Maqalada Tuńǵysh Prezıdent egemen elimizdiń eń basty baılyǵy adam ekenin atap kórsetken. «Memleketimizdiń tiregi de, altyn dińgegi de – Qazaqstan halqy. Men boıymdaǵy qýat, qyzmetimdegi tájirıbe, oıymdaǵy nár – bári-bárin halqyma qyzmet etýge jumsap kelemin», deıdi maqala avtory.
Táýelsizdiktiń 30 jyly biz úshin úlken synaq pen tájirıbege toly kezeń bolǵany sózsiz. Biz osy jyldarda talaı ret basymyzdy báıgege tiktik, bodandyq qursaýynan tolyq shyǵý úshin rýhanı jańǵyrýdy bastan ótkerdik. Eń bastysy, biz osy ýaqyt ishinde talaı táýekel arqyly shekarasyn shegendegen, el irgesin bútindegen memleketke aınaldyq.
Tuńǵysh Prezıdent maqalasynda el tarıhyndaǵy eleýli saıası oqıǵalardyń biri – 1991 jyldyń 1 jeltoqsanynda ótken tuńǵysh prezıdenttik saılaý týraly oıyn jazǵan. Tuńǵysh ótkizilgen osy saılaýda 98 paıyzdan astam halyq Nursultan Ábishulyna senim artyp, qoldaý bildirgen edi. «Bul maǵan qanat bitirip, erkin qımyldaýyma jol ashty», dep eske alady sol kúndi Elbasy.
Maqala avtory erekshe toqtalǵan aıtýly kúnniń ekinshisi – 1991 jyldyń 14 jeltoqsany. Dál sol kúni Joǵarǵy Keńestiń 12-shaqyrylǵan 7-sessııasynyń talqylaýyna «Qazaqstannyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań shyǵarylǵan bolatyn. Men táýelsizdik týraly zańdy qabyldaǵan XII shaqyrylǵan Qazaqstan Joǵary Keńesi depýtaty edim. N.Á.Nazarbaevtyń «Táýelsizdik taǵylymy» atty maqalasynda aıtylǵandaı, táýelsizdik týraly konstıtýsııalyq zańdy qabyldaý kezinde aıtys-tartys az bolmady. Áli esimde, zań jobasynyń kirispesindegi «Qazaq halqynyń ózin-ózi bıleý quqyn rastaı otyryp» degen sóılemnen «qazaq» degen sózdi alyp tastaý kerek degen keıbir depýtattardyń pikirin talqylaýdyń ózi birazǵa sozyldy. Aqyry ol sóz kirispede qaldyryldy. Biraz depýtattar munan da árige baryp, maqalada aıtylǵandaı «Erteń Qazaqstandaǵy 17 mln halyqtyń jartysyna jýyq orys halqy bóten memlekette qalyp júrmeı me? Biz kimnen egemendik almaqpyz? Orys ımperııasynyń ornyna qazaq ımperııasyn ornatqymyz kele me?» degen sııaqty qıturqy sózderimen basqa depýtattardyń kóńilin alańdatýmen boldy. Zań jobasyn talqylaý úsh kúnge sozyldy. 14 jeltoqsanda zań jobasy qyzý talqylanǵan túski úziliske deıin 30 depýtat sóılep, zań jobasynyń redaksııasyn daıyndaý týraly 16 adamnan komıssııa quryldy. 16 jeltoqsanda komıssııa usynǵan zań jobasy talqylanyp, 48 depýtat shyǵyp óz usynystaryn aıtty. Bul kúngi Joǵarǵy Keńes otyrysyna Prezıdent N.Á.Nazarbaev qatysyp, úsh ret sóz sóılep, depýtattardyń ortaq mámilege kelýine zor yqpal etti. Memleketimizdiń táýelsizdik máselesin zańdyq turǵydan bekitip beretin bul qujattyń basym daýyspen qabyldanýy shyn mánisinde úlken jetistik edi. Elbasynyń sózimen aıtsaq, «Bul bárimiz kópten kútken aıshyqty mezet, tarıhı oqıǵa edi. Táýelsizdik bizge ońaılyqpen kelgen joq. Aldyn ala oılastyrýmen, zor uıymdastyrýshylyqpen, qapysyz daıyndyqpen júzege asty». Sóz retine qaraı táýelsizdikti, egemendikti baıandy etetin zańdar qabyldaýdyń ońaıǵa túspegenin aıta ketken jón. Kún tártibinde respýblıkanyń egemendigine baılanysty máseleler qozǵala bastasa-aq óre túregelip, áldeqandaı bir apatqa tap bolatyndaı minez tanytyp, órekpip ketetin depýtattar basym edi. Ondaı halyq qalaýlylary daýryqpalyqqa salynyp, kún tártibine qoıylǵan máseleden qandaı da bir astar izdep, áriptesterin mezi qylatyn. Munyń ózi egemendigimiz úshin aýadaı qajet zańdardyń der kezinde qabyldanýyna aıtarlyqtaı kedergi keltirdi. Mine, osyndaı qıyn jaǵdaıda N.