BOZDAQTAR

(JALǴASY. BASY) Brıgadanyń Velıkıe Lýkı urysynda da joly bolmady. Polkovnık Voronkov óz brıgadasyn jumǵan judyryqtaı tegeýrindi kúsh etip ustaımyn degenimen, oǵan erik berilmedi. Armııa basshylyǵy ulttyq brıgadanyń butyn-but, qolyn-qol etip, bólshektep jiberdi. Artdıvı­zı­on men mındıvızıondy ózi teńdes 47-atqyshtar brıgadasyna bólip berdi. Batalondardy bólshektep, 257 jáne 32-dıvızııalarǵa jiberdi. Olar: “Baıdyń malyn aıama...” degendeı, “bóten” brıga­danyń adamdaryn eń qaýipti ýchas­tokterge saldy – qaladaǵy garnızondy qutqaryp alý úshin jóńkilip kele jatqan jaý tank­teriniń aldyna tosty. 100-brıgadanyń úshinshi batareıasy sol shaıqasta mert boldy. Aq qar, kók muzda shabýyl­shy­lardyń aldyna baryp jaıǵasqan jaıaý ásker shegedeı bolyp qatyp qalǵan jerdi qazyp, ózderine okop jasaı almaı, qar­dan soǵylǵan aq qalanyń irgesinde jat­ty. Jaý kókten bombalap, jerden atqy­lap shabýylǵa shyqqanda qorǵansyz ashyq alańda jatqan jaıaý ásker olarǵa tó­tep bere almady. Qalaǵa qaraı she­gi­ný­ge májbúr boldy. Shegingen soldat­tardy tankterden sýmańdaı atylǵan qy­zyl oqtar qýalady. 100-brıgadanyń ar­tyn­da buryn okop qazyp, irge teýip, beki­nip jatqan basqa dıvızııalardyń jaý­yngerleri jaý tankterin qalaǵa kirgizbedi. Minekı, brıgadanyń sol surapyldan tiri qalǵandary urystan shyǵyp, Mılolıýb, Belkovo, Novoe Pershıno derevnıalaryna ornalasyp jatyr. Brıgada shtaby Pershınoda. Osy jerde brıgadaǵa eki-úsh ret tolyqtyrýǵa kelgen jańa jaýyngerler qosyldy. Fevral aıynyń aıaǵynda brıgadanyń qatary tolyǵyp, ondaǵy jaýyngerlerdiń jalpy sany 3579 adamǵa jetti. Fevral aıynyń aıaǵynda 3-ekpindi armııanyń shtabynan brıgadany qysqartylǵan shtatqa kóshirý týraly buıryq keldi. Endi brıgadada buryn­ǵydaı tórt batalon emes, úsh atqyshtar batalony ǵana bolatyn boldy. Avto­matshylar batalony men pýlemet ba­talo­ny jáne bar. Árıne, mundaı úsh at­qyshtar batalonynan turatyn brıgadaǵa soǵys ýaqyty kezinde 3,5 myńnan asa adamǵa ıe bolý da az kúsh emes. Meniń birinshi zeńbirek raschetim 9 qańtarda tegis qaza bolyp, odan jalǵyz ózim ǵana qatarda qaldym. Odan keıin ıe bolǵan ekinshi raschetimdegi adamdar da jaralanyp, oqqa ushyp, tek zatvor ashý­shy Rızýan Qalıev ekeýmiz ǵana Velıkıe Lýkıden aman shyqtyq. Meniń sol jaq qolymnyń saýsaǵyna túsken jeńil jara qaraqotyrlanyp, jazyla bastaǵan bolatyn. Brıgadany tolyqtyrýǵa kelgen jańa adamdardan meniń raschetime de jaýyngerler berildi. Olar: Ivan Shevy­rev, Sergeı Shestakov, Aleksandr Odı­nokov, Vasılıı Chıjov, Serafım Spı­rıdonov, Kırıll Krashenınıkov, Seıit­qalı Tasbaev, Petre Sarezaný bolatyn. Sońǵy úsheýi at aıdaýshylar da, ózgeleri ognevıkter edi. Bularǵa meniń ózim men sońǵy kúnderde zeńbirek kózdeýshisi ma­man­dyǵyn meńgerip alǵan Qalıevti qos­saq: barlyǵy on adam – jeteýi raschet, úsheýi at