– Búginde jańalyq asqan jyldamdyqpen taralady. Al gazet-jýrnaldarda jaryq kóretin maqalalar kúndelikti oqıǵalar men jańalyqtarǵa tyǵyz baılanysty. Sondaı-aq jýrnalıster kez kelgen máseleni saraptap, taldap jazady. Osydan keıin gazetterdi ýaqtyly jetkizý mańyzdy emes dep qalaı aıtpaımyz?! Bul salada sheshýdi qajet etetin qandaı problemalar bar?
– Statıstıkaǵa súıensek, basylymdardyń kólemi jyl saıyn 10-15%-ǵa tómendeıdi. Suranystyń tómendeýiniń negizgi sebebi – aýdıtorııanyń kóp bóligi jańalyqtardy ınternetten oqı bastady. Ol jerde jahan jańalyqtarymen de tanysýǵa bolady. Biraq onda jazylǵannyń barlyǵy shynaıy bola bermeıtini bar. Osy tusta dástúrli gazet tırajynyń quldyraýyna pandemııanyń da áser etkenin aıta ketý kerek.
Gazettiń negizgi jáne adal jazylýshylary burynnan daǵdylanyp kelgen aǵa býyn ókilderi bolyp qala beredi. Sondyqtan olar jazylǵan basylymdardy ýaqtyly jetkizip berý mańyzdy ekenin túsinemiz.
О́kinishke qaraı, jetkizý salasyndaǵy máseleler poshta qyzmetkeriniń jalaqysynyń azdyǵyna baılanysty boldy. Mysaly, gazettiń ózindik quny – 67 teńge. «Qazposhta» qala boıynsha 1 jetkizilim úshin 13,3 teńge ǵana tóleı alady. Bul qyzmetkerlerdi asa qyzyqtyrmaıtyny sózsiz. Tek 2018-2020 jyldary osy baǵyt boıynsha 5 mlrd teńgege shyǵyndaldyq. Soǵan qaramastan aýyldyq eldi mekenderge gazet jetkizý jumystaryn áleýmettik jaýapkershiligimizge alyp kelemiz.
– «Qazposhtanyń» pandemııa kezindegi qıyndyqtarynyń biri poshtashylar qataryndaǵy kadrlardyń kóp turaqtamaýy boldy. Tutynýshylarǵa azyq-túlik jetkizý gazetterdi jetkizýden áldeqaıda tıimdi bolǵany ǵoı...
– Iá, pandemııa kýrerlerdiń qazir naryqta suranysqa ıe ekenin kórsetti. Jeke kompanııalarda olar bir tapsyrys úshin 250-300 teńgeden jáne odan da kóp aqsha tabady. О́kinishke qaraı, gazetterdi jetkizý «Qazposhta» úshin tıimdi qyzmet bolǵan emes. Biz poshtashyǵa basqa uıymdar sııaqty bir gazetti jetkizgeni úshin 300 teńge tóleı almaımyz. Biraq biz poshtashylardy yntalandyramyz. Olarǵa jalaqy tóleımiz. Sebebi eger aýyldarǵa gazetterdi biz jetkizbesek, basqa kim jetkizedi?
Árıne, sıfrlandyrý dáýirinde poshtashy mamandyǵy burynǵydaı tanymal emes. Alaıda aýyldyq jerlerde turatyn 40%-dan astam qazaqstandyqtar úshin poshtashy asyǵa kútetin «qonaqtarynyń» biri. Mamandyqtyń mańyzdylyǵyn túsine otyryp, kompanııada 2022 jyldy poshtashylar jyly dep jarııalaımyz. Bul endigide damýdyń negizgi vektorlarynyń biri retinde áleýmettik baǵytty tańdaıtynymyzdy bildiredi.
«Qazposhtada» 4 myńnan astam poshtashy jumys isteıdi. Olardyń árqaısysynyń otbasy bar. Sondyqtan adamı resýrsty qoldaý kompanııa damýynyń bir bóligi sanalady.