Á.Nazarbaevtyń qandaı da bir máselege baılanysty bolsyn, dáleldi de tegeýrindi pikirleri depýtattyq korpýstaǵy Salyq Zımanov, Jabaıhan Ábdildın, Sultan Sartaev, О́zbekáli Jánibekov, Ábish Kekilbaev, О́mirbek Joldasbekov, О́mirbek Baıgeldi, Oralbaı Ábdikárimov jáne basqa da depýtattardyń oılarymen astasyp, oń sheshimin taýyp jatty. Sonyń nátıjesinde respýblıkamyzdyń egemendigin baıandy etetin kóptegen zań der kezinde qabyldanyp, ómirge joldama aldy. Qazir sol kezde osyndaı zańdardyń qabyldanýyna qarsy daýys bergen depýtattar sanynyń edáýir bolǵanyna adamdardyń kóbi senbeýi múmkin. Biraq ol solaı boldy. Biz ony kózimizben kórdik.
Ras, egemendiktiń eleń-alań shaǵynda elimiz talaı saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq qıyndyqtarmen betpe-bet keldi. Osyndaı syn sátten súrinbeı ótý úshin bizge erteńge – senim, tózim men sabyrlyq, eń bastysy el ishindegi tynyshtyq qajet edi. Muny sol kezde jan-tánimen túsingen tulǵalardyń biri Elbasy boldy.
«Táýelsizdik taǵylymy» – táýelsizdiktiń qadir-qasıetin taǵy bir ret túsindirip beretin maqala. Maqalada taǵylym alatyn tustar jetkilikti. Máselen, N.Á.Nazarbaev óz maqalasynda 1989 jyldyń mamyr-maýsym aılarynda ótken KSRO Halyq depýtattarynyń I sezinde Qazaqstan Úkimetiniń basshysy retinde Odaq ekonomıkasynda oryn alǵan múshkil jaǵdaıǵa baılanysty: «...biz búginde el ekonomıkasyndaǵy shynaıy jaǵdaıdy naqty bilmeımiz. О́zderińiz oılap kórińizder: KSRO Memlekettik statıstıka komıtetiniń derekteri boıynsha eldegi azyq-túlik óndirisi artqan, biraq sóreler bos. Josparlar oryndalýda, al ekonomıka ahýaly nasharlap barady. Nege? Mundaı «negeler» tym kóbeıip ketti. Túptiń túbinde ekonomıkadaǵy daǵdarystyń qanshalyqty tereńdep ketkenin anyqtap, ony eńserýdiń aıqyn jolyn tabýymyz kerek-aq», dep synaǵanyn aıtady. Mine, taǵylym. Osydyn 30 jyldan astam buryn aıtqan kóregen basshynyń sózderi búginde ózekti. Búgingi bılik basyndaǵy basshylar bul taǵylymdy tikeleı basshylyqqa alýlary qajet.
Elbasy táýelsizdikti tuǵyrly etý tarıhı tanym men ulttyq sanaǵa baılanysty ekenin túsindirip beredi. Osy jolda endigi jerde keler urpaqtyń – jastardyń jan aıamaı qyzmet etkenin tileıdi. Bizge ult bolashaǵynyń basty ıdeıasyn qalyptastyryp beretin mundaı maqalalar qajet. О́ıtkeni «Táýelsizdik taǵylymynda» aıtylǵan oılar men tarıhı datalar eldiń esinen ketpeıtin mańyzdy oqıǵalar tizbegin taǵy bir túzip beredi.
Bereketi ketken eldiń bolashaǵy bolmaıtynyn qart tarıh áýelden túsindirip keledi. Táýelsizdikten, ótken tarıhymyzdan alar taǵylymymyz mol. Sonyń eń bıigi, qasterlisi men kıelisi – ata-babamyzdyń sanǵasyrlyq armany bolǵan táýelsizdigimizdiń qadirin bilý!
Qýanysh AITAHANOV,
qoǵam qaıratkeri