aıdaýshylar. Bular artıl­le­rııaǵa jiberilgenimen, onyń ne ekenin múlde bilmeıtin adamdar edi. Men olarǵa zeńbirektiń barlyq bólshekterin kórsetip, ony qalaı kózdep atý, kútý jumystarymen tanystyra bastadym. Buryn, Almatyda jasaqtalǵan raschet adamdary 18-19 jastaǵy, saýatty, orta bilimdi qazaq jastary edi. Olar yqylasty, uǵymtal bolatyn. Al myna raschet ár ulttan quralǵan, kópshiligi qartań adamdar bolyp shyqty. Birde-biri buryn áskerde bolmaǵan. Shestakov pen Tasbaev túrmeden kelgen, tentek, al Shevyrev buryn kolhoz predsedateli bolǵan, óz aıtqanynan basqaǵa kónbeıtin adam bolyp shyqty. Men ózimniń pedagogtyq, komandırlik tájirıbemdi jumsap, olarmen aıanbaı jumys istep, jańa raschetti de dıvızıonnyń aldyńǵy qataryna shyǵardym. 1942 jyldyń qaqaǵan qysy men aqyrǵan aıazy ótip, 1943 jyldyń kóktemi bastaldy. Alyp dala ıyǵyndaǵy aq ton setinep, taý, dóńesterdiń kúngeıi qaraı­yp, tóbeleri tesile bastady. Kóktem kú­ni­niń qýatymen siresip jatqan bulaq­tarǵa jan kirip, qar astymen jybyrlaı aǵyp, yldıǵa qaraı enteleı júgirdi. Naýryz aıynyń ortasynan aýa 76-artdıvızıonnyń adam quramy Stýpıno bıiginiń eteginde batareıa-batareıa bolyp sapqa tizildi. Brıgada komandıri polkov­nık Moreskıı, komandırdiń saıası ju­mys jónindegi orynbasary podpolkov­nık Báıishev, shtab bastyǵy maıor Mos­tovoı, taǵy basqa adamdar keldi. Brıgada komandıri artıllerııa dıvı­zıonynyń jaýyngerlerimen júzdesip, tanysýǵa kelgen eken. Áskerı rásim boıynsha dıvızıon komandıri maıor Sahonniń raportyn qabyldap, soldat­tar­men sálemdeskennen keıin kombrıg Moreskıı sóz bastady. – Jigitter! Meni sizderge maıdan komandovanıesi jiberdi. 100-brıgadaǵa bar, eger qabyldasa ondaǵy jigitterge aǵa bol. Aǵa ǵana emes, ár soldatqa áke bolý­ǵa tyrys. Al, jigitter qabyldamasa, ár soldatqa áke bola almasań, onda qula­ǵyń­nan súırep keri qaıtaryp alamyz, – dedi. Osylaı dep uzyn boıly, qyzyl shyraıly polkovnık oń qolyn kóterip, qulaǵyn ustady da, ózin ózi qulaǵynan súıregendeı belgi jasap, qolyn ıirilip turǵan dóńgelek saptyń qaqpa tárizdes ashyq jaǵyna qaraı nusqady. Polkov­nık­tiń bul qımylyna sapta turǵan sol­dattar ún shyǵarmaı, myrs etip kúlisip qaldy. Sodan soń polkovnık sózin ilgeri qaraı jalǵap, qysqasha ómirbaıanyn aıtty. Anatolıı Aleksandrovıch Moreskıı 1900 jyly О́zbekstannyń Ferǵana qalasynda týǵan eken. Tashkenttegi qu­rylys tehnıkýmynda oqyǵan. 1919 jyl­dan bastap 1930 jylǵa deıin Qyzyl Ar­mııa­da qyzmet etken. Aza­mat soǵysyna qatysqan: Zakaspıı, Buhara, Hıýa jáne Ferǵana maıdandarynda qa­tar­daǵy qyzylásker bolyp, basma­shy­larǵa qarsy kúresken. 1930 jyly Al­ma­tyǵa kóship kelip, Qazaq SSR Jer halyq komıssa­rıa­tynda 1943 jylǵa deıin qyz­met et­ken. 1933 jyly armııaǵa shaqy­rylyp, 1935 jylǵa deıin Habarovskidegi 55-derbes batalonda rota komandıri bolǵan. Odan Qazaqstanǵa qaıtyp kelip, Jer halyq komıssarıatynda qaıtadan qyzmet etken. 1939 jyldan 1941 jyldyń qazan aıyna deıin Almatydaǵy Stalın qalalyq-aýdandyq voenkomatynda áskerı komıssar bolǵan. Osylardy aıtyp keldi de, polkovnık jymıyp kúldi. – Al endi, meniń sizderge taǵy bir jaqynshylyǵymdy aıtyp, maqtanaıyn, – dedi ol sodan soń. – Áıelim Alma­ty­nyń qyzy, sizderdiń apalaryńyz. Úıim Almatyda. Onda Lıýdmıla, Vık­torııa, Nına degen úsh qyzym bar. Soǵys bitkennen keıin, amanshylyq bolsa, men de sizdermen birge Almatyda turatyn bolamyn. Eger osy jigitterdiń bir-ekeýi­niń meniń qyzdaryma kózi túsetin bolsa, úlken qyzym on altyda, kishi qyzym áli jas, onda qudalaryn jibere bersin. Men sizder sııaqty qyran jigitterge qyzda­rymdy qýana uzatatyn bolamyn. Jigitter yqylastana dý kúldi. Pol­kov­nık te kúlimdep, oń qolyn joǵary bir kóterip qoıdy da, sózin qaıta jalǵady. – Árıne, bunyń bári soǵys bitken­nen keıin bolatyn sharýa. Men sizder kúl­sin dep aıtyp turmyn. О́ıtkeni, feld­marshal Aleksandr Sývorov: “Sol­dattarymnyń bir kúlgeni myń dildadan qymbat”, – degen. Biz eń aldymen jeńiske jetýimiz qajet. Ol úshin aldymen ne kerek? Birinshi – temirdeı tártip kerek. Ekinshi – ár soldattyń óz qarýyn bes saýsaǵyndaı bilýi qajet. Sonymen birge, úshinshi – jaýyn­gerdiń júreginde ottaı ystyq otanshyldyq sezim, ıaǵnı patrıotızm bolýy shart. Mine, osy úsh qýatty qarýǵa: temirdeı tártip, áskerı bilim jáne jalyndy patrıotızm – osy úsheýine ıe bolǵan jaýynger jaýynan jeńilmeıdi, jaýdy jeńbeı jáne qoımaıdy. Máselen, myna qarýdy bilmeseń, – polkovnık belindegi pıstolettiń qabyn túrtti, – bir qadam at­tap basa almaısyń. Al bizdiń fashıs­terden jerimizdi tazartý úshin talaı myń qadam ilgeri basýymyz kerek. Temir qarýdy tán ıgeredi. Aıtaıyq: qol ony kóteredi, kóz – nysanany kórsetedi, saý­saq – shúrippeni basady. Al tánge buı­ryq beretin myna júrek, – polkov­nık suq saýsaǵymen keýdesin túrtkiledi, – jan ǵoı. Soldattyń jany men tániniń qımylyn úılestiretin ne? Ol – tártip. – Komandır endi malaqaıynyń mańdaıynan túrtti. – Tártiptilik osy bastan shyǵady. Túsinikti me, joldastar? – Túsinikti, – dep daýystady saptaǵy soldattar. – Túsinikti bolsa sizderdiń qolda­ryńyzǵa eń kúshti soǵys qarýy berilgen. Onyń aty – artıllerııa! Artıllerııa – soǵys táńirisi degen qanatty sóz taǵy bar. Artıllerııa tetigi kóp, “tili” bólek qarý. Sondyqtan da sizder sııaqty eń saýatty, bilimdi jigitter jiberilip otyr. Keshegi Velıkıe Lýkı shaıqasynda siz­derdiń jaýynger joldastaryńyz bolǵan Bımurzın 5 tankty, Ernazarov 3 tankty joıdy. Bul – úlken erlik. Olardy naǵyz batyr deýge bolady. Al olar bul jeńiske qalaı jetti? Boıla­rynda joǵaryda aıtylǵan úsh qasıet bolǵandyqtan jetti. Men sizderdiń bár­le­rińizdi solardaı bilimdi, tártipti, pat­rıot bolýǵa shaqy­ramyn. Dıvızıonǵa ja­ńa kelgen joldas­tar sizder erlikti, eń­bek­shildikti, patrıot­tyqty brıgada arda­ger­leri – saqa sol­dattardan úırenińiz­der. Olar qastaryńda tur. Olar sizder úshin úlken mektep. Al ta­laı urystarǵa qatysqan tarlan sol­dattar, sizder, óz bilim­derińizdi jańadan kelgen jigitterge úıretińizder. Olar sizderdiń shákirtterińiz. Minekı, meniń sizderge ózimdi tanys­tyrý úshin aıtar sózderim, qysqasha ómir­baıanym osy. Osy ómirbaıanmen meni ózderińizdiń áskerı semıalaryńyzǵa qabyldaısyz ba, joldastar? – Qabyldaımyz! – dedi jaýyngerler kóńildene ún qatyp. – Qabyldasańyzdar: búginnen bastap meni brıgadanyń komandıri dep esep­teńizder. – Esepteımiz! – Onda men sizderdiń úlkenderińe – aǵa, kishilerińe – áke bolýǵa tyrysaıyn. Al sizder meniń Otan atynan beretin buıryqtarymdy buljytpaı oryndaýǵa tyrysyńyzdar. Sóıtip, bárimiz birlesip dańqty 8-gvardııalyq dıvızııa sekildi 100-brıgadanyń ataǵyn álemge tany­taı­yq. Osylaısha, bul eki quramanyń aty bizdiń áskerı tarıhymyzdyń aspanynda Aı men Sholpandaı bop jarqyrasyn! Osy kezde polkovnıkten keıinirek turǵan Báıishev daýysyn sál kótere sóı­lep, komandırdiń sózine sóz jalǵap jiberdi. – Tarıhta qazaq halqynyń Aıman men Sholpan degen ataqty eki qyzy bolǵan. Ekeýi de aqyldy, sulý qyzdar eken. Olar týraly ataqty jazýshymyz Muhtar Áýezov “Aıman-Sholpan” degen pesa jazǵan. Biz maıdanǵa attanarda teatr sol pesany 100-brıgadaǵa ákelip kór­setken bolatyn. 316-atqyshtar dıvı­zııasy maıdanǵa attanarda da jaýyn­ger­lerge sol pesa kórsetilgen eken. Onda Almatyda qalalyq-aýdandyq voenkomat­tyń bastyǵy bolǵan Anatolıı Aleksan­dro­vıch general Ivan Vasılevıch Pan­fılovtyń qasynda otyryp, sol pesany birge tamashalaǵan eken. Polkovnık 8-gvardııalyq dıvızııa men 100-brıgada áskerı tarıhymyzdyń Aımany men Sholpany bolsyn dep, sony megzep aıtyp otyr, jigitter! Podpolkovnık Báıishev osylaı dep sózin bitirgende sapta turǵan qazaq jigitteri bir aýyzdan: – Ýra! – dep aıqaılap jiberdi. Polkovnık artıllerıst jigitterge qazaqsha ıshara jasap, sol qolymen keýdesin basyp, basyn ıdi. – Endi sizderdi ózimniń orynbasar­larymmen tanystyrýǵa ruqsat etińizder, – podpolkovnık Báıishev, – kombrıg – art jaǵyna qaraı buryldy. Báıishev eki attap, komandırdiń qasyna kelip turdy. Polkovnık qaıtadan sózin jalǵady. – Bul kisini bárińiz de, bilesizder, árıne. – Bilemiz, – desti árkimder ár jerden. – Minekı, joldastar, sizdermen biz tanysyp boldyq, – dedi polkovnık Mo­reskıı. – Al biz sizdermen tek qana tanysý úshin kelgenimiz joq. Odan basqa da sharýamyz bar. Endi soǵan kósheıik. Osylaı dep ol art jaǵynda turǵan shtab bastyǵyna qaraı buryldy. Maıor Mostovoı: “Men ázirmin”, – degendeı basyn ızedi. Sodan keıin polkovnık planshetin ashyp, odan bir japyraq qaǵaz aldy da, sonyń betine anda-sanda qarap qoıyp, qaıtadan sóılep ketti. – О́tken jyly 25 qarashada alǵashqy urysqa kirgen brıgada kúni keshege – qańtardyń aıaǵyna deıin bel sheshpesten urysta boldy. Brıgadanyń bul urysta­ryn eki merzimge bólip, Molodoı Týd urystary jáne Velıkıe Lýkı shaıqas­tary dep ataýymyzǵa bolady. Osy shaıqasta brıgadanyń qoly jetken tabystar qandaı? Men sizderge qysqasha sony baıandap bereıin. 