El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevqa bıylǵy 1 qyrkúıek pen 30 qazan aralyǵynda júrgizilgen ulttyq halyq sanaǵynyń alǵashqy nátıjeleri týraly baıandaǵan Premer-Mınıstr Asqar Mamınniń málimetine súıensek, qazaqstandyqtardyń jalpy sany 19 169 550 adamǵa teń. Otandastarymyzdyń 48,71 paıyzy – erler, 51,29 paıyzy – áıelder. Qazaqstannyń táýelsiz el retinde alǵash ret ótkizgen ulttyq sanaǵynan beri, ıaǵnı 1999 jyldan beri qaraı halyqtyń sany 4,1 mln adamǵa kóbeıgen. Bul – úlken jetistik!
1989 jylǵy sanaq boıynsha eldegi halyq sany 16 222 324 adamǵa teń bolǵan edi. Bul sanaq Qazaqstannyń burynǵy Keńes Odaǵy quramynda bolǵan kezinde júrgizilgenin eskerý kerek. Sebebi alyp ımperııa qulap, 90-jyldardyń toqyraýy bastalǵan kezde túrli jaǵdaımen qazaq topyraǵyna tabany tıgen ózge ult ókilderi ózderiniń tarıhı otandaryna údere kóshkeni belgili. Sonymen qatar eldegi turmystyń nasharlaýyna baılanysty demografııalyq jaǵdaı da keri ketti. Sóıtip 1989 jylǵy 16 222 324 adamnan elimizde 1999 jyly 14 981 281 adam qalǵan. Iаǵnı halyq sany 1,2 mln adamǵa azaıdy.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń durys ustanǵan saıasatynyń nátıjesinde, elimiz 90-jyldardyń qıyndyǵyn oıdaǵydaı eńserip, damýdyń dańǵyl jolyna tústi. Osylaısha, Qazaqstan az ǵana jyldar ishinde ómir súrýge qolaıly memleketke aınaldy. Demografııalyq jaǵdaı da túzeldi. Táýelsizdik jyldary el halqynyń 4,1 mln adamǵa kóbeıýi – sonyń aıǵaǵy. О́ıtkeni adam balasy turmysqa qolaıly, tynyshtyq saltanat qurǵan jerde ǵana tamyr jaıatyny beseneden belgili.
Maqtanyp aıtar taǵy bir jetistik, bıylǵy ulttyq sanaqtyń alǵashqy nátıjesi boıynsha elimizdegi qazaqtardyń úlesi 70,18 paıyzǵa jetken. Bul degenimiz – 13 453 190 adam. 1989 jylǵy sanaq boıynsha elimizdegi qazaqtardyń sany 6 496 858 adam edi. Sonda 30 jyldan asa ýaqyt ishinde qazaqtardyń sany 2 ese, ıaǵnı 6 956 332 adamǵa kóbeıgen. Bul jerde Qazaqstannyń ómir súrýge qolaıly el ekendiginen bólek, Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń shetelderdegi qandastardy Qazaqstanǵa shaqyryp, uly kóshtiń qanat jaıýyna sebepshi bolǵanyna basa nazar aýdarýǵa tıispiz. Elge el qosylyp, eńsemiz odan ári kóterilgen joq pa?!
Bıylǵy ulttyq sanaqtyń alǵashqy nátıjeleri Qazaqstan halqynyń orta jasy 31,94 jas ekenin kórsetti. Túsine bilgen adamǵa, bul da jaqsy kórsetkish. Bul Qazaqstandaǵy adamı kapıtaldyń básekege qabilettiliginiń joǵary ekenin kórsetedi. Atalǵan kórsetkish boıynsha bizdiń el álemniń birshama memleketinen áldeqaıda alda tur. Máselen, 2020 jylǵy derekke súıensek, Germanııadaǵy ortasha jas – 47,8, Ispanııada – 43,9 jasqa, Ulybrıtanııada – 40,6 jasqa, Qytaıda 38,4 jasqa teń. Demek, Qazaqstannyń bul kórsetkishi bolashaqta úlken basymdyqqa aınalady degen sóz.
Osy oraıda buǵan deıingi ulttyq sanaqtardaǵy halyqtyń ortasha jasyna toqtalaıyq. Máselen, 1989 jyly qazaqstandyqtardyń ortasha jasy 29,9 jasty, 1999 jyly 31,6 jasty quraǵan. Demek, Qazaqstan halqy 30 jyldan asa jyldyń ishinde tek 2,04 jasqa «qartaıǵan».
Ulttyq sanaqtyń derekteri Qazaqstan halqynyń jasaryp kele jatqanyn ańǵartty. Máselen, jalpy halyqtyń 33,97 paıyzy – 17 jasqa deıingi balalar, al 19,72 paıyzy – 14-28 jas aralyǵyndaǵy jastar. Sonyń ishinde halyqtyń 59,05 paıyzy, ıaǵnı 11 320 410 adam eńbekke jaramdy dep tanylǵan. Bul rette mamandar Qazaqstandaǵy ortasha jastyń tómendigi men eńbekke jaramdy adamdar úlesiniń joǵarylyǵy aldaǵy ýaqytta el úshin áleýmettik-ekonomıkalyq mańyzdy jobalardy júzege asyrýda tamasha alǵyshart bolady dep boljam jasaýda.
Endi az-kem bıylǵy ulttyq sanaq jaıly sóz qozǵaıyq. Basyn ashyp alatyn bir másele Premer-Mınıstr ataǵan kórsetkishter halyq sanaǵynyń alǵashqy nátıjeleri ǵana. Sanaqtyń basqa kórsetkishteriniń nátıjesi kezeń-kezeńimen jarııalanyp, jurtshylyq nazaryna usynylady. Qazir derekterdi óńdeý jumystary úzdiksiz júrgizilip jatyr. Sondyqtan «sanaq aıaqtaldy, naqty qorytyndysy shyqty» dep baılam jasaýǵa áli erte. Alda áli qyrýar jumys bar.
Taǵy bir atap óterligi, kópshilik ulttyq sanaqtyń ne úshin ótkiziletinin áli durys túsinbeıtin syńaıly. Mundaǵy maqsat – halyqtyń sanyn anyqtaý ǵana emes. Basty maqsat – eldegi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń naqty kartınasyn jasaý. Bul ne úshin kerek? Bolashaq reformalardy josparlaý úshin kerek. Iаǵnı halyqtan jınalǵan jaýaptardyń negizinde jan-jaqty taldaý jasalady, tıisinshe aldaǵy birneshe jyldarǵa arnalǵan joba-josparlar túziledi. Osyny qaperde ustaǵan abzal.
