Álen Jeńishanuly – Shyńjań qazaqtarynyń, sonyń ishinde Altaı qazaqtarynyń tarıhyndaǵy aıtýly tulǵa. Onyń kim ekenin bilý úshin sózdi arǵy ata-babasynan bastaǵan jón. Arǵy atasy – ataqty Ábilpeıiz han. Ábilpeıizdiń 8 uly bolǵan deıdi. Sonyń biri Kógedaıdan Álenge deıingi urpaq jáne bılik jalǵastyrǵandar: Kógedaı Ábilpeıizuly (1785-1823), Ajy (Ádilǵazy) Kógedaıuly (1823-1868), Qasymhan Ajyuly (1868-1890), Jeńishan Qasymhanuly (1890-1912), Álen Jeńishanuly (1889-1961). Álen Altaı qazaqtarynyń aǵartý tarıhyndaǵy biregeı tulǵa sanalatyn Sháriphan Kógedaevtyń bir áke, bólek shesheden týǵan aǵasy.
Jeńishannyń usynysymen 1913 jyly bas knıazdik orynǵa Álen otyrdy. Ol sol jyly 23 jasta edi. Sınhaı tóńkerisinen soń Qytaı respýblıka bolyp jarııalanyp, jańa úkimet quryldy. Jańa úkimettiń tuńǵysh quryltaıyna Altaı qazaqtaryna jańa úkimet syılaǵan shen men onyń kúmis tańbasy, mansap kıimi Álenge tıip, qazaqtarǵa qaıta berilgen birden-bir ýańdyq (knıazdik) ol jaqtaǵy jurtty erekshe serpiltedi. Buǵan alaqaılap qýanǵan Altaı qazaqtary 1915 jyly Sarshoqy jaılaýynda on eki qanat aq ordany at ústinde júrip tigip, ulan-asyr toı jasaıdy. Sodan bastap Sarshoqy «Álen ýań shoqysy» dep atalyp ketedi.
Jeńishannyń bes uly jastaıynan medreseden bilim alyp, dinı tálimmen qosa esep, tarıh pánderin de oqıdy. Medresede ulty tatar Aqshorın molda men Bilál haziret sabaq beredi. Bilál qazaq tiline qosa orys, arab tilderine jetik bolǵan adam desedi. Jastaıynan óte talapty bolyp ósken Álen ákesi Jeńishannyń hatshysy Ábetaıdyń qasynda kómekshi bola júrip, kóp nárse úırenedi. Ulynyń osy qasıetin unatqan Jeńishan keıin kele joǵaryda aıtqanymyzdaı, ony óz ornyna usynady.
Álen bılik basyna otyrǵan kez Altaı tarıhynyń almaǵaıyp kezeńi edi. 1912 jyly Mońǵolııa Jypsyn Danba Man-Sın ımperııasynan qol úzip, táýelsizdik jarııalaǵan soń, 1913 jyly biraz áskerimen Altaıǵa basyp kiredi. Biraq Ile general-gýbernatory 10 batalon ásker shyǵaryp, olardyń betin qaıtarady. Keıin Pekın úkimeti Altaı aımaǵyn Sın ımperııasy tusyndaǵy mártebesin qaıtaryp Shyńjań ólkesiniń quramyna biriktirdi.
Arada kóp ótpeı, 1921 jyldyń kókteminde Altaıdy Reseıden kelgen general-leıtenant A.S.Bakıch bastaǵan aqtar qoly basyp aldy. Altaı aımaǵynyń Úrimjiden taǵaıyndalǵan ókili Chjoý Ýsýe óz-ózin mert etedi. Osyndaı qysyltaıań ýaqytta Álen men Qanapııa sekildi el aǵalary A.S.Bakıchpen betpe-bet otyryp sóılesip, olar talap etken at-kólik, azyq-túlikti múmkindiginshe taýyp berip, tezirek ketip qalýǵa kóndiredi. Álen men Qanapııanyń aqyl, parasaty Bakıchtiń asý bekimeı turyp Altaı taýynan asyp Mońǵolııaǵa ótýine jol ashady. Osydan soń Shyńjań ólkesiniń basshysy Iаn Szensın Álen men Qanapııany shaqyryp, shekaraly aımaqty qorǵaýdaǵy erligi úshin mártebesi bıik ataq berip, aılyq jalaqysyn joǵary dárejeliler qataryna jetkizedi. Sondaı-aq Álenge Tarbaǵataı aımaǵynyń Muztaýdan Altaı jaılaýyndaǵy Aqtaýǵa deıingi aralyqtaǵy Keńes Odaǵymen shektesetin jelisin kúzetýdi mindetteıdi. Ol úshin 300 áskerdiń qarý-jaraǵy men at-azyǵyn berdi. Álen Jeńishanuly Altaıǵa qaıtyp kelgen soń, Nazarbek Dámejanulyn komandırlikke usynyp, bekittirip alady. 1933 jyly Ma degen dúngen qosyndary Sınhaı, Gansý jáne Shyńjańdy biriktirip, Qytaıda musylman memleketin quramyz degen jeleýmen Altaı aımaǵyn basyp aldy. Osy kezde Álen inisi Sháriphan Kógedaevpen birigip, dúngen qolyna batyl qarsy turyp, olardy sol jyldyń kúzinde Altaıdan qýyp shyǵady. Sóıtip, elin de, jerin de qorǵap qalady.
1933 jyly Shyńjańdaǵy bılik basyna kelgen Shen Shısaı Álenniń inisi Sháriphandy Altaı aımaǵynyń basshysy ári shekara garnızonynyń qolbasshysy etip belgiledi. Sháriphan bılik basyna shyǵysymen, Keńes Odaǵyndaǵy qýǵyn-súrginnen boı tasalap barǵan Ábdikerim Erejepuly sekildi alashshyl azamattardyń kómegimen Altaıdyń oqý-aǵartý jáne mádenı isterin damytýǵa bel sheshe kirisedi. Jańasha mektepter ashyp, Keńes Odaǵynan baspa mashınasyn kirgizip, qazaq tilinde gazet-jýrnal shyǵarady. Jańa úkimet jaǵdaıynda Álen inisi Sháriphannyń qyzmetin batyl qoldap, óz qarajatyna Jemeneı aýdanynyń Tosty degen jerinde alty bólmeli mektep saldyryp, qazaq balalarynyń jańasha bilim alýyna jaǵdaı jasaıdy. Osy tusta Alashtyń oqyǵan azamattarynyń Qytaı qazaqtarynyń arasyna baryp panalaýy Shen Shısaı men Keńes Odaǵynyń ondaǵy qazaqtarǵa degen kúdigin kúsheıtedi. Tutas ult ókilderin «Japon ımperıalızmine berilgen», al Sháriphandy «Altaı aımaǵyn Shyńjańnan bólip áketpekshi» dep kinálaıdy. Qazaqtar arasynda jappaı qarý jınaý naýqanyn bastady. Osy kezde Álen de senimsizder qataryna ilinip, 1939 jyly qyrkúıek aıynda Úrimjide ótken «úsh ult quryltaıyna» ókil retinde shaqyrylyp, birden túrmege toǵytylady. Sodan 1944 jyly Shen Shısaı ishkerige ketip, Shyńjańda Gomından bıligi ornaǵannan keıin túrmeden bosap shyǵady. Bul kezde onyń otbasy da Úrimji túrmesinde qamaýda bolatyn. Al inisi Sháriphan 1940 jyly Shen Shısaı jendetteri tarapynan azaptap óltirilgen edi.
Gomındanshyldar 1945 jyly naýryz aıynda Álendi Altaıdyń orynbasar basshylyǵyna jáne Ospan batyr bastaǵan kóterilisshilerge úgit-nasıhat aıtýshylar qatarynda Sarsúmbege jiberdi. Bul kezde jaǵdaı shynymen qıyn edi. Quljada Shyǵys Túrkistan úkimeti qurylyp, Gomındanǵa qarsy 30 myń ulttyq ásker jasaqtalyp qoıǵan bolatyn. Onyń ústine Ospan batyr, Dálelhan Súgirbaev bastaǵan qarýly kúshter Altaıdyń Kóktoǵaı, Shińgil aýdandaryn basyp alyp, endi aımaq ortalyǵy Sarsúmbeni alýǵa daıyndalyp jatqan.
Álen Altaıǵa orynbasar basshy bolyp kelgenimen, mandytyp esh qyzmet isteı almady. О́ıtkeni, Gomındanshyldar aýdan ortalyqtarynda ǵana qalyp, turǵylyqty qazaqtar tutastaı kóterisshiler jaǵyna ótip ketken edi. Quljadan kele jatqan ulttyq ásker bólimderi men О́r Altaıdaǵy Ospan qoly Sarsúmbege jaqyndap qalǵan kezde Gomından úkimeti Álen men orynbasar basshynyń biri Janymhandy ushaqpen Úrimjige qaıtaryp alyp, Álendi ólkelik qurylys departamenti bastyǵynyń orynbasary etip taǵaıyndaıdy. Biraq Álen densaýlyq jaǵdaıyn syltaýratyp bul qyzmetten bas tartady. Budan keıin Álenniń saıası qyzmetin onyń áıeli Qadısha hanym jalǵastyrady. Keńes Odaǵynyń kómegimen Qytaı áskeri Shyńjańǵa kirer qarsańynda, Álen Gomındanshyldardyń Burhan Shahıdı bastaǵan beıbit berilýshiler tobynda Úrimjide qalyp qoıady.
Kommýnıstik Qytaı úkimeti ornaǵannan keıin, Álen Shyńjań-uıǵyr avtonomııaly ólkelik saıası máslıhat keńesiniń turaqty múshesi, halyq úkimetiniń keńesshisi degen laýazym berilip, aımaq basshysy dárejesinde mámile jasaldy. Aı saıyn 280 ıýan eńbekaqy berilip turdy. Bul oǵan kórsetilgen úlken qurmet edi. 1961 jyly Álen ómirden ozǵan soń, onyń eńbekaqysy toqtatylmaı, áıeli Qadısha hanymǵa berilip otyrdy.
Ádette Álen týraly sóz bolǵanda, onyń qudaı qosqan qosaǵy Qadısha Mamyrbekqyzy týraly aıtpaı ketý múmkin emes. Álen ekeýi 1910 jyly nekege turǵan.
Alda aıtqanymyzdaı, Gomından úkimeti Álendi Altaıǵa orynbasar basshy etip jibergende Qadıshany da Úrimji aımaǵyna qarasty qazaqtarǵa úgit-nasıhat aıtýǵa attandyrady. Sol saparynda ol azyp-tozǵan qazaqtarǵa pana bolyp, talaı adamǵa qoldan kelgen kómegin jasaıdy. Qytaı ulyqtary men baılary túrli joldarmen, ishki esebimen jıyp-terip kelgen qazaq balalaryn aqyl, aılasyn teń ustap otbasyna qaıtaryp otyrady. 1945 jyly Gomından «Veısın» as ónimder kompanııasyn qaıta qurǵanda, Qadısha hanym dırektorlar keńesiniń músheligine belgilenip, artynan dırektorlar keńesiniń orynbasary, bas alqalyǵyna taǵaıyndalady. 1946 jyly Gomındannyń Shyńjań ólkelik partııa komıtetiniń bıýro músheligine saılanady. 1946 jyly 8 maýsymda Gomından úkimeti Úrimji aımaǵynyń basshysy, qosymsha bas shtabqa qolbasshy bolyp taǵaıyndalady. 1946 jyly shildede Shyńjań ólkelik koalısııalyq úkimet qurylǵannan keıin, qarasha aıynda Nankınde ótken Gomından úkimetiniń uly quryltaıyna shaqyrtý alyp, Shyńjań ókili retinde eldiń jańa konstıtýsııasyn talqylaýǵa qatysady. Bas-aıaǵy 40 kúnge sozylǵan quryltaıda el prezıdenti Chan Kaıshı men áıeli Sýn Meılın qazaq qyzy Qadıshany (Qadýandy) eki ret qabyldaıdy. Sonymen qatar, Qadısha Sýn Meılın basqaratyn áıelder máselesi jónindegi konferensııada Shyńjań áıelderi atynan baıandama jasaıdy.
1947 jyly aqpanda Shyǵys Túrkistan úkimetin qoldaýshylar Úrimjide májilis ashyp, Qadıshany basshylyqtan alyp tastaýdy talap etedi. Biraq 1948 jyly Úrimjide ótken halyqtyq saılaýda Qadısha aımaq basshysy jáne general-maıor shenimen aımaqty qorǵaý garnızonynyń bas qolbasshysy bolyp taǵaıyndalady. Ol jańa úkimet qurylǵannan keıin de, 1951 jyldyń sońyna deıin Úrimji aımaǵynyń basshysy qyzmetin jalǵastyrady. Biraq bir kezderi Qytaıda oryn alǵan maoıstik asyra silteýshilik kezinde Gomındanǵa qyzmet etkeni oǵan úlken aıyp bolyp taǵylady. Saıası qýǵyn-súrginge jáne eldegi bassyzdyqqa shydamaǵan Qadısha 1963 jyly júrek talmasynan qaıtys bolady. Olardyń kindiginen Dálelhan, Zakıhan, Mellathan jáne Batýhan degen uldary ósip, óndi.
Qorytyp aıtqanda, Álen Sınhaı tóńkerisinen keıin qytaı qazaqtary arasynda asa úlken qaıratker dep tanylyp, halqyna adal qyzmet etse, áıeli Qadısha Gomından úkimetiniń jańa konstıtýsııasyn jasaýǵa qazaq halqy atynan qatysqan jalǵyz bir ókil jáne qazaq áıelderinen shyqqan birinshi basshy, birinshi general-maıor retinde tarıhta qaldy. Ekeýi de bastaryna qandaı kún týsa da, qıyn-qystaý kezderde de qazaǵyna qoldan kelgen qaıyryn aıamady. Búgingi urpaq eske alýǵa tatıtyn sheteldegi qazaq dıasporasynan shyqqan biregeı tulǵalar edi deýge ábden bolady.
Tursynhan ZÁKENULY,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.
* Ortada turǵan Qadısha Mamyrbekqyzy.
* Álen Jeńishanuly.