39-armııanyń qaramaǵynda bolǵan alǵashqy urystarǵa 2 jeltoqsanǵa deıin brıgada nemis fa­shıs­terinen Kalınıno, Berezka, Tolka­chevo, Troınıa, Medvejevka, Bol­shoe Prıvole, Vasılevskoe sııaqty 20 shaq­ty derevnıany azat etti. Munyń ishinde aýdan ortalyǵy Molodoı Týd qalashyǵy jáne bar. Al odan keıingi 3-ekpindi armııanyń qaramaǵynda bolǵan Velıkıe Lýkı urystarynda bizdiń 100-atqyshtar brıgadasy nemisterdiń 32 tan­kin qı­ratty, 400-deı adamdy tutqynǵa aldy, júzdegen gıtlershilerdi joıdy. Minekı, osy eki urysta brı­gadanyń talaı jaý­yngerleri ózderiniń eren eńbekterimen kózge tústi. Mine, búgin siz­derge kimniń qandaı Otan nagradalaryna ıe bolǵandaryn aıtyp, qatarda qalǵan tiri jaýyngerlerge sol nagradalaryn tapsyrýǵa keldik. Ekinshi sharýamyz osy. Endi brıgadanyń jańa shtab bastyǵy maıor Mostovoı joldas sizderge armııa qolbasshysynyń osyǵan baılanysty buıryqtaryn oqyp beredi. Ivan Marty­novıch, ilgeri shyǵyńyz, – dep polkovnık shtab bastyǵyna ıek qaqty. Shtab bastyǵy alǵa shyǵyp, daýysyn kenep, planshetinen alǵan qaǵazdardyń birine úńilip, oqı bastady. Onda kishi leıtenanttar Qajym Kóshekov pen Ábdirahman Bımurzınniń I- dárejeli Otan soǵysy ordenimen, qyzyl­ásker Muqan Omarbaev pen serjant Rymbek Baıseıitov jáne leıtenant Mátin Qusaıynov II-dárejeli Otan soǵysy ordenimen nagradtalǵany aıtylypty. Buıryqty oqyp bolǵannan keıin maıor burylyp, art jaǵyna qarady. Taqaýda turǵan podpol­kovnık Báıi­shevtiń atqosshysy (ordınares) serjant Saǵyntaı Kerimqulovty ymdap ilgeri sha­qyr­dy. Saǵyntaı asty sý bop, ústi erip jatqan jumsaq qardy keń qonyshty kerzi etigimen shal­pyl­data basyp, odyrańdaı adymdap, komandırdiń art jaǵyna baryp toqtady da, jalma-jan janyn­daǵy jalbańdaǵan úlken sómkesin ashyp, aqtara bastady. Odan kish­kentaı úsh qorapty alyp, syrtyndaǵy jazýlaryn syǵalap oqýǵa kiristi. Osy kezde brıgada komandıriniń ymdaýymen maıor Sahon sapqa qarap ún qatty. – Leıtenant Qusaıynov! – Men. – Alǵa shyǵyńyz! – Serjant Baıseıitov! – Men. – Alǵa shyǵyńyz! – Qyzylásker Omarbaev! – Men. – Ilgeri kelińiz! Atalǵan úsh adam saptan shyǵyp, komandırdiń qarsysyna kelip turdy. Brıgada komandıri Saǵyntaıdyń qo­ly­nan alyp, olardyń keýdesine buı­ryq­ta atalǵan ordenderin taǵyp berdi. Sodan soń úsheýiniń kezek-kezek qolyn qysty. – Sovet Odaǵyna qyzmet etemiz! – dep olar sańq etip, qosyla ún qatty da, saptaǵy oryndaryna baryp turdy. Budan keıin maıor Mostovoı úshinshi buıryqty oqýǵa kiristi. Bul brıgada komandıriniń