Kóship júrip babalarymyz kóp kórgen, kóp bilgen ǵoı. Máselen, tilimizdegi “ádemi” degen sózdiń 30-dan artyq bala­masy bar eken. Tabıǵat tek ádemilikten turady. Kóriksiz­dikti, jamandy jasaıtyn adam­dardyń ózi. Sondyqtan, sanaly tirshilik sulýlyqqa umtylǵan. Ádemi bop týǵan ol – baqyt. Sonda da negizgi ádemilik adam­­dar­da ekeý. Syrtqy sulýlyq, ishki sulýlyq. Eger ekeýi bir kelse, mine, naǵyz baqyt osy! Keıde bireýler óziniń syrt pishinine máz bop ishki keskinine mán bermeıdi. Ásirese, adam jas kezinde ádeminiń ústine ádemi, sulý bolǵysy keledi. Albyrttyq basym bolyp, ol kezde talǵam­men sanaspaıdy. Olaı bolsa, adamnyń durys kıingeni, júrisi, turysy, otyrysy, sóz sóı­leýi, qysqasy, barlyq quby­lysy da ádemi bolýy kerek. Árıne, ádemini kóre bilý de ádemilik. Máselen, aldynda turǵan orman bireýlerge otqa jaǵatyn – aǵash qory bop kó­rinýi múmkin. Al, endi bireýlerge – qobyz, ne qara dombyra jasaıtyn teńdesi joq saıman shıkizatyn elesteteri anyq. Taǵy bireýlerge jasyl álem – tirshilik kózi bolary anyq. Ádemilik týraly aıta bersek, sóz kóp. Jastardyń ádemilik týraly ózderi taýyp oqıtynyna men árqashanda senemin. Mahabbat O, kórinbeıtin qudiret, jet­kizbeıtin arman. Kim eken seni jaratqan? О́mirdi, ásirese, onyń jas shaǵyn osynsha saǵan qumar etken kim? Nendeı qubylyssyń? Bizshe, saǵan eki jol, ne eki saty­men jetýge bolatyn sııaq­ty. Bi­rin­shi, tómengi satysy – ol súıis­penshilik. Al, ekinshi, joǵar­ǵy satysy – ol ǵashyq­tyq. Son­da súıis­penshilik er men áıeldiń bas­tapqy súıispen­shiligi bolsa, ǵa­shyqtyq degen ol – órt, ne bir tas­qyn apat. Ekeýin de eshkim tańdap, taýyp al­maıdy. Ne qol­dan jasaýǵa bol­maıdy. Ekinshi, ǵashyq­tyq jol qaýipti bolǵannan ba deısiń, ómirde óte sırek kezdesedi. Al, birinshi jol – súıispen­shilik, onyń da ózinshe ystyq-sýy­­ǵy bar. Degenmen qaýipsiz. Onsha qatersiz. Násili, osy jol otbasyn quraıdy. Umytpaǵan jón, súıispenshilik te turaqty qubylys emes, onyń da qas-qaba­ǵyna qaraý kerek. Áıtpese, ońaı­laý kelip, ońaı ketip qalýy da múmkin. Buryn da, búgin de osy birinshi jol óziniń durys­tyǵyn kóbirek tanytqan. Kópke unaǵan satysy ma deımiz. Sonda da súıis­penshilikti aıaq asty etip arzan­datý qate. Súıispen­shi­likpen birge ja­sa­­­syp qartaıǵan – ol naǵyz baqyt. Baqyt Násili, baqytsyz bolǵysy keletin adam joq shyǵar. Al, jer betinde alty mıllıard jan bar. Sonda sonyń bárine baqyt jete me degen suraqqa ne dep jaýap berýge bolady? Bizshe, “baqyt” jalǵyz sııaqty. El arasynda mynadaı ańyz bar. Týysymen ár adamǵa baqyt alty túrli “baq” beredi eken. Olar aıaq, bel, keýde, kóz, aýyz, bas, dep atalady deıdi. Al “baq” degen uǵym jańaǵy altaýdy baq-qaq, ketirip alma degen ıshara sekildi. Mysaly, túzý júrseń, bala-shaǵań bolsa, kúsh-qaıra­tyń jetse, durys tamaq ishseń, kóre bilseń, osyny basyńa jetkizip ustaı bilseń “baqyt” degen sol. Árıne, bul tek qana boljam. Sonda da baqytty bireý ákep syıǵa tartpaıdy, óziń talaptan, sol sııaqty, ony durys paıda­lan. О́zińe óziń qyzmet et, shal­qaıyp jatqanǵa baqyt kelmeıdi. Este ustaǵan jón sııaqty: maqsatsyz adamdardy ómir tálkeginiń tasqyny qaıda bolsa sonda aıdaıdy. О́mir – ol ýaqyt. Sen oılanam, jóndelem dep júrgende ómirdiń qalaı ótkenin bilmeı qalasyń. Ondaı jandarǵa baqyt jolamaıdy. Al, ońaıynan kelip, ońynan týyp jatqannyń bári baqyt emes. Baqytty aldap-arbap qolǵa túsire almaısyń. О́ıtkeni, “baqyt” – basqa qonatyn baq. Ádildik áfsanasy Aty álemge áıgili 27 memleketti baǵyndyrǵan Ámir Temir ákimdikke ádil, aqyldy, epshil, kópshil adamdy qoıǵan. Sonda uly qolbasshydan bir qarııa surapty deıdi. “Qalaısha ádildikti aqyldyń aldyna qoıdyńyz uly ámirshim”, – dep. “Meniń kózime álemdi ustap turǵan – ádildik sııaqty. Ádil adamda qashan da aqyl bolady, al aqyldy degen adamda ádildik bola bermeıdi”, – degen eken patsha. Sonda qalaı, ádildigi joqtyń aqyly joq, aqyly joqtyń namysy joq pa? Al namysy joq elin-jerin súı­meıdi degen sóz be? Oılanaıyq. Qoıshybek TOQTAMYSULY, Uly Otan soǵysynyń ardageri. JEZQAZǴAN.