Aýylda birneshe suranysqa ıe mamandyq bar – dáriger, muǵalim jáne poshtashy. Bıýdjet salasynyń qyzmetkerlerin eńbekaqyny kóbeıtý esebinen memleket yntalandyratyny qýantady. Sol sııaqty poshtashylar men poshta bólimsheleriniń operatorlary halyqqa qyzmet kórsetýdi jaqsartý úshin qoldaýǵa zárý.
– Iri qalalarda poshtashylardyń jalaqysyn arttyrýǵa baǵyttalǵan pılottyq jobalar iske qosyldy. Bul bastama nátıjesin berdi me?
– Naryqta kýrerlik qyzmetterdiń belsendi damýy jetkizý prosesiniń, sonyń ishinde tólem júıesiniń ıkemdiligi men jedeldigin talap etedi. Bul máseleni sheshý úshin bıyl «Qazposhta» AQ poshtashylardy kesimdi eńbekke aýystyrýǵa sheshim qabyldady. «Bizdiń adamdar» jańa jobasyn engizýdemiz. Sonyń tıimdiligimen poshtashylardyń jalaqysy kóteriledi. Jobaǵa saı árbir poshtashy belgilengen tólemniń ornyna jetkizilgen ár hat nemese gazet úshin aqsha alady. Basqasha aıtqanda, neǵurlym kóp jumys istese, soǵurlym kóp tabys tabady. Sonymen qatar fılıaldarymyzda jetkizý boıynsha kýrerler shtatyn jasaqtaý jumystary júrgizilýde.
– Eger qaladaǵy poshtashylardyń jalaqysyn kóbeıtse, aýyldaǵy qyzmetkerler qaıtedi? Máselen, «Egemen Qazaqstan» jáne «Kazahstanskaıa pravda» gazetteriniń kóptegen oqyrmany aýyldyq jerlerde turady.
– Siz óte durys aıtasyz, eń adal oqyrmandar – aýyl turǵyndary. Poshtashylarymyzdy ardagerler, zeınetkerler qaýymy taǵatsyzdana kútedi.
Aýyldyq baılanys bólimshelerinde 8 saǵat jumys isteıtin poshtashylar óte az. Olardyń jumys kestesi kúnine 1 nemese 2 saǵat nemese aptasyna 2 kún. Internet pen uıaly baılanystyń damýyna baılanysty jetkizetin hattar, gazetter men jýrnaldar legi edáýir azaıdy. Jumys kólemi mardymsyz bolǵandyqtan olardy tapjyltpaı ustaý orynsyz. Kóptegen poshtashy bos ýaqytynda basqa uıymdardaǵy jumyspen nemese qosalqy sharýashylyqpen aınalysady.
2022 jyly poshtashylarǵa qolaıly jaǵdaı qarastyrylady dep úmittenemiz. Bul rette kompanııa óz aldyna birqatar mindet te qoıdy.
– «Qazposhta» memleketten dotasııa jáne basylymdarǵa jazylýdan qarajat ala ma?
– Sıfrlyq damý jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi «Qazposhtaǵa» osy baǵytta kómek kórsetedi. Gazetterdi jetkizý shyǵyndary tek aýyldyq jerlerde sýbsıdııalanady. Elimizdiń birqatar qalasy men aýdan ortalyǵynda bul qyzmetter ótelmeıdi. Bizdiń boljamymyz boıynsha kompanııa bıyl jyl sońyna deıin qalalarda gazetterdi jetkizý boıynsha shyǵyndardy 1,4 mlrd teńgege deıin qysqartady.
Eger aýyldaǵy dotasııalar týraly aıtatyn bolsaq, oǵan qatysty memlekettiń qarjylyq qoldaýy jyl saıyn tómendep keledi. Bizge kórsetiletin qoldaý aýyldyq baılanys bólimshelerindegi shyǵyndardy óteýge qaýqarsyz.
– Mundaı máslelerdi halyqaralyq tájirıbeler kómegimen retteýge ne kedergi?
– Gazetten tekserilgen aqparatty, senimdi saraptamany izdeıtin kóziqaraqty oqyrman baryn bilemiz. Merzimdi basylymdar aqıqaty men jalǵany aralasyp ketken aqparat aıdynynda suranysqa ıe. Sondyqtan biz basylym men oqyrmandy úzdiksiz baılanystyryp otyrýǵa tyrysamyz.
Baspa basylymdaryn jazylý boıynsha taratýdyń halyqaralyq tájirıbesine úńilsek, tıimdi poshta qyzmetin memlekettiń kómeginsiz qurý múmkin emes. Mysaly, keı memleketter baspasózdi taratýshy uıymdarǵa jetkizý shyǵyndaryn óteý maqsatynda sýbsıdııa bóledi. Sondaı-aq jańa basylymdar úshin dotasııalar men jeńildikpen berilgen nesıeler paıdalanylady. Poshta tarıfterin tómendetedi, barlyq gazetterdi qosalqy qun salyǵynan bosatady. Mysaly, Shvesııada, Germanııada jáne Fınlıandııada memleket baspasózdi jetkizý jáne jóneltý shyǵyndaryn ishinara sýbsıdııalaıdy. Poshtalyq sýbsıdııalar Shveısarııada da engizildi. Keıbir elderde baspagerlerdi biriktirý jáne baspa úılerin qurý tájirıbesi bar. Olar tek jazylymdy uıymdastyrýmen ǵana emes, óziniń jetkizý qyzmetimen de aınalysady.
– Merzimdi basylymdardy memleket deńgeıindegi áleýmettik mańyzy bar taýarlar tizimine qosý durys pa?
– Árıne, buqaralyq aqparat quraldarynyń memlekettik, áleýmettik mańyzy bar taqyryptardy jarııalaıtynyn eskersek, memleket tarapynan qoldaý qajet ekeni sózsiz. Keıingi jyldary jekemenshik gazetter men jýrnaldar tırajynyń tómendep, polıgrafııalyq qyzmetterdiń qymbattaýyna baılanysty qyzmetin toqtatýǵa májbúr boldy. Keıbiri elektrondy formatqa aýysty. Menińshe, baspasózdi saqtap qalý úshin salyq salý kezinde sýbsıdııalar, jeńildikter qarastyrylýy kerek.
– Álemniń damyǵan elderinde adam kóp jınalatyn jerlerde (vokzaldar, áýejaılar, iri saýda ortalyqtary) gazet satýǵa arnalǵan avtomattar ornatylǵan. Bizdiń elde mundaı apparatty óz basym baıqamadym.
– Vendıngtik apparattardy qoldaný arqyly gazetterdi satý máselesin «Qazposhta» buryndary pysyqtaǵan. Biraq júrgizilgen taldaý jobanyń tıimsiz ekenin kórsetti.
Mundaı qurylǵylar bizdegi ahýalǵa baılanysty óz shyǵynyn uzaq merzimde ǵana óteı alady. Sonymen qatar jabdyqqa qyzmet kórsetý úshin operatorlar shtatyn ustaý qajet. Demek qosymsha jalaqy qarastyrý kerek bolady. Taǵy bir faktor – trafıgi jaqsy aýmaqty jalǵa alýdyń quny qymbat. Qazirgi ýaqytta «Qazposhtanyń» mundaı jabdyqty ornatýǵa múmkindigi joq. Eger qoldaýshylar tabylatyn bolsa quba-qup.
– О́zderińizdi merzimdi basylymdardy jetkizý boıynsha monopolıst retinde sanamaısyzdar ma? Jalpy, bul salada básekelestik bar ma?
– Joq! Bizdi monopolıst dep aıtý durys emes. Merzimdi basylymdardy taratýmen óńirlerdegi jeke balamaly qurylymdar da aınalysady. Bul uıymdar tek qalalyq jerlerde jumys isteıdi. Basylymdardy zańdy tulǵalarǵa jetkizedi. Keıbireýleriniń kýrerlik qyzmeti bar. Jeke tulǵalarǵa jeke kompanııalar jetkizbeıdi. Aýyldyq jerlerde rentabeldilikke baılanysty bul qurylymdar usynylmaǵan. Ol jaqtaǵy jetkizý qyzmetin bizdiń poshtashylar ǵana atqaryp júr. Biz úshin, bul – maqtanysh. Sondyqtan da «Qazposhta» halyqtyń kompanııasy bolyp sanalady.