óz buıryǵy eken. Ol buıryq boıynsha osy dıvızıonnyń baılanysshysy qyzylásker Baıdashev Ýalhan “Jaýyngerlik eńbegi úshin”, zeńbirek komandıri men “Batyrlyǵy úshin” medalimen nagradtaldym. Biz ekeýmiz de sap aldyna shaqyryldyq. – Sizdiń medalińizdiń betinde tan­kiniń bederi bar eken, – dedi polkovnık medalǵa bir, meniń betime bir qarap. – Bul siz tankten de taımaıtyn batyr jigit degen sóz. Solaı ǵoı? Men jymıdym da, ún-túnsiz tura berdim. – Bizdiń mıssııamyz osymen aıaq­tal­dy dep esepteıik, joldas­tar, dedi ko­mandır. – Qaza bolǵan jaýyn­gerlerdiń ordenderi olar­dyń úıle­rine jiberiledi. Otan so­ǵysy orde­niniń Erejesinde solaı delingen. – Osy kezde maıor Mostovoı pol­kov­nıktiń qolyna taǵy bir qa­ǵaz usyndy. Kombrıg ony kózimen sholyp ótti de, sózin qaıtadan jalǵady. – Keshe armııa qolbas­shysynan taǵy bir buıryq keldi. Ol qolyndaǵy qaǵazdy joǵary kóterdi. – Bul buıryq boıynsha bizdiń 100-derbes atqyshtar brı­gadasy búginnen bastap 3-ekpindi armııa qolbasshysynyń re­zervi bolady. Qolbasshynyń rezervi eń qıyn jaǵdaıda iske qosylady, – belgili bir baǵytta urys júrgizip jatqan qura­manyń qýatyn artty­rý úshin jiberiledi. Sóıtip, onyń aldyna qoıylǵan jaý­­yngerlik tapsyrmany oıda­ǵydaı oryn­daýy­na kómektesedi. Armııa qol­basshy­nyń, sol sııaqty dıvızııa komandıriniń rezervine eń ójet qurama nemese batalon qabyldanady. Endeshe bul bizdiń brıgada jaýyngerlerine júktelip otyrǵan úlken senim. Keshe, Moskvany fashısterden qorǵaý kezinde, keıinnen 8-gvardııalyq dıvızııa atalǵan almatylyq 316-atqysh­tar dıvı­zııasy da general-leıtenant Rokos­sov­skııdiń 16-armııa­synyń rezervi bolǵan! – Ýra! – dep qaldy jigitter osy tusta taǵy bir marqaıyp. – Al joldastar, endi bizge qandaı suraqtaryńyz bar? Polkovnık dóńgelene tizilip, sapta turǵan soldattar qataryn ol sheti men bul shetine deıin sholyp ótti. – Joq. – Suraq joq, – desti saptaǵylar. Budan keıin men 1943 jylǵy Nevel operasııasyna qatystym. Kalının maı­danynyń oń jaq qanatyndaǵy áskerler 6-10 qazan aralyǵynda Nevel qalasyn jaýdan azat etý shabýylyn jasadyq. Operasııa kezinde toǵyz joldyń tora­by bolyp, nemisterdiń “Soltústik” jáne “Ortalyq” atalatyn grýppırov­kalaryn bir-birimen tyǵyz baılanys­ty­ryp otyrǵan Nevel qalasyn azat etip, Sovet Armııasynyń aldaǵy Belorýssııa jáne Prıbaltıka shabýyldaryna negiz jasadyq. 1943 jyldyń mamyr aıynda, biz qor­ǵanysta turǵan kezde, brıgada ko­man­dıriniń jaýyngerlik jumys jónindegi orynbasary bolyp, podpolkovnık Ábil­qaıyr Baımoldın keldi. Baımoldınniń bizge kelýi erekshe oqıǵa boldy. Ol óte ultjandy, jigerli, jalyndy azamat edi. Bul azamat kelgennen keıin brıgadada qalǵan azdaǵan qazaq jigitte­riniń eńsesi kóterilip qaldy. Ol Máskeý­degi V.I.Lenın atyndaǵy saıası akade­mııa­ny bitirgen alǵashqy qazaq edi. Al­ǵashynda ataqty Dovatordyń atty ásker korpýsynda polk komıssary bolypty. Máskeý irgesindegi shaıqastarda bir­ne­she erlik kórsetip, jaralanyp, jazyl­ǵannan keıin bizdiń brıgadaǵa keldi. 100-brıgada Neveldi azat etýge qa­tysyp, fashısterdi qýǵannan keıin Baı­moldın sol qalanyń komendanty bolyp taǵaıyndaldy. Sol urystarda opat bol­ǵan ataqty pýlemetshi Mánshúk Má­me­tova men brıgadanyń ataqty mergeni Yby­raıym Súleımenovtiń denesin Baı­moldın Nevel qalasynyń ortalyǵyna ákep qoıǵyzdy. Nevel qalalyq keńe­siniń qaýlysyn shyǵartyp, Neveldiń eki kóshesin Mánshúk pen Ybyraıym atyna bergizdi. Bul oqıǵa meniń “Nevel túbinde” povesimde tolyq baıandalǵan. 100-atqyshtar brıgadasy irilenip, I-atqyshtar dıvızııasyna aınalǵanda Baımoldın dıvızııa komandıriniń oryn­basary bolyp taǵaıyndaldy. Polkovnık ataǵyn aldy. Osy dıvızııany basqaryp, Kalının oblysynyń selolaryn jaýdan azat etip júrgende, 1944 jyldyń 5 qańtary kúni esil er oqqa ushty. Men ol kisige arnap, “Baımoldın qabiriniń basynda” degen óleń shyǵardym. Bul urystarda brıgadanyń kóptegen jaýyngerleri qaza tapty. Olardyń ishin­de artıllerısterdiń súıikti komandır­leriniń biri kapıtan Shazada Áteev, brıga­danyń ataqty snaıperi Ybyraıym Súleımenov, jas mergen Zamanbek Mataev taǵy basqalar bar. Tiri qalǵan birsypyra jaýyngerler ordendermen, medaldarmen nagradtaldy. Solardyń ishinde zeńbirek komandıri men de “Erlik eńbegi úshin” medalin aldym. 1943 jyldyń aıaǵynda 100-atqyshtar brıgadasy 31-atqyshtar brıgadasymen birigip, I-atqyshtar dıvızııasy bop qaıta jasaqtaldy. Endi men osy dıvızııanyń 226-artılerııa polkynda burynǵysha zeńbirek komandıri bolyp, soǵystyń aıaǵyna deıin qyzmet ettim. I-atqyshtar dıvızııasy 1944 jyldyń basynda I-Prıbaltıka maıdanynyń (1943 jyldyń 21 oktıabrinen bastap, burynǵy Kalının maıdany osylaı dep atalǵan bolatyn) qaramaǵynan shyǵa­ry­lyp, I-Belorýs maıdanynyń qarama­ǵyna jiberildi. Munda ol 70-armııanyń qolastynda bolyp, Ýkraına men Belo­rýs­sııanyń ondaǵan qala, selolaryn fa­shısterden azat etti. 1944 jyldyń 28 ııý­linde 70 jáne 28-armııalar birlese oty­ryp, ataqty Brest qalasyn fashısterden tartyp aldy. Osy shaıqastarda kórset­ken janqııarlyq erligi úshin Joǵarǵy Bas qolbasshynyń arnaýly buıryǵymen 47 ásker bólimderi men quramalarǵa “Brestik” degen qurmetti ataq berildi. Sol qurmetti ataqqa burynǵy 100-at­qysh­tar brıgadasynyń negizinde quryl­ǵan I-atqyshtar dıvızııasy da ıe boldy. Bul urystarda dıvızııany polkovnık Andreı Iosıfovıch Karpelıýk basqardy. Keıinnen oǵan general ataǵy berildi. Brest úshin urystarda erekshe erlik kórsetken kóptegen jaýyngerler men komandırler Otan nagradalaryna ıe boldy. Solardyń ishinde maǵan da III-dárejeli Dańq ordeni berildi. Sóıtip, zeńbirek komandıri aǵa serjant men Uly Otan soǵysynyń alǵy shebinde týra 786 kún boldym. Osy kún­derde tynbastan qarýmen de, qalammen de Otanǵa qyzmet ettim. Uly Otan soǵysyn men osylaı aıaqtadym. Soǵys bitkennen keıin maǵan II-dárejeli Otan soǵysy ordeni berildi. Bul tórt jyl ishinde jaıaý marsh jasap, zeńbirekti birde atpen, birde mashınamen súıretip, bir maıdannan poezben kóship, 23 myń shaqyrym sapar shektim. Sóıtip, men keshe maıdanǵa attanǵan Almaty qalasyna qaıtadan ke­lip jettim. Arý qala – astanaǵa kel­gen­nen keıin taǵy da tórt jyl stýdent bo­lyp soǵysta úzilip qalǵan oqýymdy jal­ǵ­astyrdym. 1949 jyly ýnıversı­tet­tiń fılologııa fakýltetin bitirip shyqtym. Dıplomym boıynsha men muǵalim nemese ǵylymı qyzmetker bolýym kerek edi. Biraq jýrnalıst bolyp kettim. 17 jyl respýblıkalyq “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetinde ádebı qyzmetker, bólim meńgerýshisi, redaktordyń oryn­basary qyzmetterin atqardym. Pavlodar oblystyq “Qyzyl tý” gazetiniń redak­tory, respýblıkalyq “Qazaq ádebıeti” gazetiniń bas redaktory boldym. Artynan jazýshylyq jumysqa kóshtim. Uly Otan soǵysynyń aıaqtalǵanyna alpys jyldan assa da men ózimniń so­ǵys­ta mert bolǵan jaýynger joldasta­rym jaıynda kúni búginge deıin tyn­bastan qalam tartýmen kelemin. Jeńistiń 50 jyldyǵy qarsańynda “Bozdaqtar” degen jańa kitap jazdym. “Uly Otan soǵysynda opat bolǵan erler týraly estelik-etıýdter” degen anyqtamasy bar bul kitapty men taǵy da ózimniń jaýyn­gerlik uıam bolǵan 100-derbes atqyshtar brıgadasynyń jaýyngerlerine arnadym. Qaı batalon, dıvızıonnyń qashan, qalaı qurylǵany, basshylary, ataqty jaýyngerleri kimder bolǵany jáne olar­dyń soǵys kezindegi taǵdyry jaıynda tarıhı derekter berdim. Kitapta júzdegen adamdardyń aty-jónderi atalady. Alǵashynda “Halyq keńesi” gazetiniń 1995 jylǵy sáýir jáne mamyr aılaryn­daǵy bes nómirinde jarııalanǵan bul eńbegim Jeńistiń 60 jyldyǵyna oraı 2005 jyly “Sanat” baspasynan jeke kitap bolyp basylyp shyqty. Biz Uly Otan soǵysyna Almatydan, 100-brıgadanyń quramynda 5000 bozdaq attanǵan edik. Soǵystan aqsaq-toqsaq, soqyr, sholaq bolyp, 500-deıimiz ǵana tiri qaıttyq. Sonyń 100-ge jýyǵy Alma­tyda turatynbyz. Qazir sodan tórteýmiz ǵana jer basyp júrmiz. Ol polkovnıkter Sultan Jıenbaev pen Bekbosyn Kereev, Izatov jáne aǵa serjant – men. Biz tórteýmiz ózimiz úshin de, ólgen polktastarymyz úshin de táýelsiz Otanymyz Qazaqstannyń nyǵaıýyna tynbastan qyzmet etip kelemiz. Men, soǵys kezinde, 100-brıgadanyń sapynda bolǵanymdy maqtanysh etemin. Onyń Otan úshin ot keshken bir jaýyn­geriniń ómirbaıany osyndaı. Qazaqstan Respýblıkasynyń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazar­baev 2003 jyly 6 qańtarda maǵan joldaǵan hatynda bylaı dep jazdy: “Sizdiń shyǵarmalaryńyz, oılaryńyz – el qazynasy. О́mirińiz úlgi”. Men Elbasynyń osy joǵary baǵasyn adal aqtaýǵa tyrysýdamyn. Ázilhan NURShAIYQOV, Qazaqstannyń halyq jazýshysy. ALMATY